Psy (film)

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Przejdź do nawigacji Przejdź do wyszukiwania
Psy
Gatunek kryminalny, dramat, dreszczowiec[1]
Rok produkcji 1992
Data premiery 20 listopada 1992
Kraj produkcji Polska
Język polski, angielski, niemiecki, rosyjski
Czas trwania 101 minut
Reżyseria Władysław Pasikowski
Scenariusz Władysław Pasikowski
Główne role Bogusław Linda
Marek Kondrat
Janusz Gajos
Cezary Pazura
Agnieszka Jaskółka
Muzyka Michał Lorenc
Zdjęcia Paweł Edelman
Scenografia Andrzej Przedworski
Kostiumy Elżbieta Radke
Montaż Wanda Zeman
Zbigniew Niciński
Produkcja Juliusz Machulski
Wytwórnia Studio Filmowe „Zebra”
Agencja Produkcji Filmowej
Dystrybucja Silesia Film
Kontynuacja Psy 2. Ostatnia krew (1994)

Psypolski film kryminalny z 1992 w reżyserii Władysława Pasikowskiego, wyprodukowany przez Juliusza Machulskiego. Jego polska premiera odbyła się 20 listopada 1992. Osią fabularną filmu jest konfrontacja dawnych przyjaciół, dwóch dawnych funkcjonariuszy Służby Bezpieczeństwa, Franza Maurera (Bogusław Linda) i Ola Żwirskiego (Marek Kondrat), z których pierwszy został przeniesiony do policji kryminalnej, drugi zaś przystąpił do mafii. Konflikt pomiędzy nimi wzmaga również wspólne uczucie do siedemnastoletniej Angeli (Agnieszka Jaskółka).

Psy były najbardziej kasowym polskim filmem lat 90. XX wieku[2], zdobywając renomę filmu kultowego. Cytaty z zawartych w dziele Pasikowskiego dialogów weszły na stałe do języka. Swoją rolą Franza Maurera Linda wykreował nowy wizerunek aktorski[3]. Pomimo burzliwej reakcji krytyków, którzy traktowali film Pasikowskiego jako obrazoburczy, był on doceniany za swoją stronę warsztatową oraz odwołania nie tylko do polskiej transformacji ustrojowej, ale również do amerykańskiego kina gatunkowego. Psy otrzymały pięć nagród (za reżyserię, montaż, muzykę oraz role Lindy i Jaskółki) na Festiwalu Polskich Filmów Fabularnych, a ze względu na swe powodzenie w kinach doczekały się dwóch kontynuacji losów Maurera, zatytułowanych Psy 2. Ostatnia krew (1994) oraz Psy 3. W imię zasad[4] (2020). Na podstawie oryginalnego scenariusza filmu w 1993 powstała również powieść sensacyjna pióra Adama Bora[5]. W 2012 film przeszedł rekonstrukcję cyfrową obrazu i dźwięku[6].

Fabuła[edytuj | edytuj kod]

Akcja filmu rozpoczyna się w 1990. Wieloletni funkcjonariusz Służby Bezpieczeństwa, Franz Maurer, zostaje przeniesiony do policji kryminalnej. Uczestniczy w akcji skierowanej przeciwko międzynarodowej szajce złodziei samochodów. Pomimo że policjanci otaczają motel, w którym znajduje się przestępca, próba jego aresztowania kończy się niepowodzeniem – przestępca ginie, zastrzelony przez wysłanników konkurencyjnego gangu. W strzelaninie ginie również trzech policjantów. Maurer, który brał udział w akcji, nie może się pogodzić ze śmiercią kolegów. Kontaktuje się z Olem Żwirskim, który mógłby pomóc w rozszyfrowaniu bandytów. Jednakże Żwirski dołączył do mafii złożonej z byłych esbeków, którzy są odpowiedzialni za śmierć członka samochodowej mafii. Oprócz handlu kradzionymi samochodami mafia, której członkiem jest Żwirski, próbuje opanować rynek amfetaminy. Narkotyk ten wytwarzają bracia Słabi, którzy dotychczas sami sprzedawali go na Zachód. Żwirski otrzymuje polecenie zabicia Zenona Słabego, który nie godził się na współpracę z nimi. Brat Słabego, o pseudonimie „Wielki”, jest bardziej skory do współpracy. Żwirski wykonuje zlecenie. Ubecka banda chce mieć najlepszego specjalistę od amfetaminy. Żwirski prosi Maurera, aby ten zatrzymał specjalistę na krótko w areszcie, gdyż chce mieć go do swojej dyspozycji. Oferuje Maurerowi również założenie jeszcze jednej, konkurencyjnej grupy do handlu narkotykami[7].

