Stefan Wyszyński

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Przejdź do nawigacji Przejdź do wyszukiwania
Stefan Wyszyński
Kardynał prezbiter
Prymas Polski
Prymas Tysiąclecia
Ilustracja
Herb Stefan Wyszyński Soli Deo
Samemu Bogu
Kraj działania  Polska
Data i miejsce urodzenia 1901-08-033 sierpnia 1901
Zuzela
Data i miejsce śmierci 1981-05-2828 maja 1981
Warszawa
Arcybiskup metropolita gnieźnieński i warszawski
Okres sprawowania 1948–1981
Biskup diecezjalny lubelski
Okres sprawowania 1946–1948
Wyznanie katolicyzm
Kościół rzymskokatolicki
Diakonat 1924-04-055 kwietnia 1924
Prezbiterat 1924-08-033 sierpnia 1924
Nominacja biskupia 1946-03-044 marca 1946
Sakra biskupia 1946-05-1212 maja 1946
Kreacja kardynalska 1953-01-1212 stycznia 1953
Pius XII
Kościół tytularny bazylika Najświętszej Maryi Panny na Zatybrzu
Faksymile
Sukcesja apostolska
Data konsekracji 1946-05-1212 maja 1946
Konsekrator August Hlond
Współkonsekratorzy Stanisław Czajka
Karol Radoński
Czcigodny Sługa Boży
Czczony przez Kościół katolicki
Szczególne miejsca kultu bazylika archikatedralna św. Jana Chrzciciela w Warszawie
Przyczyna śmierci choroba nowotworowa
Miejsce spoczynku sarkofag w bazylice archikatedralnej św. Jana Chrzciciela w Warszawie
Tytuł naukowy doktor prawa kanonicznego
Edukacja Katolicki Uniwersytet Lubelski
Rodzice Stanisław[a],
Julianna z d. Karp[b]
Odznaczenia
Order Orła Białego
Strona internetowa

Stefan Wyszyński (ur. 3 sierpnia 1901 w Zuzeli, zm. 28 maja 1981 w Warszawie) – polski duchowny rzymskokatolicki, biskup diecezjalny lubelski w latach 1946–1948, arcybiskup metropolita gnieźnieński i warszawski oraz prymas Polski w latach 1948–1981, kardynał prezbiter od 1953. Uważany za jednego z największych Polaków XX wieku, zwany Prymasem Tysiąclecia, mąż stanu, obrońca praw człowieka, narodu i Kościoła, doktor prawa kanonicznego, kaznodzieja oraz publicysta[1]. Twórca akcji duszpasterskich: Jasnogórskich Ślubów Narodu Polskiego czy Wielkiej Nowenny Tysiąclecia, inwigilowany przez represyjny system UB i SB oraz internowany przez władze komunistyczne PRL[1]. Pośmiertnie odznaczony Orderem Orła Białego. Czcigodny Sługa Boży Kościoła katolickiego.

Życiorys[edytuj | edytuj kod]

Dzieciństwo i młodość[edytuj | edytuj kod]

Rodzina: Julianna Karp i Stanisław Wyszyński z dziećmi (poniżej od lewej): Stanisława, Janina, Stefan (przyszły prymas) i Anastazja (Zuzela, 1906)

Urodził się 3 sierpnia 1901 o godzinie 3:00[2] w Zuzeli nad Bugiem na Ziemi nurskiej (pogranicze Mazowsza i Podlasia) jako drugie dziecko wielodzietnej[c] rodziny rolników: Stanisława[a] (organisty miejscowego kościoła) i Julianny z d. Karp[b][6]. Tego samego dnia został ochrzczony w parafii Przemienienia Pańskiego w Zuzeli[d] z rąk proboszcza ks. Antoniego Lipowskiego. W religijnej atmosferze domu rodzinnego uformował i pogłębił swoją wiarę, szczególnie kultu maryjnego, co było powodem wyboru przyszłej drogi życia konsekrowanego. W przemówieniu z 13 czerwca 1971 jakie wygłosił w Zuzeli tak wspominał okres dzieciństwa[8]:

Quote-alpha.png
A w domu nad moim łóżkiem wisiały dwa obrazy: Matki Bożej Częstochowskiej i Matki Bożej Ostrobramskiej. I chociaż w onym czasie do modlitwy skłonny nie byłem, zawsze cierpiąc na kolana, zwłaszcza w czasie wieczornego różańca, jaki był zwyczajem naszego domu, to jednak po obudzeniu się długo przyglądałem się tej Czarnej Pani i tej Białej.

Jego szkolny kolega z ławki w Zuzeli Franciszek Jastrzębski, tak go wspomina[9]:

Quote-alpha.png
Stefan nie był od razu taki święty! Lubił dziewczęta ciągnąć za włosy. A jeśli nie chcieliśmy, aby była klasówka, wylewaliśmy atrament z kałamarzy albo zapychaliśmy go bibułą.

Na naukę nie lubił poświęcać zbyt wiele czasu, a zwłaszcza na matematykę, której – jak sam przyznawał – najbardziej nie lubił[9]. Wolał się bawić w domu z siostrami[9]. Podczas zabawy zdarzyło się, że tak bardzo się na nie zdenerwował, że rozpruł ich szmaciane lalki i spalił je w piecu[9]. Gdy ojciec zabierał się do wymierzenia mu kary, schował się pod pianino[9]. Siostry solidarnie stanęły wtedy w jego obronie, mówiąc: „On się poprawi, nawróci...” „Jak widzicie, nawróciłem się!” – żartował później w jednym z kazań[9].

W 1910 rodzina przeniosła się do Andrzejewa, gdzie uczęszczał do trzeciej klasy szkoły podstawowej z rosyjskim językiem nauczania (Polska była wówczas pod zaborami)[6]. Tutaj popadł w konflikt z nauczycielem, za nieposłuszeństwo jego metodzie wychowawczej, co było powodem wyrzucenia ze szkoły[10]. Umierająca matka w 1910 dała mu do zrozumienia, że jej wolą i matczyną intuicją jest by został kapłanem[10]. Powiedziała mu wówczas w tajemniczych słowach[10]:

Quote-alpha.png
Stefan - ubieraj się... Ubieraj się, ale nie tak się ubieraj, inaczej się ubieraj.

W kościele św. Bartłomieja w Andrzejewie przystąpił w maju 1911 do pierwszej komunii świętej[4]. W latach 1912–1915 był uczniem gimnazjum im. Wojciecha Górskiego w Warszawie[5]. W 1913 przyjął sakrament bierzmowania w parafii Wniebowzięcia Najświętszej Maryi Panny w Andrzejewie z rąk bp. Antoniego Juliana Nowowiejskiego[11].

Z powodu wojny w latach 1915–1917[12] uczęszczał do Prywatnej Siedmioklasowej Szkoły Handlowej Męskiej w Łomży[5][11]. W latach 1917–1920 uczył się w liceum włocławskim im. Piusa X (Niższe Seminarium Duchowne)[13]. W latach 1920–1924 był klerykiem Wyższego Seminarium Duchownego we Włocławku. Święcenia subdiakonatu przyjął 15 marca 1924 z rąk bp. Stanisława Zdzitowieckiego, a święcenia diakonatu 5 kwietnia tegoż roku[14].

Prezbiter[edytuj | edytuj kod]

Święcenia kapłańskie przyjął 3 sierpnia 1924 (w dniu swoich 23. urodzin), które zostały przełożone z 29 czerwca z powodu jego choroby płuc, w kaplicy Matki Bożej we włocławskiej bazylice katedralnej z rąk biskupa Wojciecha Owczarka[15]. Mszę prymicyjną odprawił 5 sierpnia w kaplicy Matki Boskiej Częstochowskiej na Jasnej Górze[15]. Następnie po odbytej kuracji, w październiku 1924 został wikariuszem we włocławskiej parafii katedralnej oraz m.in. redaktorem dziennika diecezjalnego „Słowo Kujawskie” (1924–1925)[16].

W latach 1925–1929 był studentem Wydziału Prawa Kanonicznego oraz Wydziału Prawa i Nauk Ekonomiczno-Społecznych Katolickiego Uniwersytetu Lubelskiego, pod kierunkiem ks. prof. Antoniego Szymańskiego, który ukończył 22 czerwca 1929 doktoratem z prawa kanonicznego[e] pisząc pracę na temat Prawa rodziny, Kościoła i państwa do szkoły[16]. W okresie studiów działał społecznie, m.in. w Stowarzyszeniu Katolickiej Młodzieży Akademickiej „Odrodzenie” oraz w „Bratniej Pomocy[16]. Po ukończeniu studiów w okresie 1929–1930 odbył podróże studyjne w celu obserwacji rozwoju katolickiej myśli społecznej po niektórych krajach europejskich: Austrii, Włoszech, Francji, Belgii, Holandii i Niemczech[17].

Duży wpływ na rozwój jego późniejszego stylu duszpasterzowania miał Czcigodny Sługa Boży ks. Władysław Korniłowicz, który był jego przyjacielem[18]. W 1930 pojawiły się pierwsze jego publikacje: Dzieło kardynała Ferrari. Ideały i prace społeczno-apostolskie (1930) czy Główne typy Akcji Katolickiej zagranicą (1931), poświęcone katolickiej nauce społecznej[17]. W 1931 był wikariuszem w parafii Świętej Rodziny w Przedczu. W latach 1931–1939 był profesorem prawa kanonicznego, socjologii i katolickiej nauki społecznej Kościoła w Wyższym Seminarium Duchownym we Włocławku[1]. Od 1932 pełnił obowiązki redaktora naczelnego miesięcznika włocławskiego „Ateneum Kapłańskie”. Ponadto pełnił we włocławskiej kurii biskupiej funkcję promotora sprawiedliwości i obrońcy węzła małżeńskiego (1932–1938), a od 1938 był również sędzią Sądu Biskupiego[19]. Kierując jednocześnie Sodalicją Mariańską, prowadził chrześcijański uniwersytet robotniczy i działalność społeczno-oświatową w chrześcijańskich związkach zawodowych. Był pierwszym kapelanem i działaczem powołanego w 1937 Stronnictwa Pracy[20]. W latach 1931–1939 ogłosił 106 publikacji, z których większość dotyczyła katolickiej nauki społecznej, problemów kryzysu gospodarczego, bezrobocia i sprawiedliwości społecznej[21]. W 1937 został powołany na członka Rady Społecznej przy prymasie Polski[21]. W latach 30. brał udział w kongresach (I Krajowym Kongresie Eucharystycznym w Poznaniu (26–29 czerwca 1930) oraz Międzynarodowym Kongresie Chrystusa Króla w Poznaniu (25–29 czerwca 1937)).

Po wybuchu II wojny światowej z polecenia biskupa Michała Kozala, późniejszego błogosławionego ukrywał się w niebezpieczeństwie aresztowania przez Gestapo w różnych miejscowościach[22]. Następnie został kapelanem niewidomych w Kozłówce i Żułowie[1]. W czerwcu 1942 udał się do Lasek, zostając kapelanem Zakładu dla Niewidomych, którym był do 1945[23]. W okresie powstania warszawskiego pod pseudonimem „Radwan 2” był kapelanem w grupie „Kampinos” i szpitalu powstańczym w Laskach[24]. W 1943 objął kierownictwo duchowe grupy młodzieży żeńskiej nazywanej „Ósemką” lub Instytutem Świeckim Pomocnic Maryi Jasnogórskiej Matki Kościoła[25].

Biskup lubelski[edytuj | edytuj kod]

Po zakończeniu wojny wrócił do Włocławka, gdzie organizował Wyższe Seminarium Duchowne i 19 marca 1945 został jego rektorem[25]. Będąc rektorem, profesorem i ojcem duchownym kleryków, był również wikariuszem w parafii św. Jana Chrzciciela w Lubrańcu i proboszczem parafii św. Wojciecha Biskupa i Męczennika w Kłobii i parafii Narodzenia Najświętszej Maryi Panny w Zgłowiączce[25]. 15 sierpnia 1945 został kanonikiem kapituły katedralnej we Włocławku[26].

4 marca 1946 został prekonizowany przez papieża Piusa XII biskupem diecezjalnym diecezji lubelskiej[27][23]. Święcenia biskupie otrzymał 12 maja z rąk kard. Augusta Hlonda, prymasa Polski na Jasnej Górze[28]. W swoim herbie biskupim umieścił słowa „Soli Deo” (pol. Samemu Bogu).

