To jest dobry artykuł

Humphrey Bogart

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacja, szukaj
Humphrey Bogart
Ilustracja
Bogart (1945)
Imię i nazwisko Humphrey DeForest Bogart
Data i miejsce urodzenia 25 grudnia 1899
Nowy Jork
Data i miejsce śmierci 14 stycznia 1957
Los Angeles
Zawód aktor
Współmałżonek • Helen Menken
(1926–1927)

• Mary Philips
(1928–1937)
• Mayo Methot
(1938–1945)
Lauren Bacall
(1945–1957; jego śmierć)

Lata aktywności 1922–1956
faksymile
Strona internetowa

Humphrey Bogart, właśc. Humphrey DeForest Bogart, ps. „Bogie”[1] (ur. 25 grudnia 1899 w Nowym Jorku, zm. 14 stycznia 1957 w Los Angeles) – aktor amerykański, ikona kultury popularnej[2]. American Film Institute umieścił go na pierwszym miejscu na liście największych aktorów wszech czasów (The 50 Greatest American Screen Legends)[a][3]. Był on najbardziej wpływowym aktorem kina noir[4].

Bogart zaczynał swoją karierę na deskach Broadwayu w latach 20. i 30., a w filmie grywał wówczas mało znaczące role. Po roli Duke’a Mantee w Skamieniałym lesie kariera aktora nabrała rozpędu. Odgrywał zazwyczaj role twardych, nieustępliwych mężczyzn, cyników, z duszą romantyka. Do jego najbardziej znanych filmów z lat 40. należą: Sokół maltański (1941), Casablanca (1942), Mieć i nie mieć (1944), Wielki sen (1946), Mroczne przejście (1947), Koralowa wyspa (1948) czy Skarb Sierra Madre (1948). W latach 50. zasłynął z ról w filmach: Pustka (1950), Afrykańska królowa (1951), Sabrina (1954) i Bunt na okręcie (1954). Aktor był trzykrotnie nominowany do Oscara i raz zdobył tę nagrodę za rolę Charliego Allnuta w Afrykańskiej królowej (1951). Bogart wystąpił w ponad 75 filmach[5].

Życiorys[edytuj]

Młodość[edytuj]

Przez lata kwestią dyskusyjną była dokładna data urodzenia Bogarta. Lauren Bacall, żona aktora, przyznała jednak, że obchodził on swoje urodziny zawsze 25 grudnia[6].

Ojciec Bogarta, Belmont DeForest Bogart (1867–1934) był chirurgiem, a matka Maud Humphrey (1868–1940) ilustratorką i rysowniczką. Swojemu jedynemu synowi[b] nadali imię będące nazwiskiem panieńskim matki[7][8].

Matka Bogarta była sufrażystką, przez co jej podejście do wielu spraw związanych z prowadzeniem domu i rodziny było zupełnie inne niż męża, Belmonta, który posiadał bardziej konserwatywne poglądy. Często traktowała dzieci w chłodny sposób, dystansując je od siebie[9]. Przez pewien czas oboje rodzice byli uzależnieni od alkoholu, a ojciec Bogarta zażywał dodatkowo morfinę; z tego powodu w ich domu często dochodziło do kłótni. Bogart miał dwie siostry: Catherine Elizabeth (Kay/Catty) i Frances (Pat). Pierwsza z nich zmarła w wieku 34 lat na zapalenie otrzewnej, spowodowane alkoholizmem. Natomiast Francis, cierpiąca na chorobę psychiczną, wymagała stałej opieki i leczenia psychiatrycznego[1][10].

Bogart uczęszczał do renomowanych szkół, lecz nauka sprawiała mu trudności. Częste konflikty z nauczycielami i dyrekcją spowodowały relegowanie go ze szkoły. Był to okres uczestnictwa Stanów Zjednoczonych w I wojnie światowej; osiemnastoletni Bogart postanowił zaciągnąć się do marynarki wojennej. Otrzymał stanowisko sternika i trafił na okręt SS Leviathan, który odpowiadał za transport żołnierzy. Po niespełna roku służby został oskarżony o dezercję, która dotyczyła jego niefortunnego spóźnienia się na odpłynięcie jednostki. Spóźnienie to miało być spowodowane, jak twierdził, porannym kacem, przez który zaspał. Został skazany na trzy dni więzienia, zdemobilizowano go i honorowo zwolniono ze służby. Następnie podejmował zajęcia dla niewykwalifikowanych pracowników. Dzięki pomocy kolegi Billa Brady’ego Jr., który był synem teatralnego aktora i producenta Williama A. Brady’ego, znalazł pracę jako posłaniec, kierownik sceny. Próbował swoich sił również jako reżyser. W 1922 r. został zaangażowany do roli młodego potomka arystokracji w sztuce Swifty. Krytycy nie pozostawili złudzeń początkującemu aktorowi, a jeden z nich Alexander Woolcott tak opisał grę Bogarta: „Młody człowiek, który ucieleśnia tegoż potomka wyższych sfer, jest, jak to się zazwyczaj litościwie określa – niedostateczny”. Słowa te Bogart potraktował jako wyzwanie i z większą determinacją zajął się aktorstwem. Dobre recenzje przyniósł mu udział w sztuce Nerves, ale miewał poważne wpadki, jak choćby występ w Meet the Wife w 1923 r., gdzie grał pod wpływem alkoholu i zapominał swoich kwestii. Ponadto Bogart wciąż miał problemy z tremą i nie był przekonany co do kariery aktorskiej. Na pewien czas zresztą porzucił scenę i zajmował się sprawami technicznymi w teatrze. W latach 1922–1935 Bogart wystąpił w kilkunastu produkcjach broadwayowskich[11][12].

Początki kariery w filmie[edytuj]

Bogart w zwiastunie filmu Skamieniały las, który stał się przepustką do wielkiej kariery aktora

W następstwie krachu na nowojorskiej giełdzie (czarny czwartek) wiele scen zostało zamkniętych, a sztuki zdjęto z afisza. Bogart zdecydował się spróbować swoich sił w filmie. Zadebiutował z Helen Hayes w The Dancing Town, a wkrótce wystąpił u boku Joan Blondell w krótkometrażowym filmie dźwiękowym Broadway’s Like That. Wówczas podpisał kontrakt z Fox Film Corporation, gwarantujący 750 dolarów tygodniowego zarobku. Wkrótce poznał Spencera Tracy, z którym wystąpił w pełnometrażowym filmie W górze rzeki (reż. John Ford, 1930). W latach 1930–1935 Bogart występował zarówno w filmach, jak i na nowojorskiej scenie. Jego role jednak były niezauważane przez krytyków, nie robił też wrażenia na producentach. Przez długi czas grywał trzeciorzędne role, o których sam wyrażał się kpiąco. Jak twierdził, zanim zagrał w swoim pierwszym porządnym filmie (Sokół maltański, 1941), poznał kilkadziesiąt sposobów umierania w świetle reflektorów. Porządni faceci, którym się nie poszczęściło, dostawali kulkę w serce i ginęli od razu. Typy spod ciemnej gwiazdy dostawały w brzuch i ginęły w cierpieniach. Tych ostatnich na początku grywał najczęściej.

Bogart, James Cagney i Jeffrey Lynn w Burzliwych latach dwudziestych

Na domiar złego ojciec Bogarta, całkowicie uzależniony od leków i alkoholu, zmarł, a młodsza siostra aktora, Kay, była alkoholiczką bez pracy. Z kolei starsza z sióstr nie mogła wyjść z depresji poporodowej po urodzeniu syna w 1930 roku. Problemy i niepowodzenia aktor próbował topić, podobnie jak wielu innych, w alkoholu. W czasach kryzysu dorabiał, grając w szachy pod arkadami przy 6. Alei, gdzie dostawał pięćdziesiąt centów od partii. Światełkiem w tunelu okazała się rola zbiegłego więźnia, Duke’a Mantee, w sztuce Skamieniały las (1935). Przedstawienie okazało się wielkim sukcesem, a krytycy uznali, że Bogart wykonał „najlepszą robotę w swojej karierze”[13]. Kinowa wersja tej sztuki również przyniosła laury aktorowi. „Tribune” nazwał rolę Bogarta „wspaniałą”, a „American” określił ją „doskonałą”. Wydawało się, że kariera aktora nabierze przyspieszenia, a tymczasem wciąż otrzymywał on propozycje niewspółmierne do jego ambicji i umiejętności[14]. U boku Jamesa Cagneya zagrał drugoplanowe role w klasykach gangsterskiego kina: Aniołowie o brudnych twarzach i Burzliwe lata dwudzieste. Jedynymi bardziej znaczącymi, bo głównymi rolami były postać gangstera „Baby Face” Martina[c] w Śmiertelnym zaułku i człowieka zmanipulowanego przez rasistowską organizację w Czarnym legionie[15].

Lata 40. Kariera w Hollywood[edytuj]

Bogart (1940)

Początek lat 40. okazał się przełomem w życiu zawodowym Bogarta. Po odrzuceniu roli Roya Earla przez Paula Muniego i George’a Rafta, Bogart został zaangażowany do produkcji High Sierra (reż. Raoul Walsh, 1941). W filmie aktor po raz ostatni nie dostał pierwszego miejsca w napisach początkowych. Film Walsha zyskał wielki rozgłos w całych Stanach Zjednoczonych, a inne studia prosiły o wypożyczenie Bogarta, gwarantując gwiazdorskie miejsce w czołówce. Aktor zażądał większej swobody w wyborze ról, jaką mieli chociażby jego partnerzy z planu: Ida Lupino i George Raft. Odmówił gry w westernie Bad Men of Missouri, za co został zawieszony na krótki czas. Podobnie jak wcześniej, w wyniku szczęśliwego splotu okoliczności, został zaangażowany do nowej produkcji Johna Hustona[16].

Sokół maltański[edytuj]

Mary Astor i Bogart w Sokole maltańskim (1941)

W adaptacji powieści Dashiella Hammetta Bogart wcielił się w rolę inteligentnego i cynicznego prywatnego detektywa Sama Spade’a, który próbuje rozwikłać zagadkę zabójstwa swojego partnera z pracy i wyjaśnić, czym jest tytułowy sokół. Film uważany jest za jeden z pierwszych z gatunku noir, a rola Bogarta stała się kanoniczna. Koleżanka z planu Mary Astor wspominała, że „techniczne możliwości Bogarta były świetne. Trzymał resztę aktorów w najwyższej gotowości, bo słuchał, co mówią, przyglądał się, patrzył na nich. Nigdy nie traktował nikogo z góry, grając sam dla siebie”. Tygodnik „Time” określił jego aktorstwo jako „właściwie perfekcyjne”, a o Bogarcie napisał, że „dał przedstawienie swojego życia”[17].

