TOS-1

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacja, szukaj
TOS-1 Buratino, Sołncepiok
Wyrzutnie systemu TOS-1 podczas parady z okazji dnia zwycięstwa w Moskwie (2010)
Wyrzutnie systemu TOS-1 podczas parady z okazji dnia zwycięstwa w Moskwie (2010)
Dane podstawowe
Państwo  Rosja
Producent "Transmasz" Omsk
Typ pojazdu wieloprowadnicowa wyrzutnia rakietowa
Trakcja gąsienicowa
Załoga 3
Historia
Prototypy 1978
Produkcja od 1987
Dane techniczne
Silnik 1 silnik wysokoprężny W-84MS
o mocy 840 KM
Transmisja mechaniczna
Długość 9,5 m
Szerokość 3,6 m
Wysokość 2,22 m
Masa 46 t (bojowa)
Osiągi
Prędkość 60 km/h
Zasięg 550 km
Dane operacyjne
Uzbrojenie
30-prowadnicowa (TOS-1M) lub 24-prowadnicowa (TOS-1A)
wyrzutnia rakiet kalibru 220 mm
Wyposażenie
RPK-74, AK-74, RPG-26, F-1
Użytkownicy
 Rosja  Azerbejdżan  Irak  Kazachstan
Rzuty
Rzuty
Wyrzutnia systemu TOS-1A "Sołncepiok"
TZM-T

TOS-1 (TOS-1M "Buratino" i TOS-1A "Sołncepiok" po modyfikacji) – radziecki i rosyjski system artylerii rakietowej, którego głównym elementem jest samobieżna wieloprowadnicowa wyrzutnia rakietowa na podwoziu czołgu T-72 lub T-90.

Ze względu na rodzaj używanej amunicji (pociski termobaryczne) nazywana ciężkim miotaczem ognia (rus. тяжёлая огнемётная система)[1][2]. W literaturze można napotkać różne inne określenia, np. wyrzutnia rakiet zapalających[3].

Broń tego typu wywodzi się od fascynacji radzieckiej ładunkami termobarycznymi (paliwowo-powietrznymi), które postrzegano jako pewnego rodzaju substytut taktycznych ładunków atomowych[3].

Przydomek pierwszej wersji wyrzutni – Buratino zaczerpnięto od bohatera rosyjskiej wersji Pinokia autorstwa Aleksieja Tołstoja, nawiązując do uwydatnionego kształtu głowic jej pocisków.

TOS-1 został zaprojektowany w celu niszczenia umocnień, siły żywej i lekkoopancerzonych oddziałów przeciwnika oraz wspierania oddziałów piechoty i lekkich pojazdów bojowych, a także rozniecania pożarów. System może wspierać ogniem własne jednostki na linii frontu, w sytuacji walk pozycyjnych, np. w trakcie przełamywania (neutralizacji) umocnionych pozycji przeciwnika w terenie zabudowanym, obszarach górskich, czy w rejonach ufortyfikowanych lub zaminowanych[4][1][2].

Historia powstania[edytuj | edytuj kod]

Projekt wyrzutni powstał w latach 70. XX w. w zakładach zbrojeniowych w Omsku ("Transmasz") na zlecenie wojsk chemicznych (w ZSRR i FR są to formalnie wojska RChBZ – obrony radiologicznej, chemicznej i biologicznej)[a].