Służba Bogu przez Maryję była widoczna w jego całym życiu. W dniach 22–24 maja 1946 po raz pierwszy uczestniczył w obradach Konferencji Episkopatu Polski[29]. Uroczysty ingres odbył się 26 maja 1946 w Lublinie[30]. Objął funkcję Wielkiego Kanclerza KUL-u, na którym w latach 1947–1948 prowadził wykłady na Wydziale Prawa i Nauk Ekonomiczno-Społecznych[29]. Jako biskup lubelski w 1946 wznowił działalność Instytutu Wyższej Kultury Religijnej czy też założył Związek „Caritas[31].

Prymas Polski[edytuj | edytuj kod]

W archiwum prymasowskim w Warszawie znajduje się ostatnia wola będącego u schyłku życia prymasa Polski Augusta Hlonda, podyktowana osobistemu sekretarzowi ks. Antoniemu Baraniakowi, w której prosi listem do papieża Piusa XII o mianowanie swoim następcą biskupa lubelskiego Stefana Wyszyńskiego[32]. 12 listopada 1948 papież Pius XII na konsystorzu w Rzymie mianował arcybiskupem metropolitą gnieźnieńskim i warszawskim, a tym samym prymasem Polski, bp. Stefana Wyszyńskiego[33]. Bulla nominacyjna została podpisana przez papieża 16 listopada[33]. Ingres w Gnieźnie odbył się 2 lutego 1949. Warto dodać, że w drodze jadącego samochodem prymasa spotkały szykany ze strony milicji, która wielokrotnie go zatrzymywała oraz legitymowała czy kontrolowała[33]. Ingres natomiast w Warszawie miał miejsce 6 lutego 1949. W okolicznościowej mowie, którą wówczas wygłosił powiedział m.in.:

Quote-alpha.png
Od dziś zaczyna się moja droga przez Warszawę. Znam ją dobrze, jestem z nią związany tak blisko, może najbardziej była mi bliska, gdy broczyła krwią w powstaniu, gdy patrzyłem z Izabelina na dymy ofiarnego wielkiego ołtarza całopalenia. Dzisiaj muszę pokochać Warszawę i oddać jej swoje siły i życie. O wiele to łatwiej dziś niż kiedykolwiek. Oby Bóg – Miłość nadał tej pasterskiej miłości swoje Ojcowskie oblicze.

29 listopada 1952 radiostacje niemal całego świata ogłosiły wiadomość o wyniesieniu przez papieża Piusa XII do godności kardynała, prymasa Polski[34], a 12 stycznia 1953 na tajnym konsystorzu[f] w Rzymie został nominowany ostatecznie kardynałem oraz członkiem kolegium kardynalskiego[34]. Brał udział w czterech konklawe: w 1958, 1963 oraz w sierpniu i październiku 1978. W 1958, kiedy oddano na niego kilka głosów, i w 1963 był jedynym przedstawicielem Europy Wschodniej.

Porozumienie z władzami komunistycznymi[edytuj | edytuj kod]

6 lipca 1949 z jego inicjatywy rozpoczęły się systematyczne rozmowy z rządem w ramach tzw. Komisji Mieszanej[23], które doprowadziły do zawarcia 14 lutego 1950 porozumienia z władzami komunistycznymi[35]. Wyszyński był pierwszym w historii Kościoła katolickiego hierarchą, który zdecydował się na układy z państwem rządzonym przez komunistów. Na wieść o jego podpisaniu papież Pius XII, prowadzący politykę antykomunistyczną, miał zagrozić cofnięciem uznania Wyszyńskiemu[36]. W zamian za zagwarantowanie nauczania religii w szkołach i funkcjonowanie Katolickiego Uniwersytetu Lubelskiego polski Kościół uznał granice Ziem Odzyskanych Polski Ludowej[37].

Represje[edytuj | edytuj kod]

Mały salon papieski w Domu Arcybiskupów Warszawskich, w którym 25 września 1953 Stefan Wyszyński został zatrzymany przez funkcjonariuszy UB

We wczesnych latach 50., w okresie napięć między państwem a Kościołem polityka władz PRL, zależnych od ZSRR, zmierzała do złamania opozycji i wszelkich niezależnych instytucji. W ramach represji komunistów wobec Kościoła katolickiego zapadła decyzja o internowaniu prymasa. Sprawą zajęło się Ministerstwo Bezpieczeństwa Publicznego, powstałe na bazie Resortu Bezpieczeństwa Publicznego przy Polskim Komitecie Wyzwolenia Narodowego. 8 maja 1953 na Konferencji Episkopatu Polski w Krakowie uchwalono z jego inicjatywy treść listu do rządu, który przeszedł do historii pod nazwą Non possumus, wyrażającego stanowczy sprzeciw wobec rażącego łamania przez rząd zawartych wcześniej porozumień, a który stał się m.in. jednym z powodów jego późniejszego zatrzymania[38][39].

Późnym wieczorem 25 września 1953 Wyszyński został zatrzymany w tzw. małym salonie papieskim, znajdującym się na parterze Domu Arcybiskupów Warszawskich[40][41]. Z rzeczy osobistych zabrał ze sobą tylko różaniec i brewiarz[41]. Był przetrzymywany w katolickich klasztorach z siostrą zakonną Marią Leonią Graczyk i księdzem Stanisławem Skorodeckim[42].

Cela Stefana Wyszyńskiego w Kościele św. Józefa w Prudniku-Lesie
Klasztor nazaretanek w Komańczy – ostatnie z miejsc odosobnienia Stefana Wyszyńskiego

Przebywał w następujących miejscach odosobnienia:

  • Rywałd (25 września 1953 – 12 października 1953),
  • Stoczek Klasztorny (12 października 1953 – 6 października 1954),
  • Prudnik (6 października 1954 – 27 października 1955),
  • Komańcza (27 października 1955 – 26 października 1956).

W czasie październikowego przesilenia politycznego w 1956 został zwolniony z internowania i powrócił 28 października do Warszawy[43]. 8 grudnia 1956 doprowadził do zawarcia nowego, korzystnego dla Kościoła, tzw. małego porozumienia z władzami, na mocy którego m.in. w szkołach przywrócono naukę religii, uchylono dekret o obsadzaniu stanowisk kościelnych z 1953 i umożliwiono powrót biskupów na ziemie zachodnie i północne[44].

Inwigilacja przez Służbę Bezpieczeństwa (Urząd Bezpieczeństwa)[edytuj | edytuj kod]

Przez ponad trzydzieści pięć lat w okresie od 5 maja 1946 do ceremonii pogrzebowej 31 maja 1981[45], biskup, a następnie prymas był pod stałą obserwacją funkcjonariuszy początkowo Urzędu Bezpieczeństwa, a od 1956 Służby Bezpieczeństwa[46]. W kwestionariuszu osobowym sprawy operacyjnej prowadzonej przeciwko niemu, o kryptonimie „Prorok”, w rubryce zawód wpisano: „Prymas”[46]. Podstawowymi środkami wykorzystywanymi do zbierania informacji o inwigilowanym była sieć tajnych współpracowników oraz środki techniki operacyjnej (m.in. podsłuchy, nagrania, taśmy filmowe i magnetofonowe, zdjęcia, obserwacje, donosy czy raporty). Każde słowo, zdanie czy nawet gest z jego strony trafiały, w formie raportu, na biurko dyrektora Departamentu IV MSW i były szczegółowo analizowane[46]. Ponadto rejestrowano wszystkie jego homilie i przemówienia poprzez ukryte mikrofony. Kontrolowano listy wychodzące z jego siedziby przy ul. Miodowej w Warszawie[46].

Systematycznie starano się pozyskiwać nową agenturę, typować kandydatów na tajnych współpracowników (poczynając od kierowców, a kończąc na osobistych sekretarzach), a także zakładać podsłuchy pokojowe i telefoniczne[46]. Akcjom inwigilacji nadawano kryptonimy (np. plan rozmieszczenia punktu zamaskowanego nosił kryptonim „Trapez” czy punkt ukrycia wywiadowców miał kryptonim „Arena”)[46]. Funkcjonariusze SB prowadzili tam obserwacje i podsłuch jego rezydencji, którą nazwano „Cyrk”[46].

Związki z Jasną Górą i Jasnogórskie Śluby Narodu Polskiego[edytuj | edytuj kod]

Izolowany w klasztorze sióstr nazaretanek w Komańczy napisał 16 maja 1956 tekst ślubów narodowych[g], które miały być odnowieniem królewskich ślubów lwowskich Jana Kazimierza w ich trzechsetną rocznicę. 26 sierpnia 1956 pielgrzymom (ok. 1 mln) zebranym na Jasnej Górze odczytał je – po przekazaniu ich w tajemnicy z Komańczy generałowi paulinów o. Alojzemu Wrzalikowi OSPPE – bp Michał Klepacz, pełniący obowiązki przewodniczącego Episkopatu Polski[47].

Jasna Góra była ulubionym sanktuarium prymasa, często tu przybywał na różne uroczystości, wygłaszał okolicznościowe homilie czy kazania. Spotykał tu również bliskich sobie ludzi jak np. Karola Wojtyłę, późniejszego papieża i świętego czy też stróży sanktuarium np. ówczesnego przeora, późniejszego generała paulinów o. Jerzego Tomzińskiego OSPPE, którego darzył szczególną przyjaźnią, życzliwością i zaufaniem, a który tak go wspomina[48]:

Quote-alpha.png
Wydaje mi się, iż znałem go od zawsze. Cieszę się, że był Prymasem Jasnogórskim, że dane mi było działać w jego maryjnej szkole i podejmować wielkie akcje duszpasterskie, które z pewnością pozwoliły przetrwać Kościołowi w Polsce mroki terroru komunistycznego. Przebywając blisko niego, odnosiłem wrażenie, że mam kontakt ze świętym. Podpatrywałem Prymasa, bo byłem przekonany, że tak właśnie wygląda święty, i chciałem się od niego wszystkiego uczyć, przede wszystkim świętej cierpliwości i ufności Panu Bogu. Na każdym kroku było widać, że jest człowiekiem zawierzenia i wszystko zanosi do Nieba przez Maryję.

Był wielkim czcicielem Matki Bożej w jej jasnogórskim obrazie, o której 5 sierpnia 1974 w jej sanktuarium tak m.in. powiedział[49]:

Quote-alpha.png
Urodziłem się w domu rodzinnym pod obrazem Matki Bożej Częstochowskiej, i to w sobotę, żeby we wszystkich planach Bożych był ład i porządek. Całe moje życie tak wyglądało. Po święceniach kapłańskich w kaplicy Matki Bożej w katedrze włocławskiej uważałem za rzecz najbardziej właściwą przybyć na Jasną Górę, choć sił brakowało. Tak zaczęły się moje drogi. Prowadziły po śladach, które wydeptała Maryja, idąc przede mną jak światło, gwiazda, życie, słodkość i nadzieja, jako wspomożycielka w ciężkiej sytuacji, niemalże pielęgniarka i karmicielka. Zawsze ufałem, że wspomoże mnie Maryja. Cześć moja dla Matki Najświętszej rozwijała się powoli. Tajemnice tej czci jeszcze lepiej odczułem, gdy nawiedzając swoją rodzinną parafię w Zuzeli, zobaczyłem ten sam obraz Matki Bożej Częstochowskiej, przed którym modlili się moi rodzice.

Normalizacja stosunków z władzami komunistycznymi oraz dzieła milenijne i duszpasterskie[edytuj | edytuj kod]

Kardynał Stefan Wyszyński (z lewej) i abp Antoni Baraniak w Rzymie w trakcie soboru watykańskiego II

Przed wyborami do Sejmu w 1957 Episkopat Polski pod jego kierownictwem poparł politycznie Władysława Gomułkę, wzywając Polaków do wzięcia udziału w głosowaniu. W całym okresie PRL Kościół nie posunął się dobrowolnie tak daleko we wspieraniu akcji politycznej organizowanej przez władze komunistyczne, a tym samym w akceptacji komunistycznego systemu politycznego[50].