Casablanca[edytuj]

Bogart i Ingrid BergmanCasablance (1942)

Joan Alison, autorka sztuki Everybody Comes to Rick’s, na podstawie której powstał scenariusz filmu, chciała, aby rolę Ricka, głównego bohatera, zagrał Clark Gable[d][18]. Natomiast producenci ze studia Warner Bros. optowali za wyborem Bogarta. Rick Blane w kreacji Bogarta był romantykiem i cynikiem, ekspatriantem, skomplikowaną postacią z przeszłością, ale również z zasadami. Większość klasycznych cytatów została wypowiedziana lub rozpoczęta przez Ricka, dlatego między innymi mówi się o Casablance jako o filmie Bogarta[14]. Jedna z najsłynniejszych kwestii w historii światowego kina Here’s looking at you, kid powstała w efekcie improwizacji aktora[19][20]. Wbrew plotkom Bergman i Bogarta nie łączył żaden romans. Co więcej, aktorka przyznała: „Całowałam go, nie znając go”. Wypowiedź ta odnosiła się do trybu pracy aktora, który przychodził na plan przygotowany, a po ustalonej godzinie kończył dzień pracy i wracał do domu. Zwykle przyznawał, że jedyne co jest dłużny publiczności to dobry występ[21]. Nie oznacza to jednak, że aktor nie angażował się w pracę na planie – wprost przeciwnie. Wielokrotnie dyskutował nad scenariuszem z reżyserem Michaelem Curtizem, pomagał aktorom w przygotowaniu się do danej sceny[22]. Pomimo swojego filmowego wizerunku Bogart w rzeczywistości był niezbyt wysokim mężczyzną i dlatego w scenach z Bergman nosił buty na podwyższeniu[23].

Za rolę w Casablance Bogart został nominowany po raz pierwszy do Oscara[24]. Na 16. ceremonii rozdania Oscarów nagrodę odebrał Paul Lukas[25]. Stefan Kanfer, biograf aktora, doceniając Bogarta, stwierdził:

Kiedy 25 maja 1942 roku Bogart zaczął kręcić Casablankę, już był gwiazdą, chociaż jeszcze nie używano takich słów, by określić jego rangę. Gdy skończył – 1 sierpnia – był najważniejszym amerykańskim aktorem filmowym w tamtym czasie[14]

Bogart i Bacall na planie Wielkiego snu (1946)

Bogart nie mógł wziąć udziału w II wojnie światowej ze względu na to, że przekroczył wiek poborowy. Podobnie jak inni aktorzy, m.in. Errol Flynn, został skierowany przez studio Warner Bros. do produkcji filmów wojennych, które miały pokazywać bohaterstwo w ogniu walki. W Konwoju (1943) Bogart wcielał się w rolę oficera Joe Rossiego, uczestnika wyprawy do Murmańska, a w dobrze przyjętej Saharze (1943) grał dowódcę czołgu, uciekającego przed wrogiem po bitwie o Tobruk[26][27]. Bogart wraz z ówczesną żoną, Mayo Methot, przebywał w Afryce (1942) i we Włoszech (1943) z programem rozrywkowym dla stacjonujących tam wojsk amerykańskich. Wkrótce jednak został wezwany przez studio do powrotu do ojczyzny, gdzie miały rozpocząć się zdjęcia do nowego filmu pod tytułem Mieć i nie mieć (1944)[28].

Wielki sen[edytuj]

Raymond Chandler, autor powieści, na podstawie której Howard Hawks nakręcił film, wyraził duże zadowolenie, dowiedziawszy się, że Bogart został wybrany do roli detektywa Philipa Marlowe’a. Jak określił w liście do brytyjskiego wydawcy: „Bogart jest o wiele lepszy od innych filmowych twardzieli. Bogart potrafi być twardzielem bez broni. Ma także poczucie humoru, które zawiera w sobie ironiczny przekaz”[29][30]. U boku Bogarta wystąpiła Lauren Bacall, która partnerowała aktorowi także w innych filmach noir, takich jak: Mroczne przejście (1947) i Koralowa wyspa (1948). Stefan Kanfer napisał:

Tylko Humphrey dał Marlowe’owi ten istotny ton noir. Zdawało się, że po to się urodził, by grać tę rolę z twarzą tak poważną i kanciastą jak kinematografia. Jego sposób mówienia był lapidarny i dosadny, ale głos dziwnie melodyjny, tak więc w jednej scenie mógł pokazać rozbawienie i niegrzeczny cięty dowcip, a w drugiej być romantyczny, nawet z podtekstem seksualnym, a w jeszcze innej taki nieugięty i męski, że nawet pierwszoligowi gangsterzy ustępowali mu miejsca[31].

— Stefan Kanfer

W połowie lat 40. studio Warner Bros. przedstawiło nowy, gwiazdorski kontrakt dla Bogarta. Wedle niego aktor za udział w jednym projekcie rocznie zarabiał 200 tysięcy dolarów, a ponadto miał prawo do aprobowania reżysera i scenariusza. Aktor otrzymał również możliwość gry w jednym filmie dla innego studia filmowego. W efekcie w 1946 r. Bogart zarobił 467 tysięcy dolarów i tym samym stał się najlepiej opłacanym aktorem na świecie[32][33].

Skarb Sierra Madre[edytuj]

Bogart w Skarbie Sierra Madre (1948)

W 1948 r. na ekrany amerykańskich kin wszedł nowy film Johna Hustona, western Skarb Sierra Madre, z udziałem Bogarta. Aktor przedstawił w nim postać zuchwałego i krnąbrnego Freda Dobbsa, opętanego gorączką złota. Na potrzeby roli Bogart nosił tupecik, ponieważ w 1947 r. zaczął w szybkim tempie tracić włosy. Przyczyną tego była terapia hormonalna, niezbędna do tego, aby Bogart mógł starać się o własne dzieci[34]. Według Jacka Warnera Skarb Sierra Madre był wówczas „zdecydowanie największym filmem, jaki kiedykolwiek zrobiliśmy”[35]. Krytycy również byli zgodni w ocenie występu gwiazdora studia Warner Bros., uznając, że była to jego najlepsza rola w karierze[36].

Santana Productions[edytuj]

W 1948 r. Bogart założył własną wytwórnię filmową, którą nazwał na cześć swojego jachtu Santana. Własne studio filmowe pozwoliło aktorowi uniezależnić się od decydentów z Warner Bros. Aktor wielokrotnie uskarżał się na niski poziom scenariuszy i filmów, w jakich musiał grać i wprost przyznawał, że „wystąpił w większej liczbie szmir od jakiegokolwiek innego aktora”[37]. Wytwórnia Santana wyprodukowała łącznie 5 filmów z Bogartem (Pukać do każdych drzwi, Tokyo Joe, Sirocco, Pustka, Pobij diabła), ale tylko noir Pustka zyskał większe uznanie krytyków[38][39]. W grudniu 1954 r. Bogart sprzedał swoją wytwórnię Columbii Pictures za 1 mln dolarów[40].

Bogart wobec działań House Un-American Activities Committee[edytuj]

Pod koniec lat 40. Komisja ds. Działalności Antyamerykańskiej pod przewodnictwem Johna Parnella Thomasa posądzała część środowiska aktorskiego o sympatyzowanie, sprzyjanie poglądom komunistycznym. Dziewiętnastu aktorów po konsultacjach z prawnikami zdecydowało się przeciwstawić działaniom Thomasa. W obronie „dziewiętnastu nieprzyjaznych” (Unfriendly 19)[e][41], powołano komitet do spraw pierwszej poprawki (Committee for the First Amendment). Organizację zdecydował się wesprzeć Bogart. Wraz z grupą aktorów (Lauren Bacall, John Garfield, Paul Henreid, Danny Kaye, Gene Kelly, Evelyn Keyes) wsiadł na pokład samolotu wyczarterowanego od Howarda Hughesa i udał się do Waszyngtonu. Ku zaskoczeniu komitetu wielu przesłuchiwanych spośród „dziewiętnastu nieprzyjaznych” rzeczywiście miało pewien związek z komunizmem. Nieświadomy tego Bogart próbował jak najszybciej odciąć się od całego zamieszania. Pojawiły się niewygodne pytania o poglądy aktora, sugerowano również, że był komunistą. Ulegając naciskom, Warnerowie doprowadzili do opublikowania artykułu „nie jestem komunistą” (I’m No Communist), pod nazwiskiem Bogarta, w czasopiśmie „Photoplay”, w którym aktor przyznał, że był po prostu naiwny[42][43][44].

Lata 50.[edytuj]

Afrykańska Królowa[edytuj]

Wyzwaniem dla aktora był udział w nowym filmie przygodowym Johna Hustona, gdzie na planie współpracował ze swoją przyjaciółką Katharine Hepburn. Tym razem Bogart grał postać zgoła odmienną od dotychczasowego wizerunku – Charlie Allnut był szyprem, mówiącym gwarą cockney. Ekipa filmowa kręciła w plenerach Konga Belgijskiego, gdzie panowały ekstremalne warunki. „Bogie” jako jeden z nielicznych nie zachorował, bo jak sam przyznawał, solidny mur z whisky trzymał robactwo na odległość[45]. Współpraca przy powstawaniu filmu przebiegała bez zakłóceń, poza sceną, w której Bogart miał mieć na sobie pijawki. Aktor odmówił przystawienia do jego ciała jakiejkolwiek żywej pijawki, dlatego do sceny użyto gumowych odpowiedników pierścienic. Film spodobał się nie tylko krytykom, ale i widzom[46].

Bogart w Afrykańskiej Królowej (zwiastun)

Bogart został po raz drugi w karierze nominowany do Oscara; tym razem rywalizował z takimi aktorami jak: Marlon Brando, Montgomery Clift, Fredric March i Arthur Kennedy. O Brando wypowiedział się z podziwem, mówiąc: „ten facet Brando – będzie grać Hamleta, kiedy reszta nas będzie sprzedawać ziemniaki”. W oficjalnych wywiadach aktor zdawał się nie przykładać żadnej wagi do nagród, ale w rzeczywistości miał ambiwalentny stosunek do Oscarów. Statuetkę Bogartowi przekazała Greer Garson, a w swojej lapidarnej mowie aktor podziękował Johnowi Hustonowi i Katharine Hepburn[47]. Już po zdobyciu nagrody Bogart bagatelizował ten fakt, twierdząc, że rywalizacja o miano najlepszego aktora powinna przypominać konkurs jedzenia ciasta, w którym każdy aktor odegra tę samą rolę, na przykład Hamleta[48].

W następnych latach aktor zagrał dziennikarza w Ostatnim terminie (1952), chirurga w Arenie walki oraz w Pobij diabła (oba 1953), czyli ostatnim filmie, w którym aktor miał możliwość współpracy z Hustonem. Nakręcony we Włoszech obraz wywołał mieszane reakcje krytyków i widowni, ale dziś uznawany jest za pierwszy film utrzymany w stylistyce kampowej, wówczas nieznanej[49].