Jednakże współpraca między Maurerem a Żwirskim nie dochodzi do skutku, gdyż siedemnastoletnia Angela, kochanka Franza, zdradza go z jego przyjacielem. Gardząc niewierną kochanką, Maurer nie umie wybaczyć zdrady Żwirskiemu. Sam porywa specjalistę od amfetaminy, wioząc go do „Wielkiego” Słabego. Składa mu propozycję zlikwidowania szajki odpowiedzialnej za śmierć jego brata. Zabija jej szefa, byłego majora SB Grossa. Napotkawszy w hangarze Żwirskiego, Maurer bez skrupułów strzela doń z karabinka AKMS. Następnie próbuje popełnić samobójstwo, jednakże orientuje się, że magazynek został już opróżniony. Maurer wpada w ręce policji i zostaje skazany na długoletnie więzienie, za co obwinia Angelę[7]. Kiedy ta pragnie się z nim widzieć, on kwituje rozmowę jednym zdaniem: „Nie chce mi się z tobą gadać” i zrywa z nią wszelkie kontakty.

Obsada[edytuj | edytuj kod]

Źródło: FilmPolski.pl[8]

Bogusław Linda (2018), odtwórca roli Franza Maurera

Produkcja[edytuj | edytuj kod]

Psy zostały wyprodukowane w Studiu Filmowym „Zebra”, kierowanym przez Juliusza Machulskiego. Pomysł na realizację filmu o funkcjonariuszu Służby Bezpieczeństwa wyszedł od aktora Olafa Lubaszenki, który po roli w filmie Kroll (1991) w luźnej rozmowie zaproponował reżyserowi Władysławowi Pasikowskiemu stworzenie filmu o tej tematyce[9]. Pasikowski wraz z operatorem Pawłem Edelmanem zamierzał przeciwstawić się dominującym w dwóch poprzednich dekadach konwencjom kina moralnego niepokoju. Ów nurt dla Pasikowskiego był „powodem bólu i zgrzytania zębami. […] Ci docenci siedzący w M2 i pijący szklankami kawę…”[10] Pasikowski zamierzał stworzyć film, „który będzie inaczej opowiadany, fotografowany i montowany […], taki bardziej amerykański”[10]. W zamierzeniu film miał nosić tytuł Policjanci z Warszawy, na podobieństwo amerykańskiego serialu Policjanci z Miami. Jednakże Machulski nie zgodził się na proste przyjęcie konwencji rodem z kina amerykańskiego. Machulski zaproponował Pasikowskiemu, aby ten osadził swój scenariusz w polskiej rzeczywistości po transformacji ustrojowej[11]. W efekcie, jak podkreślał Pasikowski, „wybór ubeka na bohatera przesunął ciężar gatunkowy. Do policyjnej historyjki dopisałem politykę i kilka znanych później scen. Historia stała się inna”[10]. Jak wspominał po latach reżyser Psów, celem nakręcenia filmu było również oddzielenie grubą kreską wydarzeń zachodzących przed transformacją ustrojową od współczesnych: „chodziło o to, żeby nie zamykać w obozach półtora miliona ludzi należących do PZPR i nie stawiać solidarnościowców na wieżyczkach”[10].

Główną rolę Franza Maurera zagrał Bogusław Linda, który w momencie transformacji ustrojowej zmienił swój wizerunek aktorski (dotąd był kojarzony z kinem moralnego niepokoju)[12]. Linda pomagał Pasikowskiemu w pisaniu dialogów do filmu[11], a swój kreatywny wkład w produkcję Psów wniósł również Cezary Pazura. Gdy Pasikowski poróżnił się z Edelmanem w trakcie prac zdjęciowych nad filmem, a Pazura miał za zadanie zagrać w jednym dublu scenę w szpitalu przed powrotem do teatru Ochoty, odtwórca roli Nowego zdemolował korytarz szpitalny. Zdaniem Pazury „przełożyło się to na scenę, która wyszła brawurowo i naturalnie”[9]. Za plenery do filmu posłużyły więzienie w Piotrkowie Trybunalskim, gmachy Politechniki Łódzkiej oraz Wydziału Włókiennictwa Akademii Sztuk Pięknych w Łodzi, gmachy przy ulicy Rakowieckiej w Warszawie oraz Tworzyjanki[8]. Muzykę do Psów skomponował Michał Lorenc[8]. Premiera filmu w Polsce odbyła się 20 listopada 1992[8].