W latach 1957–1966 przeprowadził obchody Tysiąclecia Chrztu Polski, poprzedzone z jego inicjatywy dziewięcioletnią Wielką Nowenną Tysiąclecia[h]. Z jego inicjatywy na główne obchody 3 maja 1966, na Jasną Górę miał przybyć zaproszony przez niego papież Paweł VI, ale władze nie wyraziły na to zgody[52]. Podczas kazania na procesji uroczystości Bożego Ciała w Warszawie 20 czerwca 1957 zapowiedział peregrynację po wszystkich parafiach w Polsce kopii cudownego obrazu Matki Boskiej Częstochowskiej[53]. W 1958 doprowadził do obniżenia rangi dyplomatycznej ambasady polskiego rządu emigracyjnego przy Stolicy Apostolskiej. Uczestniczył aktywnie w obradach soboru watykańskiego II. Podczas pierwszej sesji soborowej został mianowany przez papieża Jana XXIII członkiem Sekretariatu do Spraw Nadzwyczajnych, a później przez kolejnego papieża Pawła VI, członkiem Prezydium soboru[54]. Wielokrotnie przemawiał podczas spotkań plenarnych, składał pisemne memoriały, prowadził wykłady czy udzielał wywiadów[54].

Jako prymas Polski był głównym koronatorem i uczestnikiem wielu uroczystości koronacji postaci z cudownych obrazów lub figur Dzieciątka czy Maryi (m.in. jako pierwszej swojej koronacji 9 września 1962 Matki Bożej Okulickiej w Okulicach czy następnej 11 sierpnia 1963 Matki Bożej Pocieszenia-Pani Ziemi Sądeckiej w Nowym Sączu oraz wielu innych[i])[55]. 21 listopada 1964 na jego osobisty wniosek oraz Episkopatu Polski, papież Paweł VI przychylił się do tego wniosku ogłaszając uroczyście w auli soborowej w Rzymie Matkę Bożą – Matką Kościoła[57][58].

W 1965 był jednym z inicjatorów wystosowania orędzia biskupów polskich do biskupów niemieckich. Wspierał działania posłów środowisk katolickich (Znak, „Pax” i ChSS) w Sejmie PRL. Konsultował z nimi wiele ważnych decyzji. Według Janusza Zabłockiego, działacza PZKS a później PRON, w wygłoszonym we wrześniu 1958 kazaniu deklarował, że indyferentyzm, który przypływa do Polski z Zachodu jest przeciwnikiem znacznie bardziej groźnym od komunizmu[59].

Za rządów Gomułki władze komunistyczne PRL w ramach represji odmawiały mu udzielenia paszportu do Włoch. W 1972 dzięki jego długoletnim staraniom Watykan ostatecznie uznał granice zachodnie PRL i zawiesił stosunki dyplomatyczne z polskimi władzami na emigracji. W 1974 przeprowadził III Synod Archidiecezji Warszawskiej, a w latach 1977–1981 II Synod Archidiecezji Gnieźnieńskiej[56]. Ponadto uczestniczył w pracach Nadzwyczajnych Synodów Biskupów w Rzymie (1969, 1971 i 1974)[56]. Kilkanaście uczelni nadało mu tytuł doktora honoris causa[56].

W 1976 premier Piotr Jaroszewicz złożył prymasowi życzenia z okazji 75. rocznicy urodzin, co było próbą poprawy stosunków państwa z Kościołem po stłumieniu przez władze PRL protestów robotniczych. Z tej okazji wręczył mu 75 róż[60]. W czasie polskiego sierpnia 1980 w trosce o pokój i dobro narodu ustawicznie wzywał do rozwagi i odpowiedzialności. W latach 1980–1981 pośredniczył w rozmowach między władzami PRL a „Solidarnością”.

Choroba i śmierć[edytuj | edytuj kod]

W połowie marca 1981 u Wyszyńskiego rozpoznano chorobę nowotworową. Mimo starań lekarzy nie dało się zahamować jej rozwoju. 16 maja 1981 prymas przyjął sakrament namaszczenia chorych. Po przyjęciu sakramentu zwrócił się do zebranych przy łóżku, nawiązując m.in. do zamachu na życie papieża Jana Pawła II, który miał miejsce 13 maja[61]:

Quote-alpha.png
Uważam, że powinienem dzielić dolę Ojca Świętego, który wprawdzie później, ale włączył się w moje cierpienia.

22 maja 1981 ostatni raz wystąpił publicznie, otwierając obrady Rady Głównej Episkopatu Polski. Zmarł sześć dni później, w czwartek 28 maja, w uroczystość Wniebowstąpienia Pańskiego o godzinie 4:40[62]. W oficjalnym komunikacie Rady Głównej Episkopatu Polski podano, że przyczyną śmierci był „rozsiany proces nowotworowy jamy brzusznej o wybitnej złośliwości i szybkim postępie”[63]. Tego samego dnia zebrała się Komisja Wspólna Przedstawicieli Rządu i Episkopatu. Przedstawiciele rządu wręczyli zastępcy przewodniczącego Konferencji Episkopatu Polski kard. Franciszkowi Macharskiemu list kondolencyjny do Episkopatu od władz państwowych. Na posiedzeniu Komisji Wspólnej podjęto decyzję o ogłoszeniu żałoby narodowej od 28 do 31 maja. W dniu śmierci prymasa nadeszła do Polski depesza kondolencyjna od przechodzącego rehabilitację po zamachu papieża Jana Pawła II. Papież odprawił również mszę za duszę prymasa w swoim szpitalnym pokoju, zaś w kościele Najświętszej Maryi Panny na Zatybrzu, tytularnym kościele zmarłego, odprawiona została msza żałobna pod przewodnictwem kard. Władysława Rubina. 28 maja wieczorem przeniesiono ciało zmarłego z Domu Arcybiskupów Warszawskich przy ul. Miodowej do kościoła seminaryjnego Wniebowzięcia NMP i św. Józefa Oblubieńca przy Krakowskim Przedmieściu, gdzie następnie odprawiona została msza żałobna pod przewodnictwem kard. Macharskiego.

Uroczystości pogrzebowe[edytuj | edytuj kod]

Kaplica-mauzoleum z sarkofagiem kardynała Stefana Wyszyńskiego w bazylice archikatedralnej św. Jana Chrzciciela w Warszawie

Pogrzeb prymasa, nazywany także królewskim, zgromadził w stolicy tysiące ludzi, zarówno wierzących, jak i niewierzących[64].

Uroczystości pogrzebowe, którym przewodniczył sekretarz Stanu Watykanu kard. Agostino Casaroli odbyły się 31 maja. Ceremonia rozpoczęła się liturgią żałobną w kościele seminaryjnym przy Krakowskim Przedmieściu, z którego następnie ruszył kondukt żałobny z udziałem delegacji oficjalnych kościelnych i świeckich oraz tłumów ludzi. W delegacji Stolicy Apostolskiej uczestniczyli: kard. Agostino Casaroli, kard. Władysław Rubin, abp Luigi Poggi, nuncjusz apostolski do Specjalnych Poruczeń oraz księża prałaci Juliusz Paetz i Janusz Bolonek. Wśród zagranicznych dostojników kościelnych znaleźli się, m.in.: kardynałowie Joseph Höffner (arcybiskup Kolonii), Roger Etchegaray (arcybiskup Marsylii), Marco Cé (patriarcha Wenecji), Tomás Ó Fiaich (arcybiskup Armagh, prymas Irlandii), John Krol (arcybiskup Filadelfii), John Cody (arcybiskup Chicago), Franz König (arcybiskup Wiednia), László Lékai (arcybiskup Esztergom, prymas Węgier), Johannes Willebrands (arcybiskup Utrechtu), František Tomášek (arcybiskup Pragi) oraz Joseph Ratzinger (arcybiskup Monachium i Freising), a także przedstawiciele innych Kościołów chrześcijańskich, m.in.: metropolita warszawski i całej Polski, zwierzchnik Polskiego Autokefalicznego Kościoła Prawosławnego Bazyli, ks. superintendent Kościoła Ewangelicko-Metodystycznego, przewodniczący Polskiej Rady Ekumenicznej Witold Benedyktowicz, ks. senior diecezji warszawskiej Kościoła Ewangelicko-Augsburskiego Jan Walter oraz zwierzchnik Kościoła Polskokatolickiego bp Tadeusz Majewski. Na czele oficjalnej delegacji władz Polskiej Rzeczypospolitej Ludowej stał przewodniczący Rady Państwa Henryk Jabłoński, a towarzyszyli mu: marszałek Sejmu Stanisław Gucwa oraz członkowie Rady Państwa, Rady Ministrów i inni wysocy urzędnicy państwowi, m.in. Kazimierz Barcikowski, Jerzy Ozdowski, Mieczysław Rakowski, Józef Czyrek. Na czele delegacji NSZZ „Solidarność” stał przewodniczący Związku Lech Wałęsa.

Kondukt żałobny doszedł do placu Zwycięstwa, gdzie odbyła się msza święta pod przewodnictwem kard. Casarolego, który wygłosił przemówienie w języku polskim. Następnie kard. Macharski odczytał homilię papieża Jana Pawła II oraz wygłosił własną homilię. Na zakończenie mszy przemówienie wygłosił wikariusz kapitulny archidiecezji warszawskiej bp Władysław Miziołek. Z placu Zwycięstwa kondukt ruszył do bazyliki archikatedralnej św. Jana Chrzciciela, gdzie odbyła się ostatnia część ceremonii pogrzebowej. Biskup Jerzy Modzelewski odczytał testament napisany przez prymasa na Jasnej Górze 15 sierpnia 1969, w którym napisał on m.in.[65]:

Quote-alpha.png
Kościołowi w Polsce służyłem według najlepszego mojego zrozumienia jego sytuacji i potrzeb. Chciałem obronić Kościół przed zaprogramowaną ateizacją..., przed nienawiścią społeczną..., przed rozwiązłością... Uważam sobie za łaskę, że mogłem z pomocą Episkopatu Polski przygotować Naród przez Wielką Nowennę, Śluby Jasnogórskie, Akt Oddania Narodu Bogurodzicy w macierzyńską niewolę miłości i społeczną krucjatę miłości – na nowe millenium. Gorąco pragnę, by Naród polski pozostał wierny tym zobowiązaniom.

Trumna z ciałem prymasa została umieszczona na kamiennym sarkofagu w podziemiach archikatedry. Po przejściu przed trumną delegacji oficjalnych opuszczono ją do sarkofagu, nad którym zasunięto płytę z napisem: „Kardynał Stefan Wyszyński Prymas Polski”. Przez następne godziny przed sarkofagiem przeszły tysiące osób chcących oddać ostatni hołd prymasowi.

W 1986 sarkofag prymasa został przeniesiony z Krypty Arcybiskupów w podziemiach do poświęconej mu kaplicy, znajdującej się w lewej, północnej nawie świątyni. Nad sarkofagiem znajduje się płyta ilustrująca historię życia prymasa – od seminarium, przez pracę duchownego, walkę w oddziałach powstańczych aż do spotkania z Karolem Wojtyłą podczas jego ingresu papieskiego. Kaplica znacznie odróżnia się stylem od pozostałego wnętrza kościoła.