Bunt na okręcie[edytuj]

Bogart w Buncie na okręcie (1954)

Bogart był zwolennikiem wystąpienia w adaptacji bestsellerowej powieści Hermana Wouka i zgodził się nawet na sporą obniżkę pensji, aby wystąpić w filmie wyprodukowanym w 1954 r. przez Columbia Pictures. Grany przez aktora kapitan Queeg jest postacią tragiczną, paranoikiem, który zmaga się z buntem podwładnych. „The Hollywood Reporter” ocenił grę Bogarta słowami: „przedstawienie wzbudzające nieskończoną litość”, które będzie „wysoko punktowane w historii gry filmowej”[50]. Za rolę Queega Bogart otrzymał swoją trzecią i ostatnią nominację do Oscara. Tym razem rywalizację o statuetkę przegrał z Marlonem Brando[51].

Sabrina[edytuj]

Bogart i Audrey HepburnSabrinie (1954)

Bogart nie był przekonany do roli w komedii romantycznej tym bardziej, że tak jak za dawnych czasów, okazał się aktorem drugiego wyboru, bowiem propozycję występu w Sabrinie (1954) odrzucił Cary Grant. Na planie aktor czuł się wyobcowany, a scenariusz filmu uważał za mało wiarygodny, źle napisany i niedokończony. Twierdził, że jest zbyt dojrzały na filmowy romans z Audrey Hepburn, chociaż jego ówczesna żona była od niej tylko o 5 lat starsza. O grze Hepburn mówił, że „była w porządku, jeśli kogoś bawi czterdzieści siedem dubli”, a Williama Holdena ze względu na jego romanse nazywał hipokrytą. Ten nie pozostawał dłużny Bogartowi, dworując sobie z niego i jego skłonności do alkoholu. Obu aktorów dzieliły także poglądy polityczne. Pomimo trudności cała ekipa filmowa rozstała się w zgodzie, a Bogarta, Holdena i Billy’ego Wildera widywano nie raz na przyjęciach, dyskutujących w przyjaznym tonie. „The New York Times” ogłosił film Sabrina najlepszą komedią romantyczną od lat, docenił także grę Bogarta[52][53].

U schyłku kariery aktor wystąpił u boku Avy Gardner w dobrze przyjętej Bosonogiej Contessie (1954), wraz z Gene Tierney w Lewej ręce Pana Boga (1955) i komedii Nie jesteśmy aniołami (1955). Ostatnim obrazem, w którym zagrał czarny charakter, był film noir Godziny rozpaczy (1955) w reżyserii Williama Wylera[54].

Telewizja i radio[edytuj]

Bogart rzadko pojawiał się w telewizji. 25 października 1953 r. wystąpił w komediowym show Jacka Benny’ego jako Baby Face, gdzie Bogart sparodiował swoje role gangsterów[55][56]. Dwa lata później aktor wziął udział w telewizyjnej wersji Skamieniałego lasu, razem z Lauren Bacall i Henrym Fondą[57][58]. Aktor okazjonalnie występował na antenie radia, udzielając głosu słuchowiskom takim jak Bold Venture, odgrywał również swoje filmowe wcielenia w radiowej wersji Casablanki, Sokoła maltańskiego czy też Mieć i nie mieć[59][60].

Śmierć i pogrzeb[edytuj]

Po nakręceniu filmu Tym cięższy ich upadek (1956) Bogart zaniepokojony napadami kaszlu, za namową Greer Garson, udał się do lekarza. Zdiagnozowano u niego wówczas nowotwór. W wyniku trwającej 10 godzin operacji niemal całkowicie usunięto przełyk wraz z dwoma węzłami chłonnymi i żebrem. Ówczesna medycyna była bezsilna wobec tak zaawansowanego stadium choroby[61]. Stan zdrowotny gwiazdora pogarszał się z tygodnia na tydzień, był świadomy tego, że umiera. Poruszał się tylko na wózku inwalidzkim. W czasie pobytu w domu odwiedzali go przedstawiciele amerykańskiego przemysłu rozrywkowego m.in. Marilyn Monroe, George Cukor, Judy Garland, Clark Gable, Bette Davis, Frank Sinatra, Sammy Davis Jr., Peter Ustinov, Billy Wilder, Dean Martin i Kirk Douglas, a w szczególności Katharine Hepburn i Spencer Tracy[62]. Niemal co noc do domu Bogartów przyjeżdżał także Irving Paul Lazar, jeden z bardziej znanych agentów aktorów w Hollywood[63][64].

Aktorowi mylnie przypisuje się jego rzekomo ostatnie słowa: „Nigdy nie powinienem przerzucać się ze szkockiej na martini”[65].

Grób Bogarta

14 stycznia 1957 r. Bogart zmarł na nowotwór złośliwy krtani. Był nałogowym palaczem[66].

W pogrzebie uczestniczyli aktorzy: Charles Boyer, Gary Cooper, Danny Kaye, David Niven, Gregory Peck, Ronald Reagan, Spencer Tracy, Marlene Dietrich, Joan Fontaine, Jennifer Jones i Katharine Hepburn. Przybyli także reżyserzy: Billy Wilder, William Wyler, David O. Selznick, a także Jack Warner. Z przyczyn zawodowych nie mógł przybyć Frank Sinatra[67].

Żona zmarłego poprosiła Spencera Tracy’ego o przemowę na pogrzebie, ale ten odmówił. Nie czuł się on na siłach, ponieważ był załamany śmiercią Bogarta. Ostatecznie mowę pożegnalną odczytał John Huston[68]:

Siebie nigdy nie traktował zbyt poważnie – najpoważniej traktował pracę. Poważał raczej postać wyglądającą nieco krzykliwie, gwiazdę bawiącą się cynizmem. (…) Był obdarzony największym darem, jaki człowiek może otrzymać, talentem. Cały świat go uznał (…) Nie mamy powodu go żałować, a jeśli tak – to tylko dlatego, że to my straciliśmy jego. Jest nie do zastąpienia[69].

Skremowane szczątki aktora zostały złożone do grobu na cmentarzu Forest Lawn Memorial Park. W grobie znajduje się również gwizdek z inskrypcją: „Gdybyś czegoś potrzebował, po prostu zagwiżdż”. Tekst ten nawiązuje do filmu Mieć i nie mieć, na którego planie Bogart poznał Lauren Bacall[70].

Życie prywatne[edytuj]

Był miłośnikiem żeglarstwa od 14. roku życia, kiedy po raz pierwszy płynął po jeziorze Canadaigua. Początkowo posiadał łódź motorową „Sluggy”, a następnie 16,5-metrowy jacht typu jol, który nazwał „Santana”, tak jak ten z filmu Koralowa wyspa. Jacht wcześniej należał do George’a Brenta i Raya Millanda, a został kupiony od Dicka Powella za 50 tysięcy dolarów[71][72]. Dla Bogarta pobyt na własnym jachcie był formą relaksu, alienacji, ucieczki od otaczającego świata i problemów. Gwiazdor brał aktywny udział w wyścigach żeglarskich – wygrał trzykrotnie z rzędu zawody Around San Clemente Island Race, które dziś znane są pod nazwą Bogart series[73].

Aktorem, którego Bogart lubił i podziwiał, był Spencer Tracy. Kiedy aktorzy zostali przyjaciółmi, Tracy zaczął nazywać Bogarta – „Bogie”. Od 1930 r. ten pseudonim przylgnął do niego na stałe. Przyjaźnił się ponadto z Juliusem Epsteinem, Nathanielem Benchleyem i Peterem Lorre. Jego ulubionym reżyserem, a także przyjacielem był John Huston, którego poznał jeszcze w latach 30[74]. W połowie lat 50. założył i został liderem nieformalnej grupy Rat Pack, zrzeszającej gwiazdy amerykańskiego przemysłu rozrywkowego m.in.: Lauren Bacall, Judy Garland, Cary’ego Granta, Katharine Hepburn, Sidneya Lufta, Davida Nivena, Franka Sinatrę i Spencera Tracy[75].

Aktor bez rozgłosu przekazywał pieniądze wielu organizacjom charytatywnym. Według relacji Richarda Burtona, Bogart prywatnie był osobą przenikliwą i totalnie niewzruszoną na to, co się dzieje wokół niego[76]. Przez wiele lat w każde święta Bożego Narodzenia wyświetlał film Narodziny gwiazdy (1937). Podczas oglądania tego filmu pewnego dnia przyznał, że „spodziewał się po sobie wiele więcej”[77].

Małżeństwa Bogarta
  • Helen Menken (20 maja 1926 – 18 listopada 1927) – rozwód
  • Mary Philips (3 kwietnia 1928 – 11 listopada 1936) – rozwód
  • Mayo Methot (28 marca 1938 – 10 maja 1945) – rozwód
  • Lauren Bacall (21 maja 1945 – 14 stycznia 1957) – do śmierci aktora

Małżeństwo z Menken (1926–1927)[edytuj]

Menken (pierwsza żona Bogarta)

Swoją pierwszą żonę, Helen Menken, Bogart spotkał w 1922 r., kiedy grała w sztuce Drifting. W 1926 r., oboje pobrali się w pokoju Gramercy Park Hotel w Nowym Jorku. W ceremonii brali udział kompletnie głusi rodzice kobiety, a ślubu udzielał również niesłyszący pastor – jego słowa w języku migowym przekazywał asystent. Para niemal od początku kłóciła się o najdrobniejsze sprawy. Oboje bardziej dbali o rozwój swoich karier (Menken była gwiazdą Broadwayu) niż o wspólne pożycie. W konsekwencji 18 listopada 1927 r., po 18 miesiącach małżeństwa, doszło do rozwodu[78].

Małżeństwo z Philips (1928–1936)[edytuj]

Philips na rysunku z gazety (1922)

Tuż po rozwodzie z Menken, Bogart poznał początkującą aktorkę Mary Philips, o której względy musiał rywalizować z innym aktorem, Kennethem MacKenną. Wiosną 1928 r. 20-latka została drugą żoną Bogarta; ceremonia ślubna odbyła się w domu jej owdowiałej matki w Hartford, w stanie Connecticut[79]. Przez jakiś czas oboje grali ze sobą w sztuce Skyrocket. Kiedy na początku lat 30. Bogart otrzymał propozycję pracy w Hollywood, jego żona odmówiła przeprowadzki do Kalifornii, ponieważ sama utraciłaby dobrze płatną pracę. Oboje uznali, że ich małżeństwo „będzie otwarte”. Z biegiem lat para znalazła się na przeciwległych stronach kariery aktorskiej. Philips była pierwszoplanową aktorką, a jej mąż mógł marzyć o takim statusie. Rozstali się w dobrych stosunkach. Byli bezdzietni[80].

