Tony Halik

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacja, szukaj
Tony Halik
Ilustracja
Data i miejsce urodzenia 24 stycznia 1921
Toruń (Polska)
Data i miejsce śmierci 23 maja 1998
Warszawa
Zawód dziennikarz
Odznaczenia
Krzyż Wojenny 1939–1945 (Francja) War Medal 1939-1945 (Wielka Brytania)

Tony Halik, właściwie Mieczysław Sędzimir Antoni Halik (ur. 24 stycznia 1921 w Toruniu, zm. 23 maja 1998 w Warszawie) – polski podróżnik, dziennikarz, pisarz, operator filmowy, fotograf, autor programów telewizyjnych o tematyce podróżniczej (z żoną Elżbietą Dzikowską).

Za swoją działalność odznaczony został francuskim Krzyżem Wojennym. Po wojnie przez ponad trzydzieści lat pracował jako korespondent NBC.

W 1976 z E. Dzikowską i Edmundo Guillénem dotarli do legendarnej stolicy InkówVilcabamby.

Przez ponad dwadzieścia lat prowadził z żoną – E. Dzikowską programy (ponad trzysta) dla TVP: Tam gdzie pieprz rośnie, Tam gdzie rośnie wanilia, Tam, gdzie kwitną migdały, Tam, gdzie pachnie eukaliptus oraz Pieprz i wanilia. Zrealizował około czterystu filmów dokumentalnych[1].

Napisał trzynaście książek, wiele artykułów do gazet oraz współtworzył komputerową Encyklopedię Świata[2].

Życiorys[edytuj]

Młodość[edytuj]

Akt urodzenia Tony Halika

Urodził się jako Mieczysław Sędzimir Halik, syn Zbigniewa i Heleny (z domu Krasuskiej)[3] – właścicieli majątków ziemskich Tupadło, potem Żabin. Rodzice postanowili jednak, że ich pierwsze dziecko urodzi się w Toruniu – po porodzie wrócili do rodzinnego majątku. Później przeprowadzili się do Płocka.

W wieku 14 lat wbrew woli ojca popłynął jako flisak na tratwie z Płocka do granicy Wolnego Miasta Gdańska. Wyprawie przeszkodziła Straż Graniczna, która pod eskortą odstawiła go do domu[4]. Uczył się w płockim Liceum im. Stanisława Małachowskiego, jednakże ukończył inną szkołę – Liceum Ogólnokształcące im. Władysława Jagiełły w Płocku.

W czasie II wojny światowej[edytuj]

Od kwietnia 1943 służył w 6 Baterii Szkolnej 11. Ciężkiego Zapasowego Dywizjonu Obrony Przeciwlotniczej Luftwaffe, a latem tego samego roku otrzymał przydział do 40. Eskadry Średnich i Ciężkich Bombowców Luftwaffe i został skierowany do Francji. W 1944 zdezerterował z Wehrmachtu i przyłączył się do francuskiego ruchu oporu, a pod koniec tego roku dołączył do 4. dywizji piechoty Polskich Sił Zbrojnych na Zachodzie. Służbę rozpoczął od stopnia aspiranta (15 listopada 1944), w czerwcu 1945 został awansowany do bombardiera. Po ukończeniu kursu w szkole podchorążych w lipcu 1945 dołączył do 15. Pułku Artylerii Lekkiej w stopniu kaprala[5].

Podczas II wojny światowej po raz pierwszy zetknął się z kamerą, filmując samoloty (również zestrzeliwane). W czasie rekonwalescencji wysyłał listy do przyjaciela w Londynie, w których opisywał swoje wojenne losy. Listy te były drukowane w jednym z angielskich czasopism, a Halik polubił dziennikarstwo[potrzebny przypis][6].

Po wojnie, w 1946, wziął ślub z Pierrette Andrée Courtin. Został odznaczony francuskim Krzyżem Wojennym (Croix de Guerre)[7] i Medalem za Wojnę 1939-1945 (1947)[5].

Został wysłany z Anglii do Afryki, jako budowniczy mostów i pomocniczych lądowisk. W Kenii zetknął się po raz pierwszy z plemionami o kulturze odległej od europejskiej. W Afryce zdobywał pierwsze doświadczenia w filmowaniu dzikich zwierząt.

Kariera dziennikarska[edytuj]

Po powrocie do Wielkiej Brytanii w 1948 podpisał kontrakt z prywatną argentyńską transportową linią lotniczą. Wraz z żoną wyemigrował do tego kraju i w 1952 przyjął obywatelstwo argentyńskie (za zgodą władz polskich), aby móc swobodniej podróżować.

W Buenos Aires zorganizował i prowadził szkółkę lotniczą, potem był fotografem w ekipie obsługującej Juana Peróna, ówczesnego szefa państwa[potrzebny przypis]. Zafascynowany Indianami, wyjeżdżał często z żoną do amazońskiej dżungli. Na swoją pierwszą powojenną podróż zakupił żaglówkę (która otrzymała nazwę Halikówka) i wraz z żoną popłynął rzeką Parana w poszukiwaniu indiańskich plemion.