Genealogia[edytuj | edytuj kod]

Tablica rodowodowa[3][7]
Prapradziadkowie Kazimierz Wyszyński
(1779–12.04.1831)
Wiktoria Kozłowska
(?–?)
Piotr Ciubak (Czubak)
(1800–31.05.1840)
Agnieszka Cyran
(1797–31.01.1860)
Stanisław Powierża
(1801–15.03.1868)
Barbara Wojciechowska (Kujawa)
(~1809–4.10.1876)
Jan Dybkowski
(~1791–4.07.1856)
Marianna Kuczynska
(~1775–17.01.1857)
Stefan Karp
(~1767–13.06.1837)
Rozalia Pióro
(?–?)
Józef Kulesza
(?–?)
Marianna Bromska
(?–?)
Marcin Giziewicz
(?–?)
Agnieszka Jaworska
(1806–1874)
Piotr Piekarski
(1791–2.05.1868)
Salomea Owsianka
(1791–23.05.1857)
Pradziadkowie Wojciech Wyszyński
(10.04.1822–1897)
Marianna Ciubak
(1820–?)
Józef Powierża
(1828–1884)
Marianna Dybkowska
(1827–1883)
Gabriel Karp
(17.03.1811–1887)
Franciszka Kulesza
(1811–25.01.1881)
Stanisław Giziewicz
(?–?)
Katarzyna Piekarska
(1826–1886)
Dziadkowie Piotr Wyszyński
(8.05.1851–?)
Katarzyna Powierza
(1854–1940)
Adam Karp
(4.08.1850–?)
Aniela Giziewicz
(1853–1888)
Rodzice Stanisław Wyszyński
(1.04.1876–15.02.1970)
Julianna Karp
(27.09.1877–31.10.1910)
Wyszynski Coat of Arms.svg kard. Stefan Wyszyński, prymas Polski
(3.08.1901–28.05.1981)

Publikacje[edytuj | edytuj kod]

Japanese Map symbol (Library).svg Publikacje[66]
Rok Tytuł
1928 Katolicyzm, kapitalizm, socjalizm. List pasterski biskupów austrjackich
1930 Dzieło kardynała Ferrari. Ideały i prace społeczno-apostolskie
Z życia i prac Katolickiego Uniwersytetu w Medjolanie
1931 Główne typy Akcji Katolickiej zagranicą. IX Tydzień Społeczny Stowarzyszenia Katolickiej Młodzieży Akademickiej Odrodzenie w Lublinie od 20-tego do 26-tego sierpnia 1930 roku
1932 Mąż stanu w sutannie
1933 Główne podstawy przebudowy ustroju społecznego: (referat wygłoszony na otwarciu Ch. U. R. dnia 8. X. 1933 r.)
Obowiązki ciążące na własności według nauki papieży
1936 Nowy najazd komunizmu na Polskę
Jak uchrześcijanić handel dewocjonaliami?
1937 Przemiany moralno-religijne pod wpływem bezrobocia
Pius XI o walce z komunizmem
Katolicki program walki z komunizmem
1938 Zasięg i charakter zainteresowań katolickiej myśli społecznej
Stanowisko i zadania duszpasterza wobec współczesnych ruchów społecznych
Źródło mocy Akcji Katolickiej
1939 Inteligencja w straży przedniej komunizmu
Pius XI na przełomie dziejów
1945 Stolica Apostolska a świat powojenny
1946 List pasterski J. E. Ks. Bpa Dra Stefana Wyszyńskiego do duchowieństwa diecezji lubelskiej na dzień swej konsekracji
List pasterski Stefana Wyszyńskiego do duchowieństwa i wiernych diecezji lubelskiej na dzień ingresu do Katedry Lubelskiej
Pamięci 245 kapłanów diec. włocławskiej. Przemówienie żałobne w Bazylice Katedralnej, dnia 1. XII. 1945 r.
List pasterski na dzień poświęcenia Narodu Polskiego Niepokalanemu Sercu Maryi
1947 O chrześcijańskim wyzwoleniu człowieka. List pasterski
Katolicki Uniwersytet Lubelski: „Deo et Patriae”
O katolickiej woli życia. List pasterski
Chrystus społecznik
1948 Statut Rad Parafialnych oraz dekret
1953 W świetle faktów
1955 Duch pracy ludzkiej. Konferencje o pracy. (Przedruk z wydania Księgarni Powszechnej, Włocławek, 1946.)
1956 Do duchowieństwa i ludu bożego z okazji powrotu do stolicy i świąt Bożego Narodzenia
1957 Wypełniamy Jasnogórskie Śluby Narodu. Czytania na maj
Musimy uwierzyć w ojcostwo boże. Przemówienie do pielgrzymów na Jasnej Górze 26 sierpnia 1957
Oto ja służebnica pańska. Przemówienie do kobiet na Jasnej Górze 15 września 1957
Do młodzieży akademickiej
Nie pozwolimy znieważać naszych świętości. Pożegnanie pielgrzymki warszawskiej w Kościele O.O. Paulinów w Warszawie 6 sierpnia 1957
1958 Modlitewnik alumna
Konferencje Prymasa Polski do młodzieży akademickiej
Królowa Polski u akademików, 11. XI. 57 r.
W obronie nienarodzonych dzieci. Komentarz Prymasa Polski do przyrzeczenia zawartego w Ślubach Narodu „Przyrzekamy, że odtąd wszyscy staniemy na straży budzącego się życia”
Jesteście potrzebne narodowi i kościołowi. Konferencja wygłoszona dn. 9 maja 1958 do akademiczek w kościele św. Anny w Warszawie
Akademicy przed millenium. Konferencja wygłoszona dn. 7 maja 1958 do akademików w kościele św. Jakuba w Warszawie
1960 Dobre oczy nad nami
1961 W światłach tysiąclecia
1962 Wielka Nowenna Tysiąclecia
Porządek nabożeństw archidiecezji warszawskiej
Gody w Kanie
1963 Uświęcenie pracy zawodowej
1965 Pismo Święte: Starego i Nowego Testamentu w przekładzie z języków oryginalnych
Oddanie się w macierzyńską niewolę Maryi. 2 konferencje Warszawa, 25.III. 1965 roku
1966 Matka Kościoła
Wielkie „Te Deum” narodu polskiego. Kazania i przemówienia. III, Inne uroczystości millenijne w ramach wielkiego „Te Deum” narodu
1967 M.S.
1969 List do moich kapłanów. Cz. 1, Wspólnie z Trójcą Świętą
List do moich kapłanów. Cz. 2, Wspólnie z Kościołem
List do moich kapłanów. Cz. 3, Wspólnie z moim biskupem
Prymas Polski i sprawy narodu: (fragmenty kazań i listów)
Problem chrześcijańskiego wychowania młodzieży
1971 Beatyfikacja Ojca Maksymiliana Marii Kolbe. Wybór dokumentów i przemówień
Miłośc na codzień. Rozważania. Cz. 1
Miłośc na codzień. Rozważania. Cz. 2
1972 Z gniazda orląt... Wybór przemówień, kazań i konferencji do młodzieży
1973 Z zagadnień kultury chrześcijańskiej
1974 Sursum corda. Wybór przemówień
1975 Listy pasterskie prymasa Polski: 1946-1974
Kazania świętokrzyskie. Ewangelizacja świata w ocenie Synodu Biskupów w Rzymie; Warszawa, Kościół św. Krzyża; (12-19-26.1.1975)
1976 Kazania świętokrzyskie. U podstaw ładu życia i współżycia; Warszawa, Kościół Św. Krzyża (11-18-25.1.1976)
Prymat człowieka w ładzie społecznym
1977 „Ojcze nasz”... Rozważania. Stefan Kard. Wyszyński, Prymas Polski
1978 Kobieta w Polsce współczesnej
Człowiek we wspólnocie Kościoła odpowiedzialny za Kościół Chrystusowy. Wezwanie Prymasa Polski na Wielki Post do odnowy duchowej naszego życia
Kazanie świętojańskie prymasa Polski - duch Ewangelii w życiu społeczno-zawodowym i publicznym. Warszawa, 6 I 1978
Pomocnicy na drodze krzyżowej Chrystusa. Droga krzyżowa Pomocników Matki Kościoła
1979 400 lecie Skargowskiego Uniwersytetu Stefana Batorego w Wilnie. Kazanie wygłoszone w Warszawskiej Bazylice Archikatedralnej podczas Mszy św. dnia 29 listopada 1978 roku
List pasterski biskupów o poszanowaniu praw dziecka
Rok Tytuł
1980 Harmonia Bożo-ludzka w Polsce: w uroczystość Objawienia Pańskiego, Warszawa, Bazylika Archikatedralna Świętego Jana, 6. I. 1980
Wszystko postawiłem na Maryje / Stefan Wyszyński
List Prymasa Polski na XXXVI Tydzień Miłosierdzia w dniach 5-11.X.1980. Rodzina apostołuje miłosierdziem
Nasz Ojciec ksiądz Władysław Korniłowicz
1981 O polskim papieżu z Krakowa
Słowa Prymasa Polski - nauczyciela i pasterza narodu: (fragmenty przemówień)
W światłach tysiąclecia
Do świadków promocji doktorskiej laureata nagrody Nobla Czesława Miłosza
Sumienie prawe: u podstaw odnowy życia narodowego. Kazanie w uroczystość Objawienia Pańskiego, Warszawa, Archikatedra Świętego Jana, 6 stycznia 1981
1982 Prymas Polski w obronie życia. Cz. 1
Prymas Polski w obronie życia. Cz. 2
Aktualność ślubów jasnogórskich narodu podczas uroczystej sumy na szczycie, Jasna Góra, 3 maja 1977
Zapiski więzienne
1983 Nauczanie społeczne kardynała Stefana Kardynała Wyszyńskiego: (wybór tekstów)
Kościół w służbie narodu
Aresztowanie
Rozważania o Matce Boga-Człowieka: (do wykorzystania w czasie różnych nabożeństw Maryjnych)
„Jestem przy Tobie”
Praca a godność człowieka
1984 W walce o trzeźwość
Nie rzucim ziemi. Wybór z przemówień do rolników 1970-1981
Matka Syna człowieczego
1985 „Idźcie i nauczajcie”
1986 Głos z Jasnej Góry
1987 Jakiej chcecie Polski?
Kimże jest człowiek...
Oto wielka tajemnica wiary
1988 Ze stolicy Prymasów. Wybór kazań
Maryja w tajemnicy Kościoła
Różaniec modlitwą naszego życia
Różaniec Prymasa Tysiąclecia
1990 W obronie życia nienarodzonych
Nauczanie społeczne 1946-1981
Modlitwy do Matki Miłosierdzia
1991 Dzieła zebrane / 1 1949-1953
1992 Boży świat. Wybór z przemówień i kazań
1993 Źródła odrodzenia
Miłość i sprawiedliwość społeczna. Rozważania społeczne
1994 Cena wolności
1995 Dzieła zebrane / 2 1953-1956
1996 Na drogach zawierzenia
Nie gaście ducha ojca Maksymiliana. Wybór przemówień i listów
Prymas tysiąclecia do rolników
1997 Miasto najwierniejsze. Prymas Tysiąclecia do mieszkańców Gdańska
1998 Miłość miłosierna
Idącym w przyszłość
Z rozważań nad kulturą ojczystą
1999 Dzieła zebrane / 3 1956-1957
Droga Krzyżowa. Rozważania w czasie nabożeństwa drogi krzyżowej dla pracowników pióra
2000 W sercu stolicy
2001 Godność kobiety
Katolicka nauka społeczna. Wybór artykułów z „Ateneum Kapłańskiego” z lat 1929-1946
Początki nauczania społecznego: 1934-1939
Bochen chleba
Przyjaciel Boga i ludzi. Wspomnienie o Janie XXIII
Duch pracy ludzkiej. Myśli o wartości pracy
2002 Dzieła zebrane / 4 1958
2005 Pieśń o Janie Pawle II: w drugą rocznicę wyboru Papieża-Polaka Jana Pawła II
2006 Dzieła zebrane / 5 1959
2007 Wszystko postawiłem na Maryję
Do „Solidarności”. Rady i wskazania
Pro memoria. Zapiski z lat 1948-1949 i 1952-1953
Dzieła zebrane / 6 1960
2008 Dzieła zebrane / 7 1961
2009 Dzieła zebrane. T. 8, styczeń - lipiec 1962
2011 Dzieła zebrane. T. 9, sierpień - grudzień 1962
2012 Tylko czyste serce jest zdolne do prawdziwej miłości. Kardynał Stefan Wyszyński do polskich dziewcząt: wezwanie do Krucjaty Skromności
Dzieła zebrane. T. 10, styczeń - czerwiec 1963
Dzieła zebrane. T. 11, lipiec - grudzień 1963
2013 Stacja Prudnik. Stefan Kardynał Wyszyński Zapiski więzienne
Dzieła zebrane. T. 12, styczeń - maj 1964
2014 Kultura bolszewizmu a inteligencja polska
Dzieła zebrane. T. 13, czerwiec - grudzień 1964
2016 Dzieła zebrane. T. 14, styczeń - maj 1965
Dzieła zebrane. T. 16, styczeń - kwiecień 1966
Dzieła zebrane. T. 17, maj-sierpień 1966
Dzieła zebrane. T. 18, wrzesień - grudzień 1966
2017 Dzieła zebrane. T. 15, czerwiec - grudzień 1965
Światu potrzeba Matki
Jasnogórskie Śluby Narodu Polskiego 26 sierpnia 1956 r. Śluby Jasnogórskie napisane przez Ks. Prymasa Stefana Wyszyńskiego 16 maja 1956 r. w Klasztorze Sióstr Nazaretanek
2019 Dzieła zebrane. T. 19, styczeń - lipiec 1967
Dzieła zebrane. T. 20, sierpień - grudzień 1967

Mąż stanu, obrońca praw człowieka, narodu i Kościoła[edytuj | edytuj kod]

Był jedną z najwybitniejszych osobistości i hierarchów oraz niekwestionowanym charyzmatycznym przywódcą Kościoła katolickiego w Polsce XX wieku[54]. Jego wielkość w znaczeniu historycznym czy światopoglądowym wyraża się w niezłomności zasad, mających swoje korzenie w głębi wiary chrześcijańskiej, płynącej z łaski Bożej, wynikającej z wewnętrznego przekonania i świadomości swej służebnej postawy wobec Kościoła powszechnego[67][54]. Ponadto cechy osobowe jak: nienaganne życie moralne, elastyczność działania, umiejętność przewidywania, wyobraźnia i charakter pozwoliły mu zyskać wielki autorytet wśród społeczeństwa i ówczesnych rządzących oraz hierarchów Kościoła z papieżem włącznie[67]. Wielogodzinne rozmowy czy przesyłane listy do rządzących, umiejętność prowadzenia negocjacji oraz stosowne kompromisy i ugody prowadziły – z reguły – do wyboru przez niego w miarę optymalnej linii działania, będącej uszanowaniem przede wszystkim praw człowieka, narodu oraz Kościoła, łagodząc w sytuacjach ekstremalnych ostrze potencjalnego nieuchronnego uderzenia.