Wydania[edytuj | edytuj kod]

W 1992 ukazała się wersja Psów na nośnik VHS, wydana przez warszawski ABox[13]. W 2001 nakładem wydawnictwa ITI Home VIdeo opublikowana została edycja filmu na nośnik DVD. Zawierała ona również materiał dodatkowy o kulisach powstania filmu[14]. W 2014 odbyła się premiera odrestaurowanej wersji Psów. Za rekonstrukcję filmu – wykonaną przez pięcioosobowy zespół – odpowiadało Cyfrowe Repozytorium Filmowe. W ramach zabiegu odnowienia filmu dokonano między innymi stabilizacji trzęsącego się obrazu i usunięcia migotania, korekcję barwną klatek oraz odświeżenia ścieżki dźwiękowej[15]. Odnowiona wersja Psów ukazała się w 2016 na płytach DVD nakładem wydawnictwa Best Film, ze ścieżką dźwiękową w formacie Dolby Digital 5.1[16].

Odbiór[edytuj | edytuj kod]

Władysław Pasikowski, reżyser filmu (2014)

Psy wzbudziły w Polsce wiele kontrowersji, czego wyrazem była zdaniem Mirosława Przylipiaka i Jerzego Szyłaka „bluźniercza” scena, w której grupa pijanych esbeków na ramionach niesie swojego najbardziej pijanego kolegę, śpiewając Balladę o Janku Wiśniewskim, będącą pierwotnie reakcją na wydarzenia grudnia 1970 i znaną jako hymn „Solidarności”[17]. Jak zauważał Tadeusz Lubelski, podobnie skandalizujących scen było więcej, na przykład morderstwo dokonane przez Ola przywoływało na myśl zabójstwo księdza Jerzego Popiełuszki[18]. Bohaterowie Psów szokowali stylem życia, który podobał się nowemu pokoleniu widzów, jednocześnie zaś film ten wyrażał pogardę dla dotychczasowej mitologii polskiego kina[18].

Marek Pacewicz z „Kuriera Porannego” diagnozował film jako obraz „naszej nowej rzeczywistości po roku 1981”, której wizja w Psach dla widowni pozytywnie odbierającej transformację ustrojową „będzie trudna do przełknięcia”[19]. Włodzimierz Jurasz twierdził, że film Pasikowskiego „pozostawia w widzu pewien niedosyt, burzy jego dobre samopoczucie […], przypominając, że tacy ludzie, ci ludzie [esbecy] żyją wśród nas”[20]. Maria Terlecka chwaliła pierwszą część filmu za wyrazisty obraz transformacji ustrojowej, zarzucała jednak Psom niezręcznie poprowadzoną część drugą, w której reżyser „tak mocno gmatwa akcję, że można pogubić się już kto z kim spiskuje i o co ta gra się toczy”[21]. Według Dobrochny Dabert sukces filmu Pasikowskiego stanowił dowód, że „do nowej, młodej publiczności nie można mówić starym językiem”[22]. Pojawiał się przy tym szereg interpretacji filmu w kontekście amerykańskiego kina kryminalnego. Michael Stevenson w analizie Psów dostrzegł związki filmu Pasikowskiego z europejską tradycją kina noir, które pozwalały „połączyć egzystencjalistyczne znaczenie gatunku z wymogami polskiego kontekstu z 1992 roku”[23]. Jak pisała Grażyna Stachówna, główny bohater Psów „wystylizowany został na hollywoodzkiego losera […] w typie Philipa Marlowe’a […] czy Sama Spade’a[24]. Według Damiana Jankowskiego scena, w której Franz składa przed komisją odznakę i w milczeniu opuszcza salę przesłuchań, stanowi aluzję do Brudnego Harry’ego (1970) w reżyserii Dona Siegela, ale również do Bez znieczulenia (1978) Andrzeja Wajdy[25]. Zdaniem Rafała Chwały „Pasikowski zgrabnie i przekonująco łączy elementy amerykańskiego kina akcji (mamy tu pościgi, strzelaniny, eksplozje – czyli całą paletę środków wywiedzionych wprost z rasowego filmu sensacyjnego) z interesującym portretem Polski tamtych czasów”[26]. Co więcej, według Katarzyny Taras – podobnie jak w równie brutalnym Krollu Pasikowskiego – konwencjonalna dla kina kryminalnego fabuła Psów ulega upoetycznieniu dzięki często stosowanym zbliżeniom twarzy postaci[27].