System opierał się na idei stworzenia mobilnej wyrzutni pocisków rakietowych, która jedną, szybką salwą była by w stanie pokryć, a w rezultacie zniszczyć stosunkowo duże terytorium przeciwnika. Pierwsze, doświadczalne egzemplarze poddano próbom bojowym w latach 1978-79. Była to 30-rakietowa, kompaktowa (zestaw pocisków umieszczonych w łatwo wymienialnej kasecie), opancerzona wyrzutnia rakiet z głowicami termo-barycznymi, oparta na podwoziu czołgu T–72 (otrzymała oznaczenie BM-1). Współdziałała z wozem transportowo-załadunkowym (ciężarówką z zapasem pocisków) KrAZ-255. W początkowej fazie opracowania projekt otrzymał kryptonim "Obiekt 634". Duża masa zakrytych prowadnic (kasety) w zestawieniu ze stosunkowo krótkim dystansem ostrzału (od 400-600 metrów), który narażał obsługę wyrzutni na bezpośredni ostrzał ze strony przeciwnika, wymógł na konstruktorach opancerzenie całego pojazdu i umieszczenie go na podwoziu czołgu. Sięgnięto po sprawdzoną konstrukcję czołgu T-72, w którym na miejscu u wieży umieszczono obrotową platformę z prowadnicami. W rezultacie otrzymano pojazd stosunkowo lekki, mobilny, doskonale radzący sobie w trudnych warunkach terenowych, a przede wszystkim dysponujący olbrzymią siłą ognia, który chroniona pancerzem, nieduża obsługa była w stanie prowadzić szybko, precyzyjnie i niezależnie. W 1980 roku system przeszedł pomyślnie próby państwowe. Po raz pierwszy zestaw TOS oficjalnie zaprezentowano na wystawie uzbrojenia w Omsku w 1999 roku[1].

Charakterystyka broni[edytuj | edytuj kod]

Standardowy zestaw TOS-1 po modyfikacji (TOS-1A) składa się z 24-prowadnicowej wyrzutni pocisków (BM-1) i dwóch pojazdów TZM-T z zapasem rakiet do niej (jednostki amunicyjnej).

BM-1 jest pojazdem stosunkowo lekkim (46 t.) i mobilnym (max. 65 km/h po szosie), opartym na podwoziu sprawdzonego czołgu T-72, którego 3-osoowa załoga (dowódca, celowniczy i kierowca-mechanik) jest w stanie prowadzić skuteczny ogień pozostając w jego wnętrzu, od momentu zajęcia pozycji odpalenia do jej opuszczenia. W miejscu wieży z armatą klasycznego T-72 umieszczono 24-prowadnicową, obrotową unoszącą się pod kątem wyrzutnię pocisków rakietowych. Z tyłu pojazdu umieszczono dwie hydraulicznie opuszczane i podnoszone podpory. Jego standardowy system prowadzenia ognia opiera się na przyrządach optycznych i laserowych (są to: celownik optyczny, dalmierz laserowy, czujnik pochylenia, elektroniczny przelicznik balistyczny) i zapewnia celność trafień do 10 m. BM-1 jest wyposażony w środki ochrony przed bronią masowego rażenia, wyrzutnie granatów dymnych oraz lemiesz umożliwiający samookopywanie[4].

TZM-T to pojazd również oparty na podwoziu czołgu T-72 pod względem wielu detali wyposażenia i właściwości podobny do wyrzutni BM. 3-osoowa załoga (dowódca, operator dźwigu i kierowca-mechanik) jest w tanie w ciągu 24 min. przy pomocy hydraulicznego dźwigu (o udźwigu 1 t.) uzupełnić amunicję w wyrzutni z dwóch opancerzonych kaset po 12 rakiet każda[4].

Całość stanowi w pełni niezależny, zintegrowany zespół mobilnych pojazdów opancerzonych zdolnych powadzić szybki ostrzał o wysokiej skuteczności we wszystkich jego fazach, włącznie z zajęciem i opuszczeniem pozycji bez potrzeby opuszczania pojazdów przez załogę. Pojazdy te są również w stanie skutecznie bronić się przed bezpośrednim atakiem przeciwnika – wyrzutnia BM-1 na swoim standardowym wyposażeniu posiada 1 km RPK-74 z zapasem 1440 sztuk amunicji, 1 AK-74 z zapasem 300 sztuk amunicji, 3 ręczne granatniki przeciwpancerne RPG-26 i 10 ręcznych granatów F-1; dla każdego z TZM-T-ów są to: 1 km RPK-74 z zapasem 1440 sztuk amunicji, 2 AK-74 z zapasem 600 sztuk amunicji, 5 ręcznych granatników przeciwpancernych RPG-26 i 10 ręcznych granatów F-1[4].