Szczególnie wrażliwość na człowieka i jego los, szacunek czy umiejętność słuchania powodowały, że jego stanowisko odbierano jak najlepszą wskazówkę, radę – które z czasem stawały się miarą do której odnoszono wszelkie sprawy trudne i konfliktowe, a więc cechy jakie charakteryzują męża stanu, a z jego głosem liczyli się nawet komunistyczni przeciwnicy[68]. Dla papieży oraz pracowników Stolicy Apostolskiej był wybitnym znawcą losów Kościoła w krajach Europy Środkowo-Wschodniej, inicjatorem wielu przedsięwzięć wobec katolików w krajach ościennych, m.in. w Czechosłowacji czy Niemieckiej Republice Demokratycznej[54]. Ponadto poprzez specjalne przywileje udzielone przez Stolicę Apostolską, mógł bezpośrednio wpływać na obsadzanie ordynariuszy i biskupów pomocniczych w Polsce[54].

Liczne wystąpienia, kazania, przemówienia, obszerna spuścizna literacka czy podjęte inicjatywy były obroną praw człowieka, z reguły systematycznie krzywdzonego[53]. W jednej z homilii dotyczących m.in. tego zagadnienia, wygłoszonej 24 lipca 1977 w Warszawie stwierdził[69]:

Quote-alpha.png
Człowiek, którego widzę, to wielki świat woli, myśli, pragnień, dążeń i ambicji. To jest żywy człowiek! Ogromna pozycja wszystkich możliwości. Nie wolno zagubić człowieka w tłumie. Trzeba go eksponować. (...) Trzeba widzieć człowieka całego, aby ani myślą, ani sercem, ani pogardą nie odtrącać go od siebie. Trzeba delikatnie chodzić koło każdego człowieka, niemalże na palcach, bo to „punkt” napełniony przez Stwórcę wszystkimi wartościami, pochodzącymi od Niego. On pewnie wie, dokąd idzie. Możemy drogę jego obserwować lub też oceniać, ale istotowo biorąc, według praw tego człowieka, musimy uszanować jego drogę i zamierzenia. Może socjologia i pedagogika ukierunkowywać dążenia człowieka, ale nie może odmówić mu prawa do obierania sobie kierunku życiowego.

Prymas wielokrotnie podejmował podczas swoich licznych homilii również temat obrony praw narodu – Polski i Polaków, odwołując się często do: sumienia, moralności, rzetelności w pracy, rodziny czy też dziedzictwa narodowego. Podczas jednego z takich wystąpień, wygłoszonego podczas uroczystości Objawienia Pańskiego 6 stycznia 1981 w Warszawie powiedział m.in.[70]:

Quote-alpha.png
Glebę uprawia się bowiem nie tylko przez nawóz, ale przez miłość – przez wielką miłość do ziemi ojczystej i do wszystkiego, co ją stanowi. Dlatego człowiek odnosi się z ogromnym szacunkiem do swojej przeszłości, stara się ją poznać, ocenić, zrozumieć, uważa ją za swoje własne dziedzictwo, którego zdradzić nie wolno. Trzeba się tego dziedzictwa trzymać sercem i pazurami, jak trzymał się ongiś Drzymała czy Reymontowski Boryna, umierający na swych zagonach, jak trzyma się żołnierz w okopie, lekarz przy łóżku konającego, kapłan wśród nędzy, siwiejący mąż nauki przy swoim biurku zawalonym papierami, górnik na dnie kopalni, hutnik, stoczniowiec, każdy uczciwy człowiek, kierujący się prawym sumieniem i dobrą wolą. W ten sposób, Najmilsi, powstaje świadomość służby społecznej i kształtuje się więź wspólnoty narodowej – tak, iż nikt nie czuje się wtedy kimś obcym w swojej Ojczyźnie. Wszystko nas interesuje, wszystko jest dla nas drogie i cenne. Jakże ważna jest świadomość, że jesteśmy na służbie temu Narodowi, który przez całe wieki przygotował nam ojczystą ziemię, na której wypada nam dzisiaj żyć.

Bardzo istotnym tematem poruszanym przez niego była obrona praw chrześcijańskiej Europy, poprzez obronę praw Kościoła. Podczas zagranicznego wystąpienia do katolików niemieckich, wygłoszonego w Kolonii 22 września 1978 powiedział on m.in.[71]:

Quote-alpha.png
Europa musi dostrzec ponownie, że jest ona nowym Betlejem – dla świata, dla ludów i narodów – z którego wywodzi się na świat Król i Książę Pokoju, jedyny dotychczas Zbawca Rodziny ludzkiej. Wśród współczesnych wojen i wieści o wojnach, Europa – która otrzymała przez Kościół Powszechny pokój, jakiego świat nie jest zdolny nam dać – nie może nadal być poligonem dla doświadczeń wojennych czy też samoudręki ludów i narodów. Współcześnie narody na innych kontynentach świata boją się europejskich polityków i dyplomatów, którzy zamiast słów pokoju niosą im nieustannie przedsmak wojen, boją się naszych przemysłowców i handlowców, którzy zamiast chleba powszedniego przynoszą im śmiercionośną produkcję wojenną, a nawet boją się naszych turystów, którzy niosą im demoralizację życia.

Proces beatyfikacyjny[edytuj | edytuj kod]

29 maja 1989 z inicjatywy papieża Jana Pawła II rozpoczął się jego proces beatyfikacyjny. Odtąd przysługiwał mu tytuł sługi Bożego.

6 lutego 2001 zakończył się etap diecezjalny tego procesu, po czym akta zostały wysłane do Watykanu. W tym czasie odbyło się 289 sesji, w ramach których przesłuchano 59 świadków. Watykańska Kongregacja Spraw Kanonizacyjnych wydała 8 lutego 2002 dekret o ważności procesu diecezjalnego[72]. W marcu 2010 postulatorem został o. dr hab. Zbigniew Suchecki[73].

Od marca 2012 do maja 2013 w archidiecezji szczecińsko-kamieńskiej toczył się diecezjalny proces o domniemanym uzdrowieniu za jego wstawiennictwem mieszkanki Szczecina[74][75]. U kobiety w wieku 19 lat rozpoznano raka tarczycy. W lutym 1988 przeprowadzono operację, w trakcie której usunięto zmiany nowotworowe oraz dotknięte przerzutami węzły chłonne. W styczniu i marcu następnego roku kobieta była leczona jodem radioaktywnym. W tym czasie w jej gardle zdiagnozowano guz wielkości 5 cm, który dusił kobietę. Przełom w chorobie stwierdzono po intensywnych modlitwach za wstawiennictwem Stefana Wyszyńskiego. Do czasu przeprowadzania diecezjalnego procesu o domniemanym uzdrowieniu u pacjentki nie zaobserwowano reemisji nowotworu[75]. W listopadzie 2015 złożono tzw. positio w Kongregacji Spraw Kanonizacyjnych[76]. W kwietniu 2016 komisja teologów w Rzymie jednomyślnie uznała heroiczność jego cnót[77], a 12 grudnia 2017 uczynili to kardynałowie i biskupi z Kongregacji Spraw Kanonizacyjnych[78]. 18 grudnia 2017 dekret o heroiczności cnót podpisał papież Franciszek[79][80]. Od tej pory przysługuje mu tytuł Czcigodnego Sługi Bożego[80]. 29 listopada 2018 konsylium lekarskie Kongregacji Spraw Kanonizacyjnych zatwierdziło cud za jego wstawiennictwem[81], a 2 października 2019 papież Franciszek podpisał dekret zatwierdzający ten cud[82], jakim jest uzdrowienie dziewiętnastoletniej dziewczyny chorej na nowotwór tarczycy[83], co otworzyło drogę do jego beatyfikacji[84].

21 października 2019 metropolita warszawski kard. Kazimierz Nycz ogłosił, że beatyfikacja odbędzie się 7 czerwca 2020 na placu Piłsudskiego w Warszawie[85]. Beatyfikacji ma przewodniczyć w imieniu papieża Franciszka – kard. Angelo Becciuprefekt Kongregacji Spraw Kanonizacyjnych.

Upamiętnienie[edytuj | edytuj kod]

Galeria: Pomniki
Pomnik Jana Pawła II i Stefana Wyszyńskiego na dziedzińcu Katolickiego Uniwersytetu Lubelskiego
Pomnik kardynała Stefana Wyszyńskiego na Jasnej Górze w Częstochowie
Pomnik Jana Pawła II i Stefana Wyszyńskiego na Placu Farnym w Prudniku
 Zobacz też kategorię: Pomniki Stefana Wyszyńskiego.

W 1957 kard. Stefan Wyszyński powołał Instytut Prymasowski Stefana Kardynała Wyszyńskiego w Warszawie, którego celem jest zachowanie spuścizny i propagowanie jego nauczania, poprzez prowadzenie działalności archiwalnej, redakcyjnej, wydawniczej, naukowej i edukacyjno-wychowawczej[86][87]. 3 maja 1994 został pośmiertnie odznaczony Orderem Orła Białego[88].

29 września 1990 została założona z inicjatywy dyrektora Kopalni Węgla Kamiennego „Murcki” w Katowicach, Pawła Michałka Fundacja im. Kardynała Stefana Wyszyńskiego Szpitala Murcki w Katowicach, której celem jest wspieranie szpitala poprzez zakup sprzętu medycznego[89]. W 1998 powołano Fundację „Dziedzictwo Stefana Kardynała Wyszyńskiego”[90]. Ponadto 18 kwietnia 2012 utworzono Fundację Niezależnych Inicjatyw Studenckich im. Stefana Kardynała Wyszyńskiego w Warszawie, której celem jest działanie na rzecz społeczeństwa, zaspokajanie potrzeb naukowych, kulturalnych, kultury fizycznej i sportu, a przede wszystkim młodzieży, studentów i absolwentów Uniwersytetu Kardynała Stefana Wyszyńskiego w Warszawie[91].

1 października 1999 przekształcono warszawską Akademię Teologii Katolickiej w Uniwersytet Kardynała Stefana Wyszyńskiego[92]. 25 października 2000 w uznaniu jego zasług Sejm Rzeczypospolitej Polskiej ogłosił rok 2001, Rokiem Kardynała Stefana Wyszyńskiego[93].

Szpitalowi Wojewódzkiemu w Sieradzu przy ul. Armii Krajowej 7[94] nadano jego imię oraz Szpital Wojewódzki w Łomży (al. Piłsudskiego 11) również nosi jego imię.

Przy Szkole Podstawowej nr 3 im. Ks. Kardynała Stefana Wyszyńskiego w Leżajsku, 5 stycznia 2006 utworzono Stowarzyszenie Przyjaciół Szkół im. Kardynała Stefana Wyszyńskiego[95]. Wielu placówkom oświatowym (około 200[96]) nadano jego imię, m.in. Zespołowi Szkół (Publicznemu Liceum Ogólnokształcącemu nr 5 w Opolu)[97] czy Zespołowi Szkół Zawodowych nr 3 w Ostrołęce[98] oraz szkołom podstawowym m.in. w: Konopnicy[99], Kruszynie[100], Lelicach[101], Mieleszynie[102], Rybniku (nr 12), Somoninie[103], Stadnikach[104], Stojadłach[105], Sułkowicach (nr 2)[106] czy Wierzchowinach[107].