Małżeństwo z Methot (1938–1945)[edytuj]

Methot i Bogart

Bogart poznał Mayo Methot pod koniec lat 20., związał się z nią w 1936 r. Ślub wzięli 20 sierpnia 1938 r.[81] Parę połączyły wspólne pasje: kino, zamiłowanie do żeglarstwa, ale także nałogi: alkohol i papierosy. Małżeństwo z Methot było bardzo burzliwe, a media nazwały parę „The Battling Bogarts”. Aktorka cierpiała z powodu alkoholizmu, a następnie wpadła w depresję, co miało wpływ na jej wybuchowość i niekontrolowaną zmianę nastrojów. Kłócili się z mężem bardzo często, również w towarzystwie znajomych[82][83]. Bogart pogardliwie nazywał swoją żonę Sluggy (tłum. osoba, która potrafi mocno uderzyć), ze względu na to, że ta często go policzkowała bądź rzucała w niego rzeczami[77]. Methot wielokrotnie podejrzewała męża o zdradę, potrafiła składać niezapowiedziane wizyty na planie filmowym, aby skontrolować zachowanie Bogarta. Pewnego dnia Methot zaatakowała męża nożem, innym razem, podczas imprezy, celowała do niego z pistoletu, a kiedy indziej podpaliła dom z zazdrości o rzekomą kochankę aktora[84].

Obiecywała poprawę, miała skończyć z piciem alkoholu i zmienić swoje zachowanie. Sam Bogart uważał, że powinien dać szansę żonie. W rozmowie ze swoją kochanką Lauren Bacall stwierdził: „Muszę wrócić. W takim stanie nie wyrzuciłbym psa na ulicę”. Methot jednak nie zmieniła się, a Bogart nie zerwał z Bacall. Aktor zdecydował się postawić sprawę jasno, uznając, że jest współodpowiedzialny za rozpad swojego małżeństwa, zapewnił żonę, że zagwarantuje jej dobry byt finansowy. Methot zgodziła się na rozwód, który nastąpił 10 maja 1945 r[85].

Małżeństwo z Bacall (1945–1957)[edytuj]

Bogart i Lauren Bacall

Lauren Bacall była początkującą aktorką (uczęszczała do American Academy of Dramatic Arts) i modelką w chwili, gdy poznała Bogarta na planie Mieć i nie mieć (1944). Niedoświadczona aktorka myliła tekst, cała się trzęsła, wszystko wypadało jej z rąk, ale Bogart pomagał jej przezwyciężyć stres przed sceną. Ona z kolei podzielała jego sposób bycia i poczucie humoru. Oboje niemal od razu mieli się ku sobie. Na planie lgnęli do siebie, a kiedy Bogart grał w szachy, Bacall stała za nim i kibicowała. Codziennie wymieniali listy miłosne, które czytali po powrocie do domu: „Co sufit powiedział do ściany? Podtrzymuj mnie, jestem zalany”[86].

Gdy reżyser Howard Hawks dowiedział się o romansie dwojga, szantażował Bacall i powiedział jej jasno: „dla niego to nic nie znaczy, takie rzeczy wciąż się zdarzają na planie, on nie traktuje cię poważnie”. Bacall próbowano nawet wyswatać z owdowiałym „Królem Hollywood” Clarkiem Gable[87][88]. Matka młodej aktorki również nie akceptowała związku córki ze starszym o 25 lat żonatym mężczyzną, który miał reputację pijaka. Żona Bogarta pewnego dnia wykonała telefon do wytwórni i w rozmowie z mężem spytała go: „Jak ci idzie z córeczką?”. Pomimo przeciwności Bogart i Bacall postanowili dalej się widywać, nie tylko na planie filmowym. Wymykali się prasie, umawiali się na randki na rancho Petera Lorre. Kiedy formalnie rozwiązane zostało jego trzecie małżeństwo, mogli się pobrać. Dwanaście dni po rozwodzie Bogart poślubił Bacall na farmie swojego przyjaciela, zdobywcy Pulitzera, Louisa Bromfielda. Następnie młoda para udała się do Beverly Hills, gdzie mieszkali w umeblowanym domu z kucharką, lokajem i ogrodnikiem[89].

Bogart i Bacall w Mieć i nie mieć

Pewnego dnia, późną wiosną 1948 r., Bacall oświadczyła mężowi, że jest w ciąży. Bogart zareagował na to spokojnie, objął partnerkę, ale wieczorem urządził, jak to sama przyznała sama Bacall, największą awanturę w czasie trwania ich związku. Wkrótce jednak przeprosił żonę w liście pełnym skruchy. Uważał bowiem, że dziecko w jakiś sposób zabierze mu jego żonę, nie wiedział jak zachować się w nowej dla niego sytuacji. Betty, bo tak Bogart nazywał Bacall, wspominała, że mąż „oczywiście chciał mieć dziecko bardziej niż cokolwiek na świecie, ale potrzebował czasu, aby przyzwyczaić się do tego”. Podczas jednej z kampanii politycznych Bogart założył się z Harrym Trumanem o płeć nienarodzonego wtedy jeszcze dziecka. Przyszły ojciec stawiał na to, że urodzi się córka, a ówczesny prezydent Stanów Zjednoczonych, że dziecko będzie płci męskiej. 6 stycznia 1949 r. (godz. 23.22) Bogart i Bacall zostali po raz pierwszy rodzicami – na świat przyszedł wówczas Stephen Bogart[90]. Po urodzeniu Steve’a aktor wysłał czek do prezydenta, a ten odesłał podziękowania wraz z innym czekiem i listem gratulacyjnym: „To rzadki przypadek, by człowiek pamiętał o swoich zobowiązaniach i wypełnił je co do joty. Harry S. Truman”. Trzy lata później, 23 sierpnia 1952 r., na świat przyszła córka Bogartów, nazwana na cześć Lesliego Howarda, Leslie[91].

Przez większość trwania małżeństwa para była sobie wierna, aczkolwiek spekuluje się, że Bogart zdradzał żonę z byłą kochanką, fryzjerką Veritą Thompson, a Bacall spotykała się z Frankiem Sinatrą, pod koniec życia swojego męża[92].

Poglądy polityczne[edytuj]

Bogart początkowo wspierał Dwighta Eisenhowera w walce o urząd prezydenta Stanów Zjednoczonych, ale pod wpływem Lauren Bacall zdecydował się poprzeć kandydaturę Demokraty Adlaia Stevensona, który ostatecznie przegrał z kandydatem republikanów[93][94].

Filmografia[edytuj]

W latach 1943–1949 aktor był notowany w pierwszej dziesiątce najbardziej dochodowych amerykańskich aktorów[95]. Szesnaście filmów, w których aktor wziął udział, było nominowanych przynajmniej do jednego Oscara, a sześć z nich zdobyło przynajmniej jedną statuetkę[96].

Rok Tytuł Rola Uwagi Źr.
1928 Tańczące miasto mężczyzna w drzwiach (podczas zabawy) krótkometrażowy; tytuł oryg.: The Dancing Town [97]
1930 Broadway’s Like That narzeczony Ruth krótkometrażowy [98]
1930 W górze rzeki Steve tytuł oryg.: Up the River [99]
1930 Zdobywca serc Tom Standish tytuł oryg.: A Devil with Women; tytuł alt.: On the Make [100]
1931 Ciało i dusza Jim Watson tytuł oryg.: Body and Soul, tytuły alt.: Cuerpo y alma, Squadrons, Woman and Sin [101]
1931 Zła siostra Valentine Corliss tytuł oryg.: Bad Sister, tytuł alt.: Gambling Daughters [102]
1931 A Holy Terror Steve Nash tytuł alt. Wyoming Wonder [103]
1932 Love Affair Jim Leonard [104]
1932 Blues wielkiego miasta Adkins tytuł oryg.: Big City Blues [105]
1932 Three on a Match Harve [106]
1934 Midnight Gar Boni tytuł alt.: Call It Murder [107]
1936 Na celowniku mafii (Nick) Bugs Fenner tytuł oryg.: Bullets or Ballots [108]
1936 Skamieniały las Duke Mantee tytuł oryg.: The Petrified Forest [109]
1936 Dwoje przeciwko światu Sherry Scott film klasy B; tytuł oryg.: One Fatal Hour, tytuł alt.: Two Against the World [110]
1936 Orzeł leci do Chin Hap Stuart tytuł oryg.: China Clipper [111]
1936 Zaginiona wyspa Val Stevens tytuł oryg.: Isle of Fury, tytuł alt.: Three in Eden [112]
1937 Czarny legion Frank Taylor tytuł oryg.: Black Legion [113]
1937 Wielki O’Malley John Phillips tytuł oryg.: The Great O’Malley, tytuł alt.: The Making of O’Malley [114]
1937 Fordanserki David Graham tytuł oryg.: Marked Woman, tytuł alt.: The Men Behind [115]
1937 Kid Galahad Turkey Morgan tytuł alt.: The Battling Bellhop^R [116]
1937 Zbieg z San Quentin Joe „Red” Kennedy tytuł oryg.: San Quentin, tytuł alt. Captain of the Yard [117]
1937 Śmiertelny zaułek „Baby Face” Martin tytuł oryg.: Dead End [118]
1937 Mr. Dodd szaleje (Douglas) Quintain tytuł oryg.: Stand-In [119]
1938 Swingtime in the Movies on sam (niewymieniony w czołówce) krótkometrażowy [120]
1938 Swing Your Lady Ed [121]
1938 Racket Busters (John) Martin [122]
1938 Men Are Such Fools Harry Galleon [123]
1938 Szkoła zbrodni Mark Braden tytuł oryg.: Crime School [124]
1938 Dr Clitterhouse Rocks Valentine tytuł oryg.: The Amazing Dr. Clitterhouse [125]
1938 Aniołowie o brudnych twarzach James Frazier tytuł oryg.: Angels with Dirty Faces [126]
1939 You Can’t Get Away with Murder Frank Wilson tytuły alt.: Chalked Out, Crime Is a Racket [127]
1939 Burzliwe lata dwudzieste George Hally tytuł oryg.: The Roaring Twenties, tytuł alt.: The World Moves On [128]
1939 Powrót doktora X Marshall Quesne / Dr. Xavier tytuł oryg.: The Return of Dr. X [129]
1939 Król podziemia Joe Gurney tytuł oryg.: King of the Underworld, tytuł alt.: Unlawful [130]
1939 Oklahoma Kid Whip McCord tytuł oryg.: The Oklahoma Kid [131]
1939 Mroczne zwycięstwo Michael O’Leary tytuł oryg.: Dark Victory [132]
1939 Niewidzialne piętno Chuck Martin tytuł oryg.: Invisible Stripes [133]
1940 Złoto dla Południa John Murrell tytuł oryg.: Virginia City [134]
1940 It All Came True Grasselli (wcześniej znany jako) Chips Maguire tytuły alt.: And It All Came True, The Roaring Nineties [135]
1940 Orchid, brat gangstera Jack Buck tytuł oryg.: Brother Orchid [136]
1940 Nocna wyprawa Paul Fabrini tytuł oryg.: They Drive by Night [137]
1941 High Sierra Roy (Mad Dog) Earle [138]
1941 Cyrkowe wozy Nick Coster tytuł oryg.: The Wagons Roll at Night, tytuł alt.: Carnival [139]
1941 Sokół maltański Samuel Spade tytuł oryg.: The Maltese Falcon, tytuły alt.: The Gent from Frisco, The Knight of Malta [140]
1942 Poprzez noc Gloves Donahue tytuł oryg.: All Through the Night [141]
1942 The Big Shot Duke Berne tytuł alt.: Escape from Crime [142]
1942 Przez Pacyfik Rick Leland tytuł oryg.: Across the Pacific [143]
1942 Casablanca Rick Blaine [144]
1943 Konwój Joe Rossi tytuł oryg.: Action in the North Atlantic, tytuł alt.: Heroes Without Uniforms [145]
1943 Thank Your Lucky Stars on sam [146]
1943 Sahara sierżant Joe Gunn tytuł alt.: Somewhere in Sahara [147]
1944 Droga do Marsylii Jean Matrac tytuł oryg.: Passage to Marseille, tytuł alt.: Message to Marseille [148]
1944 Mieć i nie mieć Harry Morgan tytuł oryg.: To Have and Have Not [149]
1945 Hollywood Victory Caravan on sam [150]
1945 Konflikt Richard Mason tytuł oryg.: Conflict, tytuł alt.: The Pentacle [151]
1946 Two Guys from Milwaukee on sam [152]
1946 Wielki sen Philipca Marlowe tytuł oryg.: The Big Sleep [153]
1947 Śmiertelne porachunki Rip Murdock tytuł oryg.: Dead Reckoning [154]
1947 The Two Mrs. Carrolls Geoffrey Carroll [155]
1947 Mroczne przejście Vincent Parry (vel Alan Lynell) tytuł oryg.: Dark Passage [156]
1947 Always Together postać w filmie tytuły alt.: Head Over Heels, Love at First Sight, Need for Each Other [157]
1948 Skarb Sierra Madre (Fred C.) Dobbs tytuł oryg.: The Treasure of the Sierra Madre [158]
1948 Koralowa wyspa Frank McCloud tytuł oryg.: Key Largo [159]
1949 Pukać do każdych drzwi Andrew Morton tytuł oryg.: Knock on Any Door [160]
1949 Tokyo Joe Joe Barrett [161]
1950 Pustka Dixon Steele tytuł oryg.: In a Lonely Place [162]
1950 Chain Lightning Matt Brennan [163]
1951 Strażnik prawa Martin Ferguson tytuł oryg.: The Enforcer, tytuł alt.: Murder, Inc. [164]
1951 Afrykańska królowa Charlie Allnut tytuł oryg.: The African Queen [165]
1951 Sirocco Harry Smith [166]
1952 Ostatni termin Ed Hutcheson tytuł oryg.: Deadline – U.S.A., tytuł alt.: The Newspaper Story, The Night the World Folded [167]
1953 Arena walki major Jed Webbe tytuł oryg.: Battle Circus, tytuł alt.: MASH 66 [168]
1953 Pobij diabła Billy Dannreuther tytuł oryg.: Beat the Devil [169]
1954 The Love Lottery on sam (epizod, niewymieniony w czołówce) [170]
1954 Bunt na okręcie kapitan Francis Philipca Queeg tytuł oryg.: The Caine Mutiny, tytuł alt.: Authority and Rebellion [171]
1954 Bosonoga Contessa Harry Dawes tytuł oryg.: The Barefoot Contessa [172]
1954 Sabrina Linus Larrabee tytuł alt.: Sabrina Fair [173]
1955 Lewa ręka Pana Boga James Carmody vel Father Peter John O’Shea tytuł oryg.: The Left Hand of God [174]
1955 Godziny rozpaczy Glenn Griffin tytuł oryg.: The Desperate Hours [175]
1955 Nie jesteśmy aniołami Joseph tytuł oryg.: We’re No Angels, tytuł alt.: Angels Cooking [176]
1956 Tym cięższy ich upadek Eddie Willis tytuł oryg.: The Harder They Fall [177]