Pocisk rakietowy systemu to niekierowana rakieta kalibru 220 mm., napędzana silnikiem na paliwo stałe, wyposażona w głowicę termo-baryczną lub zapalającą (MO.101.04 lub MO.1.01.04M)[4].

Taktyka ostrzału[edytuj | edytuj kod]

Wszystkie czynności związane z dokonaniem skutecznego ostrzału celu, włącznie z zajęciem i opuszczeniem pozycji, obsługa pojazdu jest w stanie wykonać bez potrzeby opuszczania go. Sam ostrzał w swojej najbardziej efektywnej postaci polega na szybkim ostrzelaniu celu jednorazową salwą rakiet z krótkiego dystansu (pełna salwa trwa 6-12 s., w zależności od tego czy pociski odpalane są pojedynczo czy parami, tempo schodzenia pocisku z prowadnicy to 0,5 s., czas niezbędny dla otwarcia ognia od momentu zajęcia pozycji strzeleckiej wynosi 90 s.[4]) wykorzystując czynnik zaskoczenia i jak najszybszego opuszczenia zajmowanej pozycji, celem uniknięcia kontrostrzału przeciwnika. Taktykę tę wypracowano podczas pierwszego bojowego użycia wyrzutni w czasie wojny w Afganistanie[1][4]. Pomimo opancerzenia podwozia i prowadnic, wyrzutnia narażona jest na skuteczny ogień strzelecki przeciwnika (np. RPG, TOW), dlatego też, wykorzystując doświadczenia czeczeńskie, najczęściej wyrzutnia działa na pozycji odpalenia pod osłoną czołgów – jednego-dwóch od przodu i po jednym po bokach[5].

Użycie bojowe[edytuj | edytuj kod]

Po raz pierwszy wyrzutnia została użyta bojowo podczas radzieckiej interwencji w Afganistanie w czasie operacji "Tajfun" (grudzień 1988-luty 1989). Wykorzystano dwa pojazdy TOS-1 "Buratino" na zasadzie przetestowania nowej broni w warunkach bojowych. Użycie amunicji termobarycznej (paliwowo-powietrznej) w warunkach górskich było niezwykle skuteczne (zwielokrotniony efekt niszczący poprzez nachodzenie się na siebie fal uderzeniowych odbijanych przez ściany skalne). Rezultaty były na tyle dobre, że rekomendowano system do przyjęcia na uzbrojenie Armii Radzieckiej. Po raz drugi bojowo użyto TOS-ów podczas II wojny czeczeńskiej w 2000 roku, podczas walk o Komsomolskoje, również z bardzo dobrymi wynikami. Wtedy to, na skutek wszechobecnych relacji telewizyjnych z walk o tę miejscowość TOS-y przestały być bronią ściśle tajną, a świat dowiedział się o ich istnieniu[5]. W sierpniu 2014 roku ukraińskie źródła podały niepotwierdzone informacje o użyciu TOS–ów przez prorosyjskich separatystów w rejonie lotniska w Ługańsku[3]. Systemu TOS używała również armia iracka w trakcie bitwy o Tikrit w lecie 2014 roku. Pociski termobaryczne miały się sprawdzać m.in. w czyszczeniu pól minowych – rejonów, gdzie bojownicy IS masowo stosowali improwizowane ładunki wybuchowe (IED)[3].