Po tej wyprawie zaczął współpracować z czasopismem Life, a następnie Time and Life, Sport Magazine oraz ze stacjami telewizyjnymi. Od 1950 r. zaczął pracować dla amerykańskiej sieci telewizyjnej NBC. Wtedy po raz pierwszy nazwano go zdrobnieniem Tony[8].

Tony Halik był również żeglarzem
Tony Halik realizuje nagranie podczas jednej ze swoich podróży

Na następną wyprawę Halik udał się w górę rzeki Paragwaj na pokładzie żaglówki White Shadow. Przez dłuższy czas przebywali w amazońskim stanie Mato Grosso znanym jako Zielone Piekło. Halik z żoną powrócili do Mato Grosso w latach 1955–1956. Po odłączeniu się od wyprawy myśliwskiej udali się w dół rzeki Araguai, a następnie poszukiwali rzeki Rio das Mortes (Rzeki Śmierci). Natrafili wówczas na górskie pasmo Serra do Roncador, w którym Halik odkrył system tuneli i jaskiń. Jedną z nich, ze względu na ciekawą kompozycje stalaktytów nazwał Jaskinią Orła Białego[9]. Swoje przygody z tej wyprawy opisał w dwóch książkach: 200 dias de Mato Grosso (200 dni w Mato Grosso) oraz Con cámara y rifle a través del Mato Grosso (Z kamerą i strzelbą przez Mato Grosso)[10].

Halik potrafił rozmawiać w wielu obcych językach: hiszpańskim, angielskim, francuskim, portugalskim, włoskim, rosyjskim, niemieckim, czeskim oraz w narzeczach Indian Hinan, Guarani i Xavante.

Najsłynniejszą podróż odbył z żoną Pierrette jeepem z Ziemi Ognistej do Alaski. Rozpoczęła się ona w 1957 i trwała 1536 dni – przemierzyli 182 624 km (ponad czterokrotna długość równika Ziemi) i wydali ponad 80 tysięcy dolarów. Zwiedzili wówczas 21 krajów, przekroczyli 140 rzek i bagien, wybudowali 14 mostów i zmienili 8 kompletów opon. Najwyżej dotarli na 5200 m n.p.m., podróżowali w temperaturach od –50 do +60 °C. Podczas podróży używali namiotu Turin z nieprzemakalną podłogą i podwójnym dachem, który rozbijali 684 razy i spędzili w nim 1253 noce. Na zakończenie podróży (w 1962 r.), za kręgiem polarnym, wbili w ziemię dwie flagi: polską i argentyńską.

Wiele lat później Halik dowiedział się, iż na trasie jego podróży powstała miejscowość Puente Halik (Most Halika). Jak się okazało, podczas jednej z przepraw Tony Halik zbudował most oraz wbił w ziemię tablicę informacyjną z takim napisem i ruszył w dalsza drogę. Wkrótce potem ludzie zaczęli korzystać z prowizorycznego mostu, ulepszać go, a powstała tam osada przyjęła nazwę, jaką pozostawił po sobie Tony Halik[11].

Podczas tej wyprawy (5 stycznia 1959) urodził się ich syn Ozana. Otrzymał imię na cześć Indianina, który uratował Halikowi życie podczas walki dwóch zwaśnionych plemion. Halik często wśród Indian zyskiwał miano białego Indianina. Pokłosiem tej eskapady jest książka 180 tysięcy kilometrów przygody[12].

W latach 1960-1970 w Meksyku był korespondentem NBC na Amerykę Łacińską. Później został tamże prezydentem Związku Dziennikarzy Zagranicznych. W swoich wypowiedziach bronił Indian.

Wielokrotnie przyjeżdżał do Polski. Brał udział w wielu programach telewizyjnych, między innymi w programach Ryszarda Badowskiego Kawiarenka pod globusem i Klub sześciu kontynentów.

Elżbieta Dzikowska i Tony Halik podczas nagrywania programu Pieprz i wanilia, w swoim domowym studio telewizyjnym

W 1974 poznał w Meksyku E. Dzikowską, która przeprowadziła z nim wywiad dla Kontynentów[13]. Pierrette została w Meksyku, gdzie mieszka do dzisiaj[14]. W 1975 przeniósł się na stałe do Polski i otrzymał kartę stałego pobytu. Spędzili razem 24 lata, podróżując po świecie, który otwierali dla Polski dzięki bardzo popularnym cyklicznym programom telewizyjnym Tam, gdzie pieprz rośnie, Tam, gdzie rośnie wanilia i Pieprz i wanilia. Nadal pracował dla NBC, nadając korespondencje z okresu powstawania Solidarności, strajków, stanu wojennego itp.