W filmie Kobiety wszystkich narodowości (oryg. Women of All Nations, 1931) Bogart miał się wcielić w postać Stone’a, jednak żadna ze scen z jego udziałem nie pojawiła się w ostatecznej wersji filmu[178].

Miejsce w kulturze popularnej[edytuj]

James Cagney, Bogart i George Raft w filmie animowanym Hollywood Steps Out

Historyk filmu Richard Schickel stwierdził, że Bogart „doskonale ucieleśniał kilka prostych i godnych podziwu cech, które kiedyś wyróżniały amerykański charakter”, a wśród nich „samowystarczalność i niezgodę na bycie pomiatanym”. Jako aktor był „wiarygodny, profesjonalny i wolny od niepokojów czy wątpliwości”. Uważany jest za jednego z antybohaterów amerykańskiego kina[179][180]. Postrzegany jako „uosobienie głównego aktora złotej ery Hollywood o nieskazitelnej pasji, goryczy i sile”[30].

Na początku lat 50. Brattle Theater w Cambridge, w stanie Massachusetts, zapoczątkował swego rodzaju odrodzenie postaci Bogarta. Projekcje filmu Casablanca (1942), a potem także innych produkcji z udziałem aktora przypadły do gustu amerykańskim studentom na wielu kampusach całego kraju. Młodzi Amerykanie postrzegali Bogarta jako człowieka bezpośredniego i uczciwego, który był „esencją wyluzowania”[181].

Figura Bogarta w londyńskim muzeum Madame Tussauds

Francuska nowa fala inspirowała się kinem noir, a postać, w którą wcielał się Jean-Paul Belmondo, w filmie Do utraty tchu (1960) naśladowała styl amerykańskiego gwiazdora[182]. Podobnych motywów można było doszukać się w Strzelajcie do pianisty (1960). Na początku lat 70. Bogart stał się ponownie popularny za sprawą m.in. filmu Woody’ego Allena Zagraj to jeszcze raz, Sam (1972). Wkrótce na terenie Stanów Zjednoczonych i Meksyku zaczęły powstawać bistra i bary zawierające w nazwie nazwisko Bogarta lub sylwetkę aktora w ich logach, takie jak na przykład Bogart’s American Restaurant w Raleigh w Karolinie Północnej[183].

Amerykański poeta John Berryman wspominał aktora w swojej twórczości[184].

Niemal nieodłącznym rekwizytem aktora był papieros (płacono mu za reklamę Chesterfieldów)[185]. Ponadto fedora i płaszcz były charakterystycznymi atrybutami, z którymi Bogart jest kojarzony[186][187].

Bogart był bohaterem filmów animowanych: Zręczny królik (1947)[188] i Bacall to Arms (1946)[189].

Gwiazda Bogarta w Hollywood Walk of Fame

W 1997 r. amerykańskie czasopismo „Entertainment Weekly” ogłosiło Bogarta legendą kina wszech czasów[190]. Dwa lata później American Film Institute uznał aktora największą (męską) gwiazdą wszech czasów (Greatest Male Star of All Time)[190]. W 1997 r. poczta USA wydała znaczek z jego podobizną[191].

Ulica w Nowym Jorku pomiędzy Broadwayem a Amsterdam Avenue została nazwana Humphrey Bogart Place[192].

Bogart wspominany był w wielu serialach telewizyjnych m.in. w M*A*S*Hu czy Prawie i porządku[193].

Imię aktora pojawia się w ponad 20 piosenkach[14].

W komputerowej grze akcji Max Payne wydanej w 2001 roku jeden z etapów nazwany został Playing it Bogart[194].

Slangowy termin bogarting oznacza przetrzymywanie czegoś, niedzielenie się z innymi. Etymologia tego słowa odnosi się do sposobu trzymania papierosa przez aktora[195][196].

Cytaty[edytuj]

Bogart jest najczęściej (5-krotnie) występującym aktorem na liście AFI’s 100 Years… 100 Movie Quotes (100 najlepszych cytatów w historii kina)[197].

  • 5. miejsce: „Twoje zdrowie, mała” – Casablanca
  • 14. miejsce: „Z tego powstają marzenia” – Sokół maltański
  • 20. miejsce: „Louie, myślę, że to początek pięknej przyjaźni” – Casablanca
  • 43. miejsce: „Zawsze będziemy mieć Paryż” – Casablanca
  • 67. miejsce: „Ze wszystkich barów, we wszystkich miastach na całym świecie, ona musiała wejść do mojego” – Casablanca

Uwagi

  1. Największą aktorką, w tym samym plebiscycie, ogłoszono Katharine Hepburn (osobno aktorki i aktorzy).
  2. Miał dwie siostry: Frances i Catherine Elizabeth.
  3. Postać nawiązywała do gangstera Lestera Josepha Gillisa, znanego powszechnie jako „Baby Face” Nelson.
  4. Alison powiedziała o obsadzeniu tej roli: „[Clark Gable] był moim wyobrażeniem faceta, którego będę lubiła (…) Nie znosiłam Humphreya Bogarta. Myślałam, że był on pijaczyną”.
  5. Tak aktorzy z tej grupy (19) określali sami siebie.