Wielu ulicom w Polsce nadano również jego imię, m.in. jednej z ulic w takich miejscowościach jak: Iława, Kalisz, Olsztyn, Stargard, Tarnowskie Góry, Wrocław czy Zamość.

6 czerwca 2001 Narodowy Bank Polski wprowadził do obiegu okolicznościową złotą monetę z okazji 100. rocznicy jego urodzin o nominale 2 zł z jego podobizną w nakładzie 1,2 mln sztuk[108] oraz srebrną monetę o nominale 10 zł z jego podobizną w nakładzie 60 000 sztuk[109]. Ponadto w tym samym roku (2001) NBP wydał złotą monetę kolekcjonerską o nominale 200 zł z jego podobizną w nakładzie 4500 sztuk[110]. Warto dodać, że Poczta Polska 15 sierpnia 1992 wprowadziła do obiegu znaczek pocztowy o nominale 1500 zł z jego wizerunkiem w nakładzie 1 869 300 sztuk, projektu Macieja Jędrysika (wraz z kopertą FDC)[111] oraz 3 sierpnia 2001 inny znaczek pocztowy z okazji 100. rocznicy jego urodzin o nominale 1,00 zł również z jego wizerunkiem w nakładzie 3,7 miliona sztuk, projektu Jacka Konarzewskiego (wraz z kopertą FDC)[112].

Miejsca pamięci[edytuj | edytuj kod]

W Bachledówce nad wsią Czerwienne położone jest wzgórze, na którym w latach 1967–1973 okresowo przebywał na wypoczynku[113]. Mieszkał w drewnianej, piętrowej willi w stylu zakopiańskim, nazywanej „Tebaibą”[113]. Jego obecność w tym miejscu upamiętnia specjalne epitafium z 1986[113]. Ponadto jego imieniem nazwano drogę wiodącą z Czerwiennego na szczyt Bachledówki.

Archiwum tekstów i zdjęć oraz bibliotekę multimedialną o jego nauczaniu gromadzi powstały w 2000, Dom Pamięci Stefana Kardynała Wyszyńskiego w Częstochowie (w pobliżu Jasnej Góry), utworzony przez Fundację „Dziedzictwo Stefana Kardynała Wyszyńskiego”[114].

W Komańczy (gdzie był internowany) znajduje się izba pamięci, z pozostawionymi przez niego pamiątkami[115]. Ponadto umieszczono tu dwie tablice pamiątkowe: jedną w celi w której przebywał, a drugą informującą o napisaniu przez niego tekstu Jasnogórskich Ślubów Narodu Polskiego oraz Wielkiej Nowenny Tysiąclecia[115]. Przed frontonem budynku postawiono pomnik jemu poświęcony[115].

W Prudniku-Lesie (gdzie był internowany) w klasztorze franciszkanów znajduje się cela na pierwszym piętrze z oryginalnymi meblami pozostawionymi z tego okresu[116]. Ponadto postawiono tu pomnik przed kościołem św. Józefa, z jego inskrypcją dziękczynną[116].

W Rywałdzie (gdzie był internowany) w klasztorze kapucynów znajduje się cela z oryginalnymi meblami pozostawionymi z tego okresu oraz stacje drogi krzyżowej, które wypisał ołówkiem na jej ścianach[117]. Przy klasztorze jest też pomnik jemu poświęcony[117].

W Stoczku Klasztornym (gdzie był internowany) przy tamtejszym sanktuarium maryjnym bazylice Nawiedzenia Najświętszej Maryi Panny utworzono muzeum pamięci jemu poświęcone[118]. W jego celi znajduje się izba pamięci z oryginalnymi meblami pozostawionymi z tego okresu oraz innymi pamiątkami[118].

W Stryszawie utworzono izbę pamięci jemu poświęconą w tzw. Kapelanówce, drewnianym domu przy klasztorze sióstr zmartwychwstanek na Siwcówce, gdzie w latach 1960–1967 okresowo przebywał na wypoczynku[119]. Ponadto wytyczono tu ścieżkę przyrodniczą im. kard. Stefana Wyszyńskiego upamiętniającą obeliskami oraz tablicami miejsca jego wędrówek po tej okolicy[119].

W Zuzeli utworzono muzeum jego lat dziecięcych[120]. Ponadto w tej miejscowości znajduje się w specjalnej dzwonnicy jeden z trzech dzwonów o wadze 1800 kg, któremu nadano jego imię[120]. Przed kościołem – z pamiątkową chrzcielnicą przy której został ochrzczony – postawiono pomnik ze spiżu jemu poświęcony według projektu rzeźbiarza Leona Machowskiego[120].

Filmy i spektakle[edytuj | edytuj kod]

Powstało kilkanaście filmów zarówno dokumentalnych jak i fabularnych oraz spektakl telewizyjny jemu poświęconych.

Filmreel-icon.svg Filmy
Rok Tytuł Reżyseria
1981 Prymas Tysiąclecia[121] Edmund Zbigniew Szaniawski
Kardynał Stefan Wyszyński
1995 Lata więzienne prymasa Wyszyńskiego (1953–1956)[122] Edmund Zbigniew Szaniawski
1997 Soli Deo[123] Wincenty Ronisz
2000 Prymas. Trzy lata z tysiąca Teresa Kotlarczyk
Kardynał Stefan Wyszyński[124] Zbigniew Wawer, Włodzimierz Rekłajtis, Tadeusz Kondracki
2001 Non possumus[125] Paweł Woldan
Kromka chleba[126] Grzegorz Skurski
2002 Świadectwo drogi. Stefan Kardynał Wyszyński[127] Paweł Woldan
Skrawek nieba[128] Rafał Wieczyński
2003 Uwięziony prymas[129] Paweł Woldan
2007 Zawód: Prymas Polski[130] Anna Teresa Pietraszek
2008 Jan Paweł II i prymas Stefan Kardynał Wyszyński[131] Paweł Woldan
2016 Kryptonim „Prorok”[132] Cezary Gmyz
2017 Jako w niebie, tak i w Komańczy[133] Maciej Wójcik
Italian traffic signs - icona teatro.svg Spektakle w Teatrze TV
2009 Prymas w Komańczy[134] Paweł Woldan

Związki z Karolem Wojtyłą[edytuj | edytuj kod]

Wiadomo jest, że prymas wnioskując do Stolicy Apostolskiej w 1958 o powołanie na sufragana krakowskiego ks. Karola Wojtyłę[135] musiał go już w pewien sposób znać.

22 października 1978 uczestniczył w inauguracji pontyfikatu Jana Pawła II. Przystąpił do homagium, czyli uroczystego złożenia hołdu nowemu papieżowi przez kardynałów. Gdy prymas Wyszyński całował papieża w pierścień, Jan Paweł II na znak szacunku dla Wyszyńskiego uniósł się z tronu, ucałował go w rękę i uścisnął. Następnego dnia (23 października) podczas spotkania papieża z przybyłymi do Rzymu Polakami w auli Pawła VI, doszło do podobnego zdarzenia w którym oboje objęli się w długim uścisku, po którym Jan Paweł II powiedział m.in.[136]:

Quote-alpha.png
Nie byłoby na Stolicy Piotrowej tego Papieża Polaka, który dziś pełen bojaźni Bożej, ale i pełen ufności rozpoczyna nowy pontyfikat, gdyby nie było Twojej wiary, nie cofającej się przed więzieniem i cierpieniem. Twojej heroicznej nadziei, Twego zawierzenia bez reszty Matce Kościoła, gdyby nie było Jasnej Góry i tego całego okresu dziejów Kościoła w Ojczyźnie naszej, które związane są z Twoim biskupim i prymasowskim posługiwaniem.

Ponadto w pisanej przez siebie Autobiografii Jan Paweł II napisał[137]:

Quote-alpha.png
Nie zapomnę słów, które w dniu 16 października – w dniu świętej Jadwigi Śląskiej – wypowiedział do mnie w momencie, gdy zbliżała się decyzja konklawe: „Jeśli wybiorą, proszę nie odmawiać”. Bardzo mi wówczas dopomógł Prymas Tysiąclecia. Mogłem odpowiedzieć na pytanie zadane mi po wyborze: „przyjmuję”.

Po wyborze papieża Jana Pawła II włączył się czynnie w rozmowy z rządem w celu możliwości historycznego pierwszego przyjazdu papieża do Polski[j][138]. W wyniku tych rozmów oraz zgody rządu na ten przyjazd, wystosował 22 lutego 1979 list Konferencji Episkopatu Polski do papieża, zapraszający go do odwiedzenia ojczyzny[138]. 9 marca tegoż roku stanął na czele Komitetu Honorowego dla przygotowania tej wizyty, która doszła ostatecznie do skutku w dniach 2–10 czerwca 1979[138].

Jan Paweł II wspomina prymasa w swoim testamencie słowami:

Quote-alpha.png
Kiedy w dniu 16 października 1978 konklawe kardynałów wybrało Jana Pawła II, Prymas Polski kard. Stefan Wyszyński powiedział do mnie: „Zadaniem nowego papieża będzie wprowadzić Kościół w Trzecie Tysiąclecie”. Nie wiem, czy przytaczam to zdanie dosłownie, ale taki z pewnością był sens tego, co wówczas usłyszałem. Wypowiedział je zaś Człowiek, który przeszedł do historii jako Prymas Tysiąclecia. Wielki Prymas. Byłem świadkiem Jego posłannictwa, Jego heroicznego zawierzenia. Jego zmagań i Jego zwycięstwa. „Zwycięstwo, kiedy przyjdzie, będzie to zwycięstwo przez Maryję” – zwykł był powtarzać Prymas Tysiąclecia słowa Swego Poprzednika kard. Augusta Hlonda.

Uwagi[edytuj | edytuj kod]