Użytkownicy[edytuj | edytuj kod]

W Rosji TOS-y znajdują się obecnie na wyposażeniu mobilnych,samodzielnych brygad chemicznych (RChBZ):

1 Mobilna Brygada RChBZ ma na wyposażeniu co najmniej 4 BM-1, 28 Samodzielna Brygada ma co najmniej 2 BM-1, a 70 Samodzielny Batalion Miotaczy Ognia co najmniej 2 BM-1. Jest to stosunkowo mało maszyn bojowych – w brygadzie RChBZ jest ich zaledwie kilka – związane jest to z ogromną siłą rażenia jaką dysponuje pojedyncza wyrzutnia (pokrycie obszaru 40 km.2 w ciągu 6-12 s.[4]) oraz ze skalą prowadzonych działań – lokalne konflikty zakładają użycie broni jeśli nawet dużej sile rażenia, to na ograniczonym terytorium z tzw. "chirurgiczną precyzją"[5].

Systemy TOS-1A znajdują się na uzbrojeniu – poza siłami zbrojnymi FR – armii Iraku, Kazachstanu i Azerbejdżanu[4].

Modyfikacje[edytuj | edytuj kod]

Po sukcesie TOS-1 w Afganistanie przystąpiono do modyfikacji systemu, który ostatecznie został zaprezentowany w 2001 roku pod nazwą TOS-1A "Sołncepiok". Podstawowe zmiany systemu sprowadzały się do:

  • w wyrzutni BM-1 ilość prowadnic dla rakiet zmniejszono z 30 do 24[b], jej montowanie dostosowano również do podwozia czołgu T-90.
  • ciężarówkę z pociskami zapasowymi zastąpiono w pełni opancerzonym pojazdem gąsienicowym TZM-T (transportno zariażajuszczia maszyna- tiażełaja) – "Obiekt 563", wyposażonym w specjalny dźwig, umożliwiający uzupełnienie jednostki amunicyjnej (24 rakiety) wyrzutni BM-1 przez załogę bez opuszczania pojazdu.

Standardowy zestaw TOS po modyfikacji składa się z 24-prowadnicowej wyrzutni pocisków (BM-1) i dwóch pojazdów TZM-T z zapasem rakiet do niej[4].

Galeria[edytuj | edytuj kod]

Salwa baterii TOS-1

Uwagi[edytuj | edytuj kod]

  1. Do dzisiaj zarówno system pierwotny TOS-1 "Buratino", jak i jego wersja rozwojowa TOS-1A "Sołncepiok" pozostają na wyposażeniu batalionów chemicznych – RChBZ
  2. Zlikwidowano czwarty, górny, czterolufowy rząd prowadnic; już w czasie działań w Afganistanie wyrzutnię ładowano tylko 24 pociskami, aby jak najbardziej skrócić czas odpalania

Przypisy

  1. 1,0 1,1 1,2 1,3 Wiktor Korablin: Iz tridcati stwołow (ros.). W: Orużie nr 2 za 2000 goda [on-line]. [dostęp 5 czerwca 2015].
  2. 2,0 2,1 TOS-1 Buratino 220mm Multiple Rocket Launcher (ang.). W: GlobalSecurity.org [on-line]. [dostęp 5 czerwca 2015].
  3. 3,0 3,1 3,2 3,3 System rakietowy Buratino. Pociski termobaryczne "substytutem ładunków atomowych" (pol.). W: interia.pl [on-line]. 2015-05-14. [dostęp 5 czerwca 2015].
  4. 4,0 4,1 4,2 4,3 4,4 4,5 4,6 4,7 4,8 4,9 Tiażołaja ogniemiotnaja sistiema TOS-1A (ros.). W: Rakietnaja tiechnika [on-line]. [dostęp 5 czerwca 2015].
  5. 5,0 5,1 5,2 Wiktor Kriestinin: Buratino zażygajet: chudszyj koszmar Karabasa (ros.). W: Popularnaja Miechanika [on-line]. [dostęp 5 czerwca 2015].

Linki zewnętrzne[edytuj | edytuj kod]