Przypisy

  1. a b Facts – Humphrey Bogart (ang.). Humphrey Bogart. [dostęp 2016-06-19]. [zarchiwizowane z tego adresu (19 czerwca 2016)].
  2. The 5 Roles That Defined Humphrey Bogart’s Career. Newsmax. [dostęp 2016-04-23]. [zarchiwizowane z tego adresu (23 Kwietnia 2016)].
  3. AFI’s 100 Years…100 Stars (ang.). afi.com, 16 czerwca 1999. [dostęp 2010-06-20]. [zarchiwizowane z tego adresu (18 maja 2010)].
  4. Andrew Spicer: Historical Dictionary of Film Noir. Scarecrow Press, 2010, s. 23. ISBN 0810859602. [dostęp 3 lipca 2016].
  5. Bernard Karpel: Arts in America: A Bibliography. Archives of American Art. T. 3: Arts in America: Photography, film, theater, dance, music, serials and periodicals, dissertations and theses, visual resources. Published for the Archives of American Art by the Smithsonian Institution Press, 1979, s. 858. ISBN 9780874745788. [dostęp 5 lipca 2016].
  6. Lauren Bacall: By Myself. New York: Alfred A Knopf, 1979, s. 134. ISBN 9780394413082.
  7. Humphrey Bogart Biography. thefamouspeople.com. [dostęp 2016-06-19]. [zarchiwizowane z tego adresu (19 czerwca 2016)].
  8. Booktryst: The Book Illustrations Of Humphrey Bogart’s Mother. booktryst.com. [dostęp 2016-06-19]. [zarchiwizowane z tego adresu (19 czerwca 2016)].
  9. The religion of Humphrey Bogart, actor. adherents.com. [dostęp 2016-06-19]. [zarchiwizowane z tego adresu (4 czerwca 2012)].
  10. Bogart: A Life in Hollywood. nytimes.com. [dostęp 2016-06-19]. [zarchiwizowane z tego adresu (19 kwietnia 2013)].
  11. The Broadway League: Humphrey Bogart | IBDB: The official source for Broadway Information. ibdb.com. [dostęp 2016-07-01]. [zarchiwizowane z tego adresu (1 lipca 2016)].
  12. Kanfer 2011 ↓, s. 24–32.
  13. Meyers 1997 ↓, s. 55.
  14. a b c d Kanfer 2011 ↓, s. 96.
  15. Jeffrey Meyers: Bogart: A Life in Hollywood, Londyn 1997, s. 67–69.
  16. Kanfer 2011 ↓, s. 72–74.
  17. Kanfer 2011 ↓, s. 83.
  18. Casablanca – Family Friendly Movies (ang.). family-friendly-movies.com, 18 czerwca 2015. [dostęp 2016-07-03]. [zarchiwizowane z tego adresu (3 lipca 2016)].
  19. Keith: 5 Phenomenally Fun Facts About “Casablanca”. Keith & the Movies, 2014-04-28. [dostęp 2016-06-22]. [zarchiwizowane z tego adresu (22 czerwca 2016)].
  20. Quotes – Here’s looking at you, kid. shmoop.com. [dostęp 2016-06-22]. [zarchiwizowane z tego adresu (22 czerwca 2016)].
  21. Sperber i Lax 1997 ↓, s. 196–197.
  22. Sperber i Lax 1997 ↓, s. 203.
  23. Humphrey Bogart wore platform shoes | The Line of Calamity. fusanosuke.com. [dostęp 2016-06-19]. [zarchiwizowane z tego adresu (19 czerwca 2016)].
  24. Humphrey Bogart – Awards – IMDb (ang.). imdb.com. [dostęp 2016-07-03]. [zarchiwizowane z tego adresu (3 lipca 2016)].
  25. 1944 | Oscars.org | Academy of Motion Picture Arts and Sciences (ang.). oscars.org. [dostęp 2016-07-03]. [zarchiwizowane z tego adresu (11 października 2014)].
  26. Variety Staff: Review: ‘Sahara’ (ang.). 1943-01-01. [dostęp 2016-06-25]. [zarchiwizowane z tego adresu (23 grudnia 2014)].
  27. Kanfer 2011 ↓, s. 99–103.
  28. Terry Rowan: World War II Goes to the Movies & Television Guide. Lulu.com, 2012-01-01. ISBN 9781105586026. [dostęp 2016-06-25]. (ang.)
  29. Philip French: The Big Sleep – review. theguardian.com, 2011-01-02. [dostęp 2016-06-29]. [zarchiwizowane z tego adresu (29 czerwca 2016)].
  30. a b Robert C. Sickels: 100 Entertainers Who Changed America: An Encyclopedia of Pop Culture Luminaries [2 volumes: An Encyclopedia of Pop Culture Luminaries]. ABC-CLIO, 2013-08-08. ISBN 9781598848311. [dostęp 2016-06-29]. (ang.)
  31. Kanfer 2011 ↓, s. 121.
  32. Bogart: the toughest guy of the Tough Guy Century. 1999-12-26. [dostęp 2016-06-29]. [zarchiwizowane z tego adresu (29 czerwca 2016)].
  33. Santas 2016 ↓.
  34. Roger Ebert: The Treasure of the Sierra Madre Movie Review (1948) | Roger Ebert. rogerebert.com, 12 października 2003. [dostęp 2016-06-28]. [zarchiwizowane z tego adresu (23 czerwca 2014)].
  35. Kanfer 2011 ↓, s. 134.
  36. Bosley Crowther: Movie Review – 'Treasure of Sierra Madre,' Film of Gold Mining in Mexico, New Feature at Strand – NYTimes.com. nytimes.com, 24 stycznia 1948. [dostęp 2016-06-28]. [zarchiwizowane z tego adresu (23 czerwca 2014)].
  37. Mike Blake: Comic Quotations: The Wit and Wisdom of the World’s Funniest People. Arcturus Publishing, 2013-04-24. ISBN 9781782122616. [dostęp 2016-07-01]. (ang.)
  38. Variety Staff: Review: ‘In a Lonely Place’ (ang.). 1949-12-31. [dostęp 2016-07-01]. [zarchiwizowane z tego adresu (16 czerwca 2016)].
  39. Amanda Schurr, Andy Crump, Mark Rozeman, Paste staff: The 100 Best Film Noirs of All Time. 9 sierpnia 2015. [dostęp 2016-07-01]. [zarchiwizowane z tego adresu (16 stycznia 2016)].
  40. Sperber i Lax 1997 ↓, s. 500.
  41. Sidney Olson. The Movie Hearings. „Life”. 164, s. 137, 24 Lis 1947. Time Inc. ISSN 0024-3019 (ang.). 
  42. Sean Griffin: What Dreams Were Made of: Movie Stars of the 1940s. Rutgers University Press, 2011, s. 92. ISBN 9780813549637. [dostęp 3 lipca 2016].
  43. Blacklist: A Different Look at the 1947 HUAC Hearings. moderntimes.com. [dostęp 2016-07-02]. [zarchiwizowane z tego adresu (2 lipca 2016)].
  44. Humphrey Bogart: Photoplay: I’m No Communist (ang.). oldmagazinearticles.com, maja 1948. [dostęp 2016-07-03].
  45. Kanfer 2011 ↓, s. 174.
  46. The Numbers – Movies Released in 1951. the-numbers.com. [dostęp 2016-07-01]. [zarchiwizowane z tego adresu (1 lipca 2016)].
  47. Academy Awards Acceptance Speeches – Search Results | Margaret Herrick Library | Academy of Motion Picture Arts & Sciences. aaspeechesdb.oscars.org. [dostęp 2016-07-01]. [zarchiwizowane z tego adresu (1 lipca 2016)].
  48. Sperber i Lax 1997 ↓, s. 454–457.
  49. Kanfer 2011 ↓, s. 192.
  50. Stefan Kanfer: Tough Without a Gun. Knopf Doubleday Publishing Group, 2011, s. 188. ISBN 9780307595317. [dostęp 3 lipca 2016].
  51. 1955 | Oscars.org | Academy of Motion Picture Arts and Sciences (ang.). oscars.org. [dostęp 2016-07-03]. [zarchiwizowane z tego adresu (2 kwietnia 2015)].
  52. Sperber i Lax 1997 ↓, s. 490–495.
  53. Sabrina Original Movie Poster, Linen Backed – 1954 | NYTimes Store (ang.). nytimes.com. [dostęp 2016-07-03]. [zarchiwizowane z tego adresu (3 lipca 2016)].
  54. Meyers 1997 ↓, s. 294.
  55. Christine Becker: It’s the Pictures That Got Small: Hollywood Film Stars on 1950s Television. Wesleyan University Press, 2008-01-01. ISBN 9780819568946. [dostęp 2016-07-02]. (ang.)
  56. Aurora: Babyface Bogart on “The Jack Benny Show”. Once upon a screen.., 2016-06-12. [dostęp 2016-07-02]. [zarchiwizowane z tego adresu (2 lipca 2016)].
  57. The Petrified Forest – 1955 Live TV remake. thefilmcsa.com. [dostęp 2016-07-02]. [zarchiwizowane z tego adresu (2 lipca 2016)].
  58. Kevin Sweeney: Henry Fonda: A Bio-bibliography. Greenwood Publishing Group, 1992-01-01. ISBN 9780313265716. [dostęp 2016-07-03]. (ang.)
  59. “Maltese Falcon, The”: radio version with Humphrey Bogart and Sidney Greenstreet, broadcast live, July 3, 1946. Encyclopedia Britannica. [dostęp 2016-07-02]. [zarchiwizowane z tego adresu (2 lipca 2016)].
  60. Krisfnet Heyro: Lauren Bacall: A Guide. AnVi OpenSource Knowledge Trust. [dostęp 2016-07-02]. (ang.)
  61. Gerald Duchovnay: Humphrey Bogart: A Bio-bibliography. Greenwood Press, 1999, s. 34. ISBN 9780313223389.
  62. Humphrey Bogart. IMDb. [dostęp 2016-07-01]. [zarchiwizowane z tego adresu (3 lipca 2016)].
  63. New York Media LLC. „New York Magazine”, 1983-07-18. New York Media, LLC (ang.). [dostęp 2016-07-04]. 
  64. Steve Guttenberg: The Guttenberg Bible: A Memoir. Macmillan, 2012-05-08. ISBN 9781250011527. [dostęp 2016-07-04]. (ang.)
  65. The last words of Humphrey Bogart. phrases.org.uk. [dostęp 2016-07-01]. [zarchiwizowane z tego adresu (1 lipca 2016)].
  66. Humphrey Bogart – The Oral Cancer Foundation. oralcancerfoundation.org. [dostęp 2016-07-01]. [zarchiwizowane z tego adresu (1 lipca 2016)].
  67. Bogart 2012 ↓, s. 38.
  68. Bogart 2012 ↓, s. 39.
  69. Kanfer 2011 ↓, s. 236.
  70. Karen Burroughs Hannsberry: Femme Noir: Bad Girls of Film. McFarland, 1998-07-01. ISBN 9780786491599. [dostęp 2016-07-02]. (ang.)
  71. In Bogie’s Wake. [dostęp 2016-06-28]. [zarchiwizowane z tego adresu (28 czerwca 2016)].
  72. John Harding: Sailing’s Strangest Moments: Extraordinary But True Stories From Over Nine Hundred Years of Sailing. Pavilion Books, 2014-03-28. ISBN 9781849941785. [dostęp 2016-06-29]. (ang.)
  73. On the Water -– Bogart had Bacall, but he also loved his boat. [dostęp 2016-07-01]. [zarchiwizowane z tego adresu (1 lipca 2016)].