  1. a b Stanisław Wyszyński urodził się 1 kwietnia 1876 w rodzinie wielodzietnej, w miejscowości Gać znajdującej się na terytorium parafii Wniebowzięcia Najświętszej Maryi Panny w Kamieńczyku koło Wyszkowa. Zgodnie ze swoim zamiłowaniem do muzyki, ukończył szkołę muzyczną, a później został organistą kościelnym, kolejno w: Gałkówku pod Łodzią, Prostyni nad Bugiem i Zuzeli, gdzie był również pisarzem parafialnym. 4 maja 1899 ożenił się w kościele Trójcy Przenajświętszej i św. Anny w Prostyni z Julianną Karp pochodzącą z Kamieńczyka z którą miał sześcioro dzieci. Po śmierci żony 31 października 1910, ożenił się z jej przyjaciółką – Eugenią Godlewską z którą miał dwoje dzieci. W 1918 przeniósł się do Wrociszewa nad Pilicą, pracując przy parafii jako organista oraz mieszkając w drewnianej organistówce. Po śmierci drugiej żony Eugenii – 13 września 1948, przeszedł w 1949 na emeryturę. Następnie wraz z córką Marceliną Julią (przyrodnia siostra prymasa) przeniósł się do Zalesia pod Piasecznem. W lutym 1955 przeszedł ograniczony udar mózgu. Zmarł w nocy 15 lutego 1970 w Zalesiu. Uroczystości pogrzebowe, które celebrował bp Wacław Majewski, z udziałem m.in. kard. Karola Wojtyły i 15 biskupów odbyły się 18 lutego w kościele św. Małgorzaty we Wrociszewie, a następnie został pochowany na tamtejszym cmentarzu w grobowcu rodzinnym (Micewski 1982 ↓, s. 18–23, 144, 290–291, Wrociszew. instytut-genealogii.com.pl).
  2. a b Julianna Wyszyńska z domu Karp urodziła się 27 września 1877 w wielodzietnej rodzinie rolniczej w miejscowości Fidest. Po śmierci jej matki Anieli z domu Giziewicz w 1888, jej ojciec Adam Karp ożenił się powtórnie, ale wkrótce zmarł. Druga żona po przejęciu całego majątku, nie była zainteresowana jej wychowywaniem, co było powodem opuszczenia domu i wyjazdu do zamożnej rodziny do Warszawy, gdzie zamieszkała, mając piętnaście lat. Pracowała wówczas jako pomoc domowa u jednej z warszawskich rodzin. Po zapoznaniu ze Stanisławem Wyszyńskim wyszła za niego za mąż. Często pielgrzymowała do Ostrej Bramy w Wilnie. W Andrzejewie, po urodzeniu 5 października 1910 szóstego dziecka – Zofii Zuzanny, zmarła 31 października tegoż roku w wyniku komplikacji poporodowych, a pięć dni później zmarła również jej córka Zofia Zuzanna (5 listopada). Spoczywa na cmentarzu parafialnym w Andrzejewie (→ Jak wielki wpływ ma rodzina. ddak.wordpress.com).
  3. Rodzeństwo jego to: Anastazja (1900–1974), Stanisława (1903–1982), Janina (1905–1995), Wacław Leon (1908–1919) i Zofia Zuzanna (5.10.1910–5.11.1910). Ponadto miał dwoje rodzeństwa przyrodniego: Marcelinę Julię (1913–1995) i Tadeusza (1917–1981), bowiem po śmierci matki Julianny Karp, jego ojciec Stanisław Wyszyński ożenił się 2 października 1911 z Eugenią Godlewską[3][4][5].
  4. W parafialnej Księdze Ochrzczonych z lat 1895–1901 pod numerem 148 z 1901 można przeczytać po rosyjsku, że: „3 sierpnia we wsi Zuzela urodził się potomek płci męskiej i tego samego dnia na chrzcie świętym nadano mu imię Stefan”. Niektóre źródła podają błędną datę 5 sierpnia[2][7].
  5. W 1932 otworzył na Katolickim Uniwersytecie Lubelskim, pod kierunkiem prof. Antoniego Szymańskiego, przewód habilitacyjny, obierając sobie temat Środowisko moralne pracy fabrycznej. Wybuch II wojny światowej w 1939 przeszkodził w zdobyciu tego tytułu, a rękopis został przez Niemców bezpowrotnie zniszczony wraz z całym księgozbiorem (→ Ks. Witold Kujawski: Szkic włocławskich dziejów Stefana Wyszyńskiego. web.diecezja.wloclawek.pl).
  6. 23 grudnia 1952 w rozmowie w Wilanowie z wicemarszałkiem Sejmu Franciszkiem Mazurem prymas został poinformowany o odmowie rządu na jego wyjazd na konsystorz, gdzie miał otrzymać insygnia kardynalskie. Ostatecznie, dopiero 18 maja 1957 papież Pius XII podczas specjalnej uroczystości w Sali Tronowej na Watykanie nałożył mu: biret, kapelusz, pierścień i nadał mu tytuł związany z kościołem Santa Maria in Trastevere (Micewski 1982 ↓, s. 109–110, 171).
  7. Początkowo prymas sądził, że należy jedynie odnowić lwowskie śluby kazimierzowe i wzbraniał się przed napisaniem nowego tekstu, dopóki był uwięziony. O tekst prosili go ówczesny generał paulinów o. Alojzy Wrzalik OSPPE oraz ówczesny przeor jasnogórski o. Jerzy Tomziński OSPPE. Ostatecznie został przekonany argumentem, że przecież św. Paweł pisał z więzienia listy do wiernych (Micewski 1982 ↓, s. 153).
  8. Wielka Nowenna Tysiąclecia trwała dziewięć lat (1957–1966) i polegała na odnowie życia chrześcijańskiego (modlitwą i pracą moralną), poprzez zaakcentowanie tej odnowy przyjętą tematyką na dany rok. Jej idea powstała w dniach 15–29 sierpnia 1956 w Komańczy. Każdy rok zaczynał się 3 maja. Pierwszy rok (1957–1958) był poświęcony „Wierności Bogu, Krzyżowi, Ewangelii, Kościołowi i jego Pasterzom”. Drugi rok (1958–1959): „Naród wierny łasce” – żyć w łasce Bożej i przeciwstawiać się każdemu grzechowi. Trzeci rok (1959–1960): „Życie jest światłością ludzi” – rok życia, obrona życia duszy i ciała. Czwarty rok (1960–1961): „Małżeństwo - sakrament wielki w Kościele”. Piąty rok (1961–1962): „Rodzina Bogiem silna” – wychowanie w duchu Chrystusowym. Szósty rok (1962–1963): „Młodzież wierna Chrystusowi”. Siódmy rok (1963–1964): „Abyście się społecznie miłowali” – sprawiedliwość i miłość społeczna. Ósmy rok (1964–1965): „Nowy człowiek w Chrystusie” – walka z wadami narodowymi, pielęgnowanie cnót chrześcijańskich i narodowych oraz ostatni dziewiąty rok (1965–1966): „Weź w opiekę Naród cały” – cześć Maryi jako Królowej Polski[51].
  9. Jako prymas w latach (1962–1980) był głównym koronatorem obrazów lub figur na 41 uroczystościach. Po raz ostatni 17 sierpnia 1980 dokonując koronacji figurki Matki Bożej nadając jej tytuł Wambierzyckiej Królowej Rodzin w bazylice Nawiedzenia Najświętszej Marii Panny w Wambierzycach[55]. Łącznie był koronatorem lub współkoronatorem na 48 uroczystościach[56].
  10. Pierwszym papieżem, który na zaproszenie prymasa miał przyjechać do Polski, na Jasną Górę był Paweł VI (obchody milenijne 3 maja 1966), ale władze nie wyraziły na to zgody. Paweł VI w 1966 po raz drugi – tym razem – z własnej inicjatywy próbował uzyskać zgodę rządu na przyjazd do Polski – na Jasną Górę (pasterka 24/25 grudnia 1966), a następnie w dzień Bożego Narodzenia (25 grudnia) miał powrócić do Watykanu, jednak i tym razem władze nie wyraziły na to zgody (Kniotek, Modzelewski i Szumska 1982 ↓, s. 60–61).

Przypisy[edytuj | edytuj kod]