Dla odmiany Jerzy Pilch w recenzji dla „Tygodnika Powszechnego” zarzucał filmowi Pasikowskiego, iż ten buduje swoją popularność na grubiaństwach językowych i obsceniczności[28]. Lech Niedzielski z „Gazety Wyborczej” kpił z użytych w Psach wulgarnych sformułowań jako przejawu „lotności artysty”[a]. Decyzję o uhonorowaniu Psów pięcioma nagrodami na Festiwalu Polskich Filmów Fabularnych w „Życiu Codziennym” komentowano natomiast jako „werdykt pod znakiem psów”[29]. Andrzej Werner popularność Psów tłumaczył „kokietowaniem młodej widowni, która, choćby na zasadzie młodzieńczego buntu, zdecydowanie odrzuca wszystko to, co jest związane z etosem «Solidarności», a wydarzenia np. z grudnia 1970 są dla niej równie odległe jak bitwa pod Grunwaldem[29]. Andrzej Szmak z pisma „Wprost” pisał w emocjonalny sposób, iż Psy fałszywie romantyzują granego przez Lindę esbeka, który skojarzył się krytykowi z Maćkiem Chełmickim z Popiołu i diamentu (1958) Wajdy. Zdaniem Szmaka funkcjonariusze Służby Bezpieczeństwa mieli przede wszystkim „charakter podłego, obślizgłego sk...syna posługującego się szantażem i prowokacją. A niczego takiego nie ma w charakterze kreowanym przez Lindę”[20]. Również zdaniem Karoliny Dzieniszewskiej rola Bogusława Lindy trawestowała rolę odegraną przez Zbigniewa Cybulskiego w Popiele i diamencie[30]. Sam Wajda komentował film Pasikowskiego następująco: „Pasikowski jako taki specjalnie mnie nie interesuje. Natomiast interesuje mnie jego publiczność. Bo on coś wie o tej publiczności, czego ja nie tylko nie wiem, ale może nawet nie chciałbym wiedzieć”[18].

Znaczenie[edytuj | edytuj kod]

Spuścizna Psów jest różnie oceniana przez polonistów oraz filmoznawców. Mateusz Werner twierdził: „Publicystyczna wrzawa wokół Psów wydaje mi się czymś śmiesznym i żałosnym. Zrozumiała jest o tyle, iż w momencie gwałtownej zapaści polskiej kinematografii […] pojawiły się filmy przyciągające do pustych kin masową widownię”[31].

W odmiennym, bardziej pozytywnym tonie Bożena Janicka dla „Kina” pisała, iż Pasikowski zrealizował „atrakcyjny film” znakomicie podsumowujący ówczesną epokę:

Ubecy palący teczki z aktami i kpiący w żywe oczy z przedstawicieli nowej władzy, weryfikacja byłych funkcjonariuszy służb specjalnych, którzy mają przeistoczyć się w szanowanych policjantów, skorumpowani, pewni swej bezkarności prokuratorzy, nie przygotowana do walki z nowymi formami przestępczości policja kryminalna – wszystko krzyczało z ekranu: przecież to prawda![32]

Przylipiak i Szyłak podobnie komentowali olbrzymią popularność Psów następująco:

Jeżeli ktoś odczuwał niepewność jutra, zagrożenie bytu związane z groźbą utraty pracy i zmianą systemu, to Psy mogły być jego filmem; jeżeli z goryczą uważał, że „nic się nie zmieniło”, Solidarność zdradziła, nowa władza po prostu „dorwała się do żłobu”, że trzeba wyrwać, co się da, postępując bezwzględnie, kierując się własnym interesem, a nie żadnym kodeksem wartości, wszystkie bowiem wartości zostały unurzane w błocie, to Psy mogły być jego filmem[33].

Dyskusję wokół filmu Pasikowskiego polonista Tomasz Lisowski podsumowywał w ten sposób:

Wątek publicystyczny Psów przebrzmiał [...]. Realia życia politycznego zmieniły się przecież do tego stopnia, że partia, która mogła być protoplastką dla filmowej Chrześcijańskiej Unii Jedności[b], nie oddziałuje już z taką siłą na życie polityczne. Wątek kryminalny […] bez […] publicystycznego uzasadnienia staje się mdły, stereotypowy, co w efekcie czyni z Psów film akcji i sensacji, a w tym nie ma on szans dorównać swojemu amerykańskiemu pierwowzorowi[35].