  74. Sperber i Lax 1997 ↓, s. 340.
  75. Think You know Who the Rat Pack Was? How about Bogart?. HubPages, 13 października 2015. [dostęp 2016-04-24]. [zarchiwizowane z tego adresu (24 kwietnia 2016)].
  76. walesonline Administrator: Richard Burton on the night Garbo didn’t want to be alone. 2009-10-11. [dostęp 2016-07-01]. [zarchiwizowane z tego adresu (1 lipca 2016)].
  77. a b Holly Brubach: Book Review – Biography of Humphry Bogart – Tough Without a Gun – By Stefan Kanfer. The New York Times, 2011-02-04. [dostęp 2016-07-01]. [zarchiwizowane z tego adresu (1 lipca 2016)].
  78. Kanfer 2011 ↓, s. 35–37.
  79. Kanfer 2011 ↓, s. 38.
  80. Sperber i Lax 1997 ↓, s. 62–63.
  81. Robert C. Sickels: 100 Entertainers Who Changed America: An Encyclopedia of Pop Culture Luminaries. ABC-CLIO, 2013, s. 69. ISBN 9781598848311. [dostęp 3 lipca 2016].
  82. Steve Vaught: Humphrey Bogart | Architectural Digest. 31 października 2008. [dostęp 2016-06-30]. [zarchiwizowane z tego adresu (30 czerwca 2016)].
  83. Emma: Lets Misbehave: A Tribute to Precode Hollywood: Too Hard, Too Fast: The True Legacy of Mayo Methot. Lets Misbehave, 2013-06-20. [dostęp 2016-06-30]. [zarchiwizowane z tego adresu (30 czerwca 2016)].
  84. James Roman: Chronicles of Old Los Angeles: Exploring the Devilish History of the City of the Angels. Museyon, 2015-03-01. ISBN 9781938450761. [dostęp 2016-06-30]. (ang.)
  85. Kanfer 2011 ↓, s. 116–122.
  86. Mirosław Banasiak: Humphrey Bogart. wysokieobcasy.pl, 9 marca 2002. [dostęp 2016-06-26]. [zarchiwizowane z tego adresu (26 czerwca 2016)].
  87. How Humphrey Bogart seduced me, by Lauren Bacall. [dostęp 2016-06-26]. [zarchiwizowane z tego adresu (26 czerwca 2016)].
  88. Dear Mr. Gable – Lauren Bacall and Clark Gable: No Sparks. dearmrgable.com. [dostęp 2016-06-26]. [zarchiwizowane z tego adresu (26 czerwca 2016)].
  89. Kanfer 2011 ↓, s. 112.
  90. Sperber i Lax 1997 ↓, s. 415–416.
  91. Kanfer 2011 ↓, s. 151.
  92. We all knew about Bacall and Sinatra but hoped Bogie wouldn’t find out. [dostęp 2016-06-30]. [zarchiwizowane z tego adresu (6 kwietnia 2015)].
  93. Wesley Morris: Lauren Bacall, 1924–2014: Legend, Lover, Lady (ang.). 2014-08-13. [dostęp 2016-07-04]. [zarchiwizowane z tego adresu (4 lipca 2016)].
  94. Jane Shilling: How Bogey made Bacall into a lady (and why he found her a bit of a handful): Tough without a gun: The extraordinary life of Humphrey Bogart by Stefan Kanfer. 4 lutego 2011. [dostęp 2016-07-04]. [zarchiwizowane z tego adresu (4 lipca 2016)].
  95. Motion Picture Herald. archive.org. [dostęp 2016-07-02]. [zarchiwizowane z tego adresu (3 lipca 2016)].
    Motion Picture Herald. archive.org. [dostęp 2016-07-02]. [zarchiwizowane z tego adresu (3 lipca 2016)].
    Motion Picture Herald. archive.org. [dostęp 2016-07-02]. [zarchiwizowane z tego adresu (3 lipca 2016)].
    Motion Picture Herald. archive.org. [dostęp 2016-07-02]. [zarchiwizowane z tego adresu (3 lipca 2016)].
    Motion Picture Herald. archive.org. [dostęp 2016-07-02]. [zarchiwizowane z tego adresu (3 lipca 2016)].
  96. Humphrey Bogart Movies – Ultimate Movie Rankings (ang.). [dostęp 2016-07-02]. [zarchiwizowane z tego adresu (2 lipca 2016)].
  97. The Dancing Town (1928) – Full Cast & Crew – IMDb (ang.). imdb.com. [dostęp 2016-07-05]. [zarchiwizowane z tego adresu (5 lipca 2016)].
  98. Broadway’s Like That (1930) – Full Cast & Crew – IMDb (ang.). imdb.com. [dostęp 2016-07-05]. [zarchiwizowane z tego adresu (5 lipca 2016)].
  99. Up the River (1930) – Overview – TCM.com (ang.). tcm.com. [dostęp 2016-07-05]. [zarchiwizowane z tego adresu (5 lipca 2016)].
  100. A Devil With Women (1930) – Overview – TCM.com (ang.). tcm.com. [dostęp 2016-07-06]. [zarchiwizowane z tego adresu (6 lipca 2016)].
  101. Body and Soul (1931) – Overview – TCM.com (ang.). tcm.com. [dostęp 2016-07-06]. [zarchiwizowane z tego adresu (6 lipca 2016)].
  102. Bad Sister (1931) – Overview – TCM.com (ang.). tcm.com. [dostęp 2016-07-06]. [zarchiwizowane z tego adresu (6 lipca 2016)].
  103. A Holy Terror (1931) – Overview – TCM.com (ang.). tcm.com. [dostęp 2016-07-06]. [zarchiwizowane z tego adresu (6 lipca 2016)].
  104. Love Affair (1932) – Overview – TCM.com (ang.). tcm.com. [dostęp 2016-07-06]. [zarchiwizowane z tego adresu (6 lipca 2016)].
  105. Big City Blues (1932) – Overview – TCM.com (ang.). tcm.com. [dostęp 2016-07-06]. [zarchiwizowane z tego adresu (6 lipca 2016)].
  106. Three on a Match (1932) – Overview – TCM.com (ang.). tcm.com. [dostęp 2016-07-06]. [zarchiwizowane z tego adresu (6 lipca 2016)].
  107. Midnight (1934) – Overview – TCM.com (ang.). tcm.com. [dostęp 2016-07-06]. [zarchiwizowane z tego adresu (6 lipca 2016)].
  108. Bullets or Ballots (1936) – Overview – TCM.com (ang.). tcm.com. [dostęp 2016-07-06]. [zarchiwizowane z tego adresu (6 lipca 2016)].
  109. The Petrified Forest (1936) – Overview – TCM.com (ang.). tcm.com. [dostęp 2016-07-06]. [zarchiwizowane z tego adresu (4 kwietnia 2016)].
  110. Susan Doll: One Fatal Hour (ang.). tcm.com. [dostęp 2016-07-06]. [zarchiwizowane z tego adresu (6 lipca 2016)].
  111. China Clipper (1936) – Overview – TCM.com (ang.). tcm.com. [dostęp 2016-07-06]. [zarchiwizowane z tego adresu (21 maja 2016)].
  112. Isle of Fury (1936) – Overview – TCM.com (ang.). tcm.com. [dostęp 2016-07-06]. [zarchiwizowane z tego adresu (6 lipca 2016)].
  113. Black Legion (1937) – Overview – TCM.com (ang.). tcm.com. [dostęp 2016-07-06]. [zarchiwizowane z tego adresu (26 maja 2016)].
  114. The Great O’Malley (1937) – Overview – TCM.com (ang.). tcm.com. [dostęp 2016-07-06]. [zarchiwizowane z tego adresu (6 lipca 2016)].
  115. Marked Woman (1937) – Overview – TCM.com (ang.). tcm.com. [dostęp 2016-07-06]. [zarchiwizowane z tego adresu (6 lipca 2016)].
  116. Kid Galahad (1937) – Overview – TCM.com (ang.). tcm.com. [dostęp 2016-07-06]. [zarchiwizowane z tego adresu (6 lipca 2016)].
  117. San Quentin (1937) – Overview – TCM.com (ang.). tcm.com. [dostęp 2016-07-09]. [zarchiwizowane z tego adresu (9 lipca 2016)].
  118. Dead End (1937) – Overview – TCM.com (ang.). tcm.com. [dostęp 2016-07-09]. [zarchiwizowane z tego adresu (9 lipca 2016)].
  119. Stand-In (1937) – Overview – TCM.com (ang.). tcm.com. [dostęp 2016-07-09]. [zarchiwizowane z tego adresu (9 lipca 2016)].
  120. Swingtime in the Movies (1938) – Overview – TCM.com (ang.). tcm.com. [dostęp 2016-07-09]. [zarchiwizowane z tego adresu (9 lipca 2016)].
  121. Swing Your Lady (1938) – Overview – TCM.com (ang.). tcm.com. [dostęp 2016-07-09]. [zarchiwizowane z tego adresu (9 lipca 2016)].
  122. Racket Busters (1938) – Overview – TCM.com (ang.). tcm.com-Racket-Busters. [dostęp 2016-07-09]. [zarchiwizowane z tego adresu (9 lipca 2016)].
  123. Men Are Such Fools (1938) – Overview – TCM.com (ang.). tcm.com. [dostęp 2016-07-09]. [zarchiwizowane z tego adresu (9 lipca 2016)].
  124. Crime School (1938) – Overview – TCM.com (ang.). tcm.com. [dostęp 2016-07-09]. [zarchiwizowane z tego adresu (9 lipca 2016)].
  125. The Amazing Doctor Clitterhouse (1938) – Overview – TCM.com (ang.). tcm.com. [dostęp 2016-07-09]. [zarchiwizowane z tego adresu (9 lipca 2016)].
  126. Angels with Dirty Faces (1938) – Overview – TCM.com (ang.). tcm.com. [dostęp 2016-07-09]. [zarchiwizowane z tego adresu (9 lipca 2016)].
  127. You Can’t Get Away with Murder (1939) – Overview – TCM.com (ang.). tcm.com. [dostęp 2016-07-09]. [zarchiwizowane z tego adresu (9 lipca 2016)].
  128. The Roaring Twenties (1939) – Overview – TCM.com (ang.). tcm.com. [dostęp 2016-07-09]. [zarchiwizowane z tego adresu (9 lipca 2016)].
  129. The Return of Dr. X (1939) – Overview – TCM.com (ang.). tcm.com. [dostęp 2016-07-09]. [zarchiwizowane z tego adresu (9 lipca 2016)].
  130. King of the Underworld (1939) – Overview – TCM.com (ang.). tcm.com. [dostęp 2016-07-09]. [zarchiwizowane z tego adresu (9 lipca 2016)].
  131. The Oklahoma Kid (1939) – Overview – TCM.com (ang.). tcm.com. [dostęp 2016-07-09]. [zarchiwizowane z tego adresu (9 lipca 2016)].
  132. Dark Victory (1939) – Overview – TCM.com (ang.). tcm.com. [dostęp 2016-07-09]. [zarchiwizowane z tego adresu (9 lipca 2016)].
  133. Invisible Stripes (1939) – Overview – TCM.com (ang.). tcm.com. [dostęp 2016-07-09]. [zarchiwizowane z tego adresu (9 lipca 2016)].
  134. Virginia City (1940) – Overview – TCM.com (ang.). tcm.com. [dostęp 2016-07-09]. [zarchiwizowane z tego adresu (9 lipca 2016)].
  135. It All Came True (1940) – Overview – TCM.com (ang.). tcm.com. [dostęp 2016-07-09]. [zarchiwizowane z tego adresu (9 lipca 2016)].