  1. a b c d Wyszyński Stefan. encyklopedia.pwn.pl ↓.
  2. a b Ks. Robert Czarnowski: Akt chrztu Kardynała Stefana Wyszyńskiego odczytany na nowo (1). W: Tygodnik Katolicki „Niedziela”, nr 36/2001 [on-line]. niedziela.pl, 2001. [dostęp 2019-11-06].
  3. a b Stefan Kardynał Wyszyński. geni.com. [dostęp 2019-10-17].
  4. a b Kalendarium (1911). wyszynski.sej.pl. [dostęp 2019-11-05].
  5. a b c Micewski 1982 ↓, s. 21.
  6. a b Micewski 1982 ↓, s. 19.
  7. a b Genealogia Stefana Wyszyńskiego – Prymasa Tysiąclecia. moremaiorum.pl, 2015-08-26. [dostęp 2019-11-06].
  8. Micewski 1982 ↓, s. 17.
  9. a b c d e f Prymas Tysiąclecia, Od Zuzeli do Warszawy (1901-1948). stefwysz.blogspot.com. [dostęp 2019-11-06].
  10. a b c Micewski 1982 ↓, s. 20.
  11. a b Kniotek, Modzelewski i Szumska 1982 ↓, s. 12.
  12. J. Maj: Życiorys Stefana Kardynała Wyszyńskiego. Warszawa: Wydawnictwo im. Stefana Kardynała Wyszyńskiego „Soli Deo”, 2001, s. 30. ISBN 83-88202-07-3.
  13. Micewski 1982 ↓, s. 22.
  14. Ks. prof. Waldemar Chrostowski: Kardynała Stefana Wyszyńskiego droga do kapłaństwa. W: „Nasz Dziennik” [on-line]. naszdziennik.pl, 2014-08-02. [dostęp 2019-11-05].
  15. a b Micewski 1982 ↓, s. 23.
  16. a b c Micewski 1982 ↓, s. 24.
  17. a b Kniotek, Modzelewski i Szumska 1982 ↓, s. 13.
  18. Micewski 1982 ↓, s. 25.
  19. Micewski 1982 ↓, s. 26.
  20. Strona Stronnictwa Pracy. stronnictwopracy.org.pl. [dostęp 2018-03-04].
  21. a b Micewski 1982 ↓, s. 30.
  22. Kniotek, Modzelewski i Szumska 1982 ↓, s. 45–46.
  23. a b c Kniotek, Modzelewski i Szumska 1982 ↓, s. 15.
  24. Piotr Rozwadowski (red.): Wielka Ilustrowana Encyklopedia Powstania Warszawskiego. Tom 6. Warszawa: Dom Wydawniczy Bellona i Fundacja „Warszawa Walczy 1939–1945”, 2004, s. 694. ISBN 83-11-09586-8.
  25. a b c Micewski 1982 ↓, s. 39.
  26. Micewski 1982 ↓, s. 40.
  27. Micewski 1982 ↓, s. 41.
  28. Micewski 1982 ↓, s. 42.
  29. a b Micewski 1982 ↓, s. 45.
  30. Micewski 1982 ↓, s. 44.
  31. Micewski 1982 ↓, s. 46.
  32. Micewski 1982 ↓, s. 48.
  33. a b c Micewski 1982 ↓, s. 55.
  34. a b Kniotek, Modzelewski i Szumska 1982 ↓, s. 17.
  35. Życiorys Sługi Bożego Stefana Kardynała Wyszyńskiego. kul.pl. [dostęp 2014-12-28].
  36. J. Stefaniak, Porozumienie Kościół-Państwo 1950, [w:] „Encyklopedia Białych Plam”, t. XIV, Radom 2004, s. 274–275.
  37. Porozumienie zawarte między przedstawicielami Rządu Rzeczypospolitej Polskiej i Episkopatu Polski. nonpossumus.pl. [dostęp 2011-11-17].
  38. Micewski 1982 ↓, s. 123.
  39. Kniotek, Modzelewski i Szumska 1982 ↓, s. 18.
  40. Dom Arcybiskupów Warszawskich. Archidiecezja warszawska. [dostęp 2018-05-23].
  41. a b Dom Arcybiskupów Warszawskich. Najciekawsze wnętrza. Archidiecezja warszawska. [dostęp 2018-05-25].
  42. Anna Wenc: Przypomnienie sylwetki ks. Stanisława Skorodeckiego (1919-2002). ropczyce.rzeszow.opoka.org.pl, 2016. [dostęp 2019-11-04].
  43. Kniotek, Modzelewski i Szumska 1982 ↓, s. 49–50.
  44. Kniotek, Modzelewski i Szumska 1982 ↓, s. 50.
  45. Jan Żaryn. Prymas Wyszyński w aktach SB. (PDF). „Studia Prymasowskie”. Nr 6, s. 181–190, 2012. Warszawa: Wydawnictwo Uniwersytetu Kardynała Stefana Wyszyńskiego. OCLC 233507147. 
  46. a b c d e f g PRASA ZAGRANICZNA O UWIĘZIENIU PRYMASA WYSZYŃSKIEGO. STOLICA APOSTOLSKA W OBRONIE UWIĘZIONEGO Kardynała. (PDF). W: Uniwersytet Kardynała Stefana Wyszyńskiego [on-line]. stowarzyszeniefidesetratio.pl, 2019-10-19. [dostęp 2019-11-01].
  47. Kniotek, Modzelewski i Szumska 1982 ↓, s. 51.
  48. Lidia Dudkiewicz: Jeszcze jedna tajemnica wielkości Prymasa (rozmowa z o. Jerzym Tomzińskim OSPPE). W: Tygodnik katolicki „Niedziela” nr 30/2001 [on-line]. niedziela.pl. [dostęp 2019-10-30].
  49. Kard. Stefan Wyszyński o swoich święceniach kapłańskich. W: Tygodnik katolicki „Niedziela” nr 31/2009 [on-line]. niedziela.pl. s. 21. [dostęp 2019-11-08].
  50. Antoni Dudek: Państwo i Kościół w Polsce: 1945-1970. Kraków: Wydawnictwo PiT, 1995, s. 50. ISBN 83-86219-11-4. OCLC 1040801302.
  51. Wielka Nowenna. W: Katolicka Agencja Informacyjna [on-line]. dziedzictwo.ekai.pl. [dostęp 2019-11-02].
  52. Kniotek, Modzelewski i Szumska 1982 ↓, s. 60.
  53. a b Kniotek, Modzelewski i Szumska 1982 ↓, s. 56.
  54. a b c d e f Józef Marecki: W jaki sposób służby PRL-u usiłowały osłabić pozycję kardynała Stefana Wyszyńskiego?. nowahistoria.interia.pl, 2014-11-15. [dostęp 2019-11-10].
  55. a b Koronacje papieskie Wizerunków Matki Bożej wg kolejności ogłoszenia. katolik.pl. [dostęp 2019-11-02].
  56. a b c d Stefan Wyszyński. W: Prymas Polski [on-line]. prymaspolski.pl. [dostęp 2019-11-08].
  57. Micewski 1982 ↓, s. 233.
  58. Kniotek, Modzelewski i Szumska 1982 ↓, s. 26.
  59. Janusz Zabłocki „Dzienniki 1956-1965. Tom I”, IPN 2008, s. 228.
  60. A. Dziurok, M. Gałęzowski, Ł. Kamiński, F. Musiał: Od niepodległości do niepodległości Historia Polski 1918–1989. Kraków: Instytut Pamięci Narodowej, 2010, s. 371. ISBN 978-83-7629-204-5.
  61. Prymas Polski po przyjęciu sakramentu chorych do zebranych przy łóżku w dniu 16 V 1981, [w:] Ostatnia droga Prymasa Tysiąclecia Stefana Kardynała Wyszyńskiego. Teka dokumentalna, Warszawa 1982, s. 7.
  62. Micewski 1982 ↓, s. 437.
  63. Komunikat Rady Głównej Episkopatu Polski, [w:] Ostatnia droga Prymasa Tysiąclecia Stefana Kardynała Wyszyńskiego. Teka dokumentalna, Warszawa 1982, s. 9.
  64. Mija 35 lat od śmierci kardynała Stefana Wyszyńskiego. telewizjarepublika.pl. [dostęp 2017-06-18].
  65. Kniotek, Modzelewski i Szumska 1982 ↓, s. 282–283.
  66. Stefan Wyszyński (ang.). worldcat.org. [dostęp 2019-10-31].
  67. a b Micewski 1982 ↓, s. 10.
  68. Micewski 1982 ↓, s. 11.
  69. Kniotek, Modzelewski i Szumska 1982 ↓, s. 249–250.
  70. Kniotek, Modzelewski i Szumska 1982 ↓, s. 168.
  71. Kniotek, Modzelewski i Szumska 1982 ↓, s. 116.
  72. ~1981~ Stefan Wyszyński (ang.). newsaints.faithweb.com. [dostęp 2017-12-18].
  73. Jasna Góra: nowenna przed 30. rocznicą śmierci kard. Stefana Wyszyńskiego. ekai.pl, 2010-09-28. [dostęp 2010-11-16].
  74. M. Kindziuk. Kard. Wyszyński w drodze na ołtarze. „Niedziela”. 21/2013. s. 12–13. ISSN 0208-872X. [dostęp 2013-05-28]. 
  75. a b Zamknięcie diecezjalnego procesu. ekai.pl, 2013-05-28. [dostęp 2013-05-28].
  76. Kard. Nycz złożył w Watykanie positio kard. Wyszyńskiego. ekai.pl, 2015-11-24. [dostęp 2015-12-04].
  77. 35. rocznica śmierci kard. Wyszyńskiego – coraz bliżej beatyfikacji. ekai.pl, 2016-05-28. [dostęp 2017-01-15].
  78. Beatyfikacja kard. Stefana Wyszyńskiego coraz bliżej. niedziela.pl, 2017-12-12. [dostęp 2017-12-12].
  79. Promulgazione di Decreti della Congregazione delle Cause dei Santi (wł.). vatican.va, 2017-12-19. [dostęp 2017-12-19].
  80. a b Papież ogłosił heroiczność kard. Wyszyńskiego. ekai.pl, 2017-12-19. [dostęp 2017-12-19].
  81. O. Bartoszewski:Konsylium lekarskie Kongregacji ds. Świętych zatwierdziło cud za wstawiennictwem kard. Wyszyńskiego. niedziela.pl, 2019-01-20. [dostęp 2019-01-20].
  82. PILNE! Watykan uznał cud za wstawiennictwem kard. Wyszyńskiego. Będzie beatyfikacja!. bialykruk.pl. [dostęp 2019-10-03].
  83. Beatyfikacja prymasa Stefana Wyszyńskiego. Wkrótce papież ogłosi datę i miejsce. wp.pl. [dostęp 2019-10-21].
  84. Prymas Wyszyński będzie beatyfikowany. archwwa.pl, 2019-10-03. [dostęp 2019-10-05].
  85. Kard. Kazimierz Nycz: beatyfikacja kardynała Stefana Wyszyńskiego odbędzie się 7 czerwca 2020 r. w Warszawie. wp.pl. [dostęp 2019-10-21].
  86. Instytut Prymasowski Stefana Kardynała Wyszyńskiego. wyszynskiprymas.pl. [dostęp 2019-11-01].
  87. Z historii Instytutu Prymasowskiego Stefana Kardynała Wyszyńskiego. wyszynskiprymas.pl. [dostęp 2011-03-01].
  88. M.P. z 1994 r. nr 35, poz. 296. [dostęp 2010-12-03].
  89. Fundacja im. Kardynała Stefana Wyszyńskiego Szpitala Murcki w Katowicach. szpitalmurcki.pl. [dostęp 2019-11-01].
  90. Fundacja „Dziedzictwo Stefana Kardynała Wyszyńskiego”. bazy.ngo.pl. [dostęp 2011-03-01]. [zarchiwizowane z tego adresu (2016-03-07)].
  91. Fundacja Wyszyńskiego. wyszynskiego.pl. [dostęp 2019-11-07].
  92. Dz.U. 1999 nr 79 poz. 884. prawo.sejm.gov.pl. [dostęp 2019-12-11].
  93. M.P. 2000 nr 35 poz. 711. isap.sejm.gov.pl. [dostęp 2019-12-11].
  94. Szpital Wojewódzki im. Prymasa Kardynała Stefana Wyszyńskiego w Sieradzu. szpitale.lodzkie.pl. [dostęp 2019-11-01].
  95. O nas. W: Stowarzyszenie Przyjaciół Szkół im. Kardynała Stefana Wyszyńskiego [on-line]. wyszynskistowarzyszenie.org. [dostęp 2019-11-01].
  96. Lista szkół im. Stefana Wyszyńskiego. (PDF). wyszynskistowarzyszenie.org. [dostęp 2019-11-01].
  97. O szkole. W: Zespół Szkól im. Prymasa Tysiąclecia Stefana Kardynała Wyszyńskiego [on-line]. 5lo.opole. [dostęp 2019-11-01].
  98. Zespół Szkół Zawodowych Nr 3 im. Kardynała Stefana Wyszyńskiego w Ostrołęce. zsz3.ostroleka.pl. [dostęp 2019-11-01].
  99. Szkoła Podstawowa im. Kardynała Stefana Wyszyńskiego w Konopnicy. konopnica.edu.pl. [dostęp 2019-11-01].
  100. Szkoła Podstawowa im. Stefana Kardynała Wyszyńskiego w Kruszynie. spkruszyn.edupage.org. [dostęp 2019-11-01].
  101. Szkoła Podstawowa im. Kardynała Stefana Wyszyńskiego w Lelicach. splelice.gozdowo.eu. [dostęp 2019-11-01].
  102. Szkoła Podstawowa im. Stefana Kard. Wyszyńskiego w Mieleszynie. gimmieleszyn.superszkolna.pl. [dostęp 2019-11-01].
  103. Szkoła Podstawowa im. Kardynała Stefana Wyszyńskiego w Somoninie. szkola.spsomonino.pl. [dostęp 2019-11-01].
  104. Szkoła Podstawowa w Stadnikach im. Kardynała Stefana Wyszyńskiego. sp-stadniki.pl. [dostęp 2019-11-01].
  105. Szkoła Podstawowa im. Kardynała Stefana Wyszyńskiego w Stojadłach. zsstojadla.szkolnastrona.pl. [dostęp 2019-11-01].
  106. Szkoła Podstawowa nr 2 imienia Kardynała Karola Wyszyńskiego w Sułkowicach. sp2.sulkowice.pl. [dostęp 2019-11-01].
  107. Publiczna Szkoła Podstawowa im. Kardynała Stefana Wyszyńskiego w Wierzchowinach. [dostęp 2019-11-01].
  108. Moneta 2 zł Stefan Wyszyński. numizmatyczny.com. [dostęp 2019-11-10].
  109. Moneta 10 zł Stefan Wyszyński. numizmatyczny.com. [dostęp 2019-11-10].
  110. Ks. Kard. Stefan Wyszyński 200 zł 2001. wyrobymennicze.pl. [dostęp 2019-11-10].
  111. 1992.08.15. Prymas Tysiąclecia ks. Kardynał Stefan Wyszyński. Spotkanie młodzieży polskiej na Jasnej Górze z okazji I rocznicy Światowego Dnia Młodzieży. W: Katalog Znaków Pocztowych [on-line]. kzp.pl. [dostęp 2019-11-09].
  112. 2001.08.03. 100. rocznica urodzin kardynała Stefana Wyszyńskiego, Prymasa Tysiąclecia. W: Katalog Znaków Pocztowych [on-line]. kzp.pl. [dostęp 2019-11-09].
  113. a b c Miejsca pamięci o Prymasie Wyszyńskim – Bachledówka. stefwysz.blogspot.com. [dostęp 2019-11-04].
  114. Miejsca pamięci o Prymasie Wyszyńskim – Częstochowa. stefwysz.blogspot.com. [dostęp 2019-11-04].
  115. a b c Miejsca pamięci o Prymasie Wyszyńskim – Komańcza. stefwysz.blogspot.com. [dostęp 2019-11-04].
  116. a b Miejsca pamięci o Prymasie Wyszyńskim – Prudnik-Las. stefwysz.blogspot.com. [dostęp 2019-11-04].
  117. a b Miejsca pamięci o Prymasie Wyszyńskim – Rywałd Królewski. stefwysz.blogspot.com. [dostęp 2019-11-04].
  118. a b Miejsca pamięci o Prymasie Wyszyńskim – Stoczek. stefwysz.blogspot.com. [dostęp 2019-11-04].
  119. a b Miejsca pamięci o Prymasie Wyszyńskim – Stryszawa. stefwysz.blogspot.com. [dostęp 2019-11-04].
  120. a b c Miejsca pamięci o Prymasie Wyszyńskim – Zuzela. stefwysz.blogspot.com. [dostęp 2019-11-04].
  121. Prymas Tysiąclecia. filmpolski.pl. [dostęp 2019-11-01].
  122. Lata więzienne prymasa Wyszyńskiego (1953–1956). filmpolski.pl. [dostęp 2019-11-01].
  123. Soli Deo. filmpolski.pl. [dostęp 2019-11-01].
  124. Kardynał Stefan Wyszyński. filmpolski.pl. [dostęp 2019-11-01].
  125. Non possumus. filmpolski.pl. [dostęp 2019-11-01].
  126. Kromka chleba. filmpolski.pl. [dostęp 2019-11-01].
  127. Świadectwo drogi. Stefan Kardynał Wyszyński. filmpolski.pl. [dostęp 2019-11-01].
  128. Skrawek nieba. filmpolski.pl. [dostęp 2019-11-01].
  129. Uwięziony prymas. filmpolski.pl. [dostęp 2019-11-01].
  130. Zawód: Prymas Polski. filmpolski.pl. [dostęp 2019-11-01].
  131. Jan Paweł II i prymas Stefan Kardynał Wyszyński. filmpolski.pl. [dostęp 2019-11-01].
  132. Kryptonim „Prorok”. filmpolski.pl. [dostęp 2019-11-01].
  133. Jako w niebie, tak i w Komańczy. filmpolski.pl. [dostęp 2019-11-01].
  134. Prymas w Komańczy. tvp.pl, 2009-10-16. [dostęp 2010-11-16].
  135. Micewski 1982 ↓, s. 181.
  136. Micewski 1982 ↓, s. 394.
  137. Jan Paweł II (wybrała i ułożyła Justyna Kiliańczyk-Zięba): Autobiografia. Kraków: Wydawnictwo Literackie, 2003, s. 118. ISBN 83-08-03317-2. OCLC 780303661.
  138. a b c Micewski 1982 ↓, s. 401.

Bibliografia[edytuj | edytuj kod]

Linki zewnętrzne[edytuj | edytuj kod]