Zarazem jednak Lisowski dodawał, iż popularność Psów bierze się przede wszystkim z języka ekranowych postaci, który wciąż okazuje się dla widowni interesujący: „Szczekania Psów można nie lubić, ale nie sposób go nie słyszeć”[36].

Nagrody[edytuj | edytuj kod]

Rok Organizator Nagroda Odbiorca[8]
1992 17. Festiwal Polskich Filmów Fabularnych w Gdyni Nagroda za reżyserię Władysław Pasikowski
Nagroda za rolę męską Bogusław Linda
Nagroda za drugoplanową rolę żeńską Agnieszka Jaskółka
Nagroda za muzykę Michał Lorenc
Nagroda za montaż Wanda Zeman

Zbigniew Niciński

1993 Czasopismo „Film Złota Kaczka za najlepszy film polski Władysław Pasikowski
1994 Festiwal Kina Akcji i Przygody w Valenciennes Nagroda za reżyserię
Nagroda aktorska Bogusław Linda
2012 Czasopismo „Film” Złota Kaczka dla najlepszego polskiego filmu sensacyjnego Władysław Pasikowski
Złota Kaczka dla najlepszego aktora w polskich filmach sensacyjnych Bogusław Linda

Uwagi[edytuj | edytuj kod]

  1. Igor Rakowski-Kłos i Olga Szymkowiak cytują taką wypowiedź Niedzielskiego: „W scenie finałowej «Psów» przerażony Kondrat stara się wytłumaczyć mierzącemu weń z kałasznikowa Lindzie, że zawsze był wobec niego lojalny. Linda wrzuca na twarz swój uniwersalny grymas i rzecze: «Pierdolisz». Zdesperowany Kondrat wzmaga wyjaśnienia. Linda powtarza swoje. Kondrat wije się w ekspiacji. A Linda wreszcie: «Pierdolisz moją kobietę!» Co za rafinada! Co za lotność! Jakże wysoko szybuje tu myśl artysty!”[15].
  2. Wykorzystana w filmie nazwa fikcyjnej partii, wymyślona przez Stefana Kisielewskiego w latach 50. XX wieku na określenie formacji Bolesława Piaseckiego, byłego skrajnie prawicowego polityka nawróconego na komunizm[34].

Przypisy[edytuj | edytuj kod]

  1. Psy (1992) - Wladyslaw Pasikowski, AllMovie [dostęp 2018-11-19].
  2. Jan Lewandowski, 100 filmów polskich, Chorzów: Videograf II, 2004, ISBN 83-7183-326-1.[dodać stronę]
  3. Mokrzycka-Pokora 2004 ↓.
  4. Siennica 2019 ↓.
  5. Adam Bor, Psy, Warszawa: Prolog, 1993, ISBN 83-85763-07-4.
  6. „Psy” po rekonstrukcji wracają do kin, Polski Instytut Sztuki Filmowej, 6 maja 2014 [dostęp 2020-04-01] (pol.).
  7. a b Piątek 1996 ↓.
  8. a b c d e Psy w bazie filmpolski.pl
  9. a b Kultowe „Psy” nie są pomysłem Władysława Pasikowskiego. Cezary Pazura ujawnia kulisy powstania filmu, Gazeta.pl, 12 sierpnia 2019 [dostęp 2020-04-01] (pol.).
  10. a b c d Jankowski 2018 ↓.
  11. a b Kot 2020 ↓.
  12. Linda 2014 ↓.
  13. Władysław Pasikowski, Psy [VHS], Warszawa: ABox, 1992.
  14. Władysław Pasikowski, Psy [DVD], Warszawa: ITI Home Video, 2001.
  15. a b Rakowski-Kłos i Szymkowiak 2014 ↓.
  16. Władysław Pasikowski, Psy [DVD], Warszawa: Best Film, 2016.
  17. Przylipiak i Szyłak 1999 ↓, s. 182.
  18. a b c Lubelski 2009 ↓, s. 567.
  19. Giza 2011 ↓, s. 190.
  20. a b Giza 2011 ↓, s. 191.
  21. Giza 2011 ↓, s. 192.
  22. Dabert 2007 ↓, s. 111.
  23. Stevenson 2001 ↓, s. 158.
  24. Stachówna 2010 ↓, s. 192.
  25. Jankowski 2017 ↓, s. 227.
  26. Chwała 2016 ↓.
  27. Taras 2016 ↓, s. 135.
  28. Giza 2011 ↓, s. 188–189.
  29. a b Giza 2011 ↓, s. 189.
  30. Dzieniszewska 2017 ↓.
  31. Giza 2011 ↓, s. 193.
  32. Giza 2011 ↓, s. 194.
  33. Przylipiak i Szyłak 1999 ↓, s. 186.
  34. Kmiecik 2009 ↓.
  35. Lisowski 1997 ↓, s. 238.
  36. Lisowski 1997 ↓, s. 239.