  136. Brother Orchid (1940) – Overview – TCM.com (ang.). tcm.com. [dostęp 2016-07-09]. [zarchiwizowane z tego adresu (9 lipca 2016)].
  137. They Drive by Night (1940) – Overview – TCM.com (ang.). tcm.com. [dostęp 2016-07-09]. [zarchiwizowane z tego adresu (9 lipca 2016)].
  138. High Sierra (1941) – Overview – TCM.com (ang.). tcm.com. [dostęp 2016-07-09]. [zarchiwizowane z tego adresu (10 kwietnia 2016)].
  139. The Wagons Roll at Night (1941) – Overview – TCM.com (ang.). tcm.com. [dostęp 2016-07-09]. [zarchiwizowane z tego adresu (9 lipca 2016)].
  140. The Maltese Falcon (1941) – Overview – TCM.com (ang.). tcm.com. [dostęp 2016-07-09]. [zarchiwizowane z tego adresu (9 lipca 2016)].
  141. All Through the Night (1942) – Overview – TCM.com (ang.). tcm.com. [dostęp 2016-07-09]. [zarchiwizowane z tego adresu (9 lipca 2016)].
  142. The Big Shot (1942) – Overview – TCM.com (ang.). tcm.com. [dostęp 2016-07-09]. [zarchiwizowane z tego adresu (9 lipca 2016)].
  143. Across the Pacific (1942) – Overview – TCM.com (ang.). tcm.com. [dostęp 2016-07-09]. [zarchiwizowane z tego adresu (9 lipca 2016)].
  144. Casablanca (1942) – Overview – TCM.com (ang.). tcm.com. [dostęp 2016-07-09]. [zarchiwizowane z tego adresu (8 marca 2016)].
  145. Action in the North Atlantic (1943) – Overview – TCM.com (ang.). tcm.com. [dostęp 2016-07-09]. [zarchiwizowane z tego adresu (9 lipca 2016)].
  146. Thank Your Lucky Stars (1943) – Overview – TCM.com (ang.). tcm.com. [dostęp 2016-07-09]. [zarchiwizowane z tego adresu (9 lipca 2016)].
  147. Sahara (1943) – Overview – TCM.com (ang.). tcm.com. [dostęp 2016-07-09]. [zarchiwizowane z tego adresu (9 lipca 2016)].
  148. Passage to Marseille (1944) – Overview – TCM.com (ang.). tcm.com. [dostęp 2016-07-09]. [zarchiwizowane z tego adresu (9 lipca 2016)].
  149. To Have and Have Not (1944) – Overview – TCM.com (ang.). tcm.com. [dostęp 2016-07-09]. [zarchiwizowane z tego adresu (9 lipca 2016)].
  150. Hollywood Victory Caravan (1945) – Full Cast & Crew – IMDb (ang.). imdb.com. [dostęp 2016-07-09]. [zarchiwizowane z tego adresu (9 lipca 2016)].
  151. Conflict (1945) – Overview – TCM.com (ang.). tcm.com. [dostęp 2016-07-09]. [zarchiwizowane z tego adresu (9 lipca 2016)].
  152. Two Guys from Milwaukee (1946) – Overview – TCM.com (ang.). tcm.com. [dostęp 2016-07-09]. [zarchiwizowane z tego adresu (9 lipca 2016)].
  153. The Big Sleep (1946) – Overview – TCM.com (ang.). tcm.com. [dostęp 2016-07-09]. [zarchiwizowane z tego adresu (9 lipca 2016)].
  154. Dead Reckoning (1947) – Overview – TCM.com (ang.). tcm.com. [dostęp 2016-07-09]. [zarchiwizowane z tego adresu (9 lipca 2016)].
  155. The Two Mrs. Carrolls (1947) – Overview – TCM.com (ang.). tcm.com. [dostęp 2016-07-09]. [zarchiwizowane z tego adresu (9 lipca 2016)].
  156. Dark Passage (1947) – Overview – TCM.com (ang.). tcm.com. [dostęp 2016-07-09]. [zarchiwizowane z tego adresu (9 lipca 2016)].
  157. Always Together (1948) – Overview – TCM.com (ang.). tcm.com. [dostęp 2016-07-09]. [zarchiwizowane z tego adresu (9 lipca 2016)].
  158. The Treasure of the Sierra Madre (1948) – Overview – TCM.com (ang.). tcm.com. [dostęp 2016-07-09]. [zarchiwizowane z tego adresu (14 stycznia 2016)].
  159. Key Largo (1948) – Overview – TCM.com (ang.). tcm.com. [dostęp 2016-07-09]. [zarchiwizowane z tego adresu (9 lipca 2016)].
  160. Knock on Any Door (1949) – Overview – TCM.com (ang.). tcm.com. [dostęp 2016-07-09]. [zarchiwizowane z tego adresu (9 lipca 2016)].
  161. Tokyo Joe (1949) – Overview – TCM.com (ang.). tcm.com. [dostęp 2016-07-09]. [zarchiwizowane z tego adresu (9 lipca 2016)].
  162. In a Lonely Place (1950) – Overview – TCM.com (ang.). tcm.com. [dostęp 2016-07-09]. [zarchiwizowane z tego adresu (9 lipca 2016)].
  163. Chain Lightning (1950) – Overview – TCM.com (ang.). tcm.com. [dostęp 2016-07-09]. [zarchiwizowane z tego adresu (9 lipca 2016)].
  164. The Enforcer (1951) – Overview – TCM.com (ang.). tcm.com. [dostęp 2016-07-09]. [zarchiwizowane z tego adresu (15 kwietnia 2016)].
  165. The African Queen (1951) – Overview – TCM.com (ang.). tcm.com. [dostęp 2016-07-09]. [zarchiwizowane z tego adresu (18 grudnia 2015)].
  166. Sirocco (1951) – Overview – TCM.com (ang.). tcm.com. [dostęp 2016-07-09]. [zarchiwizowane z tego adresu (1 kwietnia 2016)].
  167. Deadline--U.S.A. (1952) – Overview – TCM.com (ang.). tcm.com. [dostęp 2016-07-09]. [zarchiwizowane z tego adresu (9 lipca 2016)].
  168. Battle Circus (1953) – Overview – TCM.com (ang.). tcm.com. [dostęp 2016-07-09]. [zarchiwizowane z tego adresu (5 kwietnia 2016)].
  169. Beat the Devil (1954) – Overview – TCM.com (ang.). tcm.com. [dostęp 2016-07-09]. [zarchiwizowane z tego adresu (9 lipca 2016)].
  170. The Love Lottery (1954) – Full Cast & Crew – IMDb (ang.). imdb.com. [dostęp 2016-07-09]. [zarchiwizowane z tego adresu (9 lipca 2016)].
  171. The Caine Mutiny (1954) – Overview – TCM.com (ang.). tcm.com. [dostęp 2016-07-09]. [zarchiwizowane z tego adresu (9 lipca 2016)].
  172. The Barefoot Contessa (1954) – Overview – TCM.com (ang.). tcm.com. [dostęp 2016-07-09]. [zarchiwizowane z tego adresu (9 lipca 2016)].
  173. Sabrina (1954) – Overview – TCM.com (ang.). tcm.com. [dostęp 2016-07-09]. [zarchiwizowane z tego adresu (9 lipca 2016)].
  174. The Left Hand of God (1955) – Overview – TCM.com (ang.). tcm.com. [dostęp 2016-07-09]. [zarchiwizowane z tego adresu (9 lipca 2016)].
  175. The Desperate Hours (1955) – Overview – TCM.com (ang.). tcm.com. [dostęp 2016-07-09]. [zarchiwizowane z tego adresu (9 lipca 2016)].
  176. We’re No Angels (1955) – Overview – TCM.com (ang.). tcm.com. [dostęp 2016-07-09]. [zarchiwizowane z tego adresu (9 lipca 2016)].
  177. The Harder They Fall (1956) – Overview – TCM.com (ang.). tcm.com. [dostęp 2016-07-09]. [zarchiwizowane z tego adresu (8 marca 2016)].
  178. Women of All Nations: Notes (ang.). Turner Classic Movies. [zarchiwizowane z tego adresu (5 lipca 2016)].
  179. Robert Augustus Masters: To Be a Man: A Guide to True Masculine Power. Sounds True, 2015-01-01. ISBN 9781622033881. [dostęp 2016-06-28]. (ang.)
  180. Robert C. Cottrell: Icons of American Popular Culture: From P.T. Barnum to Jennifer Lopez. Routledge, 2014-12-18. ISBN 9781317468325. [dostęp 2016-06-28]. (ang.)
  181. Kanfer 2011 ↓, s. 242.
  182. Ernest Mathijs, Jamie Sexton: Cult Cinema. John Wiley & Sons, 2012-03-30. ISBN 9781444396430. [dostęp 2016-07-02]. (ang.)
  183. Stefan Kanfer: Tough Without a Gun: The Extraordinary Life of Humphrey Bogart. Faber & Faber, 2011, s. 237. ISBN 9780571260744. [dostęp 11 lipca 2016].
  184. John Haffenden: John Berryman: A Critical Commentary. Springer, 1980-11-25. ISBN 9781349050420. [dostęp 2016-06-30]. (ang.)
  185. Chesterfield. Winning in Cigarette Wars. [dostęp 2016-07-05]. [zarchiwizowane z tego adresu (28 czerwca 2016)].
  186. The Classic Fedora Hat Worn by Humphrey Bogart in Casablanca. 17 grudnia 2015. [dostęp 2016-07-03]. [zarchiwizowane z tego adresu (26 kwietnia 2016)].
  187. Bogart’s Trench Coat and Suit in Casablanca. bamfstyle.com, 30 kwietnia 2015. [zarchiwizowane z tego adresu (3 lipca 2016)].
  188. Krisfnet Heyro: Lauren Bacall: A Guide. AnVi OpenSource Knowledge Trust, s. 168. [dostęp 11 lipca 2016].
  189. Krisfnet Heyro: Lauren Bacall: A Guide. AnVi OpenSource Knowledge Trust, s. 8. [dostęp 11 lipca 2016].
  190. a b Robert C. Sickels: 100 Entertainers Who Changed America: An Encyclopedia of Pop Culture Luminaries [2 volumes: An Encyclopedia of Pop Culture Luminaries]. ABC-CLIO, 2013, s. 72. ISBN 9781598848311. [dostęp 11 lipca 2016].
  191. Detective Fiction on Stamps: United States 1997: Humphrey Bogart. trussel.com. [dostęp 2015-07-16]. [zarchiwizowane z tego adresu (16 lipca 2015)].
  192. Manny Fernandez. You Must Remember This; A Sign Is Not Just a Sign. „The New York Times”, 2006-06-25. ISSN 0362-4331. [dostęp 2015-07-16]. [zarchiwizowane z adresu 16 lipca 2015]. 
  193. Kanfer 2011 ↓, s. 246.
  194. Remedy Entertainment, Max Payne. USA: Take-Two Interactive, 26 lipca 2001. Windows (wersja 1.0). Poziom/obszar: Rozdział 1, 3 poziom (ang.). Cytat: „Tytuł poziomu Playing it Bogart nawiązuje do osoby aktora”
  195. Bogart – Tłumaczenie po polsku – Słownik angielsko-polski Diki. diki.pl. [zarchiwizowane z tego adresu (2 lipca 2016)].
  196. bogart. Urban Dictionary. [zarchiwizowane z tego adresu (2 lipca 2016)].
  197. AFI’s 100 Years… 100 Movie Quotes. afi.com. [dostęp 2016-07-02]. [zarchiwizowane z tego adresu (5 czerwca 2012)].

Bibliografia[edytuj]

Linki zewnętrzne[edytuj]