Bibliografia[edytuj | edytuj kod]

  • Rafał Chwała, Gangster alla polacca, czyli polski film gangsterski, [w:] Piotr Kletowski (red.), Europejskie kino gatunków, Kraków: Wydawnictwo Uniwersytetu Jagiellońskiego, 2016.
  • Dobrochna Dabert, Rekonstrukcje i destrukcje historii w polskim kinie po 1989 roku, „Porównania” (4), 2007, s. 109–117.
  • Karolina Dzieniszewska, PSY (1992). A kto umarł, ten nie żyje!, Klub Miłośników Filmu, 30 listopada 2017 [dostęp 2018-11-19].
  • Barbara Giza, Po przełomie 1989. Polska krytyka filmowa wobec „Psów” Władysława Pasikowskiego, [w:] Piotr Zwierzchowski, Daria Mazur (red.), Polskie kino popularne, Bydgoszcz: Wydawnictwo Uniwersytetu Kazimierza Wielkiego, 2011, s. 187–200.
  • Damian Jankowski, W dzikim świecie wolności. 25 lat po premierze „Psów” Władysława Pasikowskiego, „Więź” (670), 2017, s. 227–228.
  • Damian Jankowski, Pasikowski: Kino to robota dla młodych, Więź, 15 lutego 2018 [dostęp 2020-04-01].
  • Sławomir Kmiecik, Partie śmieszne aż strach, „Polska the Times”, 29 maja 2009 [dostęp 2019-11-22].
  • Wiesław Kot, Psy. Szok sterowany, Przegląd, 12 stycznia 2020 [dostęp 2020-04-01].
  • Bogusław Linda, „Psy” to kino moralnego niepokoju, PolskieRadio.pl, 15 maja 2015 [dostęp 2020-04-01].
  • Tomasz Lisowski, Psy szczekają. O języku Psów Władysława Pasikowskiego, [w:] Marek Hendrykowski (red.), Poloniści o filmie, Poznań: WiS, 1997, s. 231–239.
  • Tadeusz Lubelski, Historia kina polskiego: twórcy, filmy, konteksty, Katowice: Videograf II, 2009.
  • Monika Mokrzycka-Pokora, Bogusław Linda, Culture.pl, styczeń 2004 [dostęp 2020-04-01].
  • Joanna Piątek, Psy, [w:] Jan Słodowski (red.), Leksykon polskich filmów fabularnych, Akademia Polskiego Filmu, Warszawa 1996 [dostęp 2018-11-19].
  • Mirosław Przylipiak, Jerzy Szyłak, Kino najnowsze, Kraków: Znak, 1999.
  • Igor Rakowski-Kłos, Olga Szymkowiak, Kiedyś szambo moralne, dziś klasyka. „Psy” Pasikowskiego znów w kinach, Gazeta Wyborcza, 16 maja 2014 [dostęp 2020-04-02].
  • Adam Siennica, Psy 3. W imię zasad - Sebastian Fabijański i Tomasz Schuchardt w obsadzie. Nowe zdjęcia, naEKRANIE.pl [dostęp 2019-08-07].
  • Grażyna Stachówna, Bohaterowie polskiego kina, „Postscriptum Polonistyczne” (1 (5)), 2010, s. 179–194.
  • Michael Stevenson, „Nie chce mi się z tobą gadać” – konstrukcje męskości w polskim filmie po roku 1989, [w:] Elżbieta Oleksy, Elżbieta Ostrowska (red.), Gender - Film - Media, Kraków 2001.
  • Katarzyna Taras, Mój Pasikowski. Uwagi o dramaturgizacji obrazu w Krollu, Psach i Psach 2, „Panoptikum” (15), 2016, s. 128–141.

Linki zewnętrzne[edytuj | edytuj kod]