W 1976 razem z E. Dzikowską byli pierwszymi Polakami (w towarzystwie prof. Guillenema), którzy dotarli do Vilcabamby. Wcześniej inne wyprawy dotarły do tego miejsca, ale ekspedycja Guillena, Halika i Dzikowskiej była pierwszą, która dostarczyła dowody potwierdzające, że to właśnie miejsce jest legendarną stolicą Inków[15].

Ze swoich wypraw przywozili myśliwskie trofea, plemienne ozdoby, broń, amulety, ceramikę i egzotyczne kapelusze, które gromadzili w swoim warszawskim domu. Pamiątki wybierane były z myślą o widzach – Tony przywoził tylko to, co nadawało się do pokazania w Pieprzu i wanilii. Program ten nadawany był nie ze studia telewizyjnego, ale z prowizorycznego atelier zainstalowanego w ich domowej piwnicy w Międzylesiu pod Warszawą.

W 1985 otrzymał medal Za zasługi dla miasta Torunia m.in. za film popularyzujący w Stanach Zjednoczonych gród Kopernika.

Był zapalonym żeglarzem – w latach 1987-1988 opłynął świat na pokładzie żaglowca Dar Młodzieży[16]. Od 1978 latał również na bojerach. Najpierw w Chałupach, a obecnie w Pucku odbywają się coroczne regaty imienia Tony Halika, organizowane przez małżeństwo Leopolda i Bogusławę Naskrętów. Sternik Jerry (który wystąpił na łodzi kaszubskiej w filmie Stara baśń. Kiedy słońce było bogiem Jerzego Hoffmana) pierwsze „halikowe” regaty umilił szantą:

Tony Halik i Elżbieta Dzikowska realizują nagranie podczas jednej z podróży
Kolumb odkrył Amerykę,
Kiedy ścigał się z Halikiem.
Indianie się zarzekali,
Że pierwszy był Halik.[17]

Czytywał Dänikena i interesował się tematyką UFO. Marzył, aby być pierwszym dziennikarzem w kosmosie. Latał balonem z Bertie Forbesem, chętnie spotykał się z czarownikami, znachorami i szamanami. Rozmawiał z Henrym Kissingerem, Fidelem Castro i Lechem Wałęsą, a w 1972 towarzyszył prezydentowi Richardowi Nixonowi podczas pobytu w Polsce[9].

Pisał książki i reportaże dla miesięcznika „Kontynenty”, udzielał wywiadów, spotykał się z czytelnikami – najchętniej z młodzieżą. Jest patronem czternastu szkół w Polsce. Dla społecznego liceum w Ostrołęce ufundował wakacyjne stypendium w Oksfordzie dla najlepszego absolwenta. Jest też bohaterem Studenckiego Kręgu Instruktorskiego ZHP przy Uniwersytecie Mikołaja Kopernika w Toruniu.

W Mojej wielkiej przygodzie wyznał:

Odkryłem wówczas, że nie jestem sam, ponieważ poprzez moje relacje otwierają się nowe drogi, które z ciekawością przemierzają tysiące czytelników, telewidzów i radiosłuchaczy na świecie. Wszyscy oni znajdowali się blisko mnie w najtrudniejszych i najbardziej niebezpiecznych chwilach życia. Myśląc o nich zdobywałem się na odwagę, by niemożliwe uczynić możliwym.[12]

Praktycznie całe swoje życie podporządkował widzom – nawet te setki przedmiotów, przywiezionych z odległych zakątków świata.

Śmierć[edytuj]

Grób Tony’ego Halika na Cmentarzu Bródnowskim

Zmarł po długiej chorobie. 28 maja 1998 został pochowany na Cmentarzu Bródnowskim w grobie rodzinnym obok Jadwigi Zbańskiej, primo voto Górskiej, matki E. Dzikowskiej. W 2002 wykonano pomnik z granitu, na którym widnieje krzyż z zawieszonym na nim plecakiem – autorem jest polski rzeźbiarz profesor Gustaw Zemła[18].

W 2003 w Toruniu powstało Muzeum Podróżników im. Tony Halika – większość eksponatów, pochodzących z ich wspólnych wypraw, podarowała E. Dzikowska, która stale je uzupełnia. W Chałupach i Pucku odbywają się doroczne regaty łodzi kaszubskich jego imienia. Od 2010 w Obornikach Śląskich odbywa się Festiwal Kultur Świata im. Tony’ego Halika którego celem jest przybliżanie widzom interesujących obrazów codziennego i niecodziennego życia mieszkańców różnych zakątków świata[19].

Tony Halik był osobą niezwykle popularną i obecnie jego nazwisko przeniknęło również do kultury graffiti pod postacią krótkiego napisu Byłem tu. Tony Halik.

Twórczość (wydania polskie)[edytuj]

Nagrody[edytuj]

Tony Halik nie otrzymał nagrody Pulitzera za cykl programów o Kubie dla telewizji NBC. Nigdy nie było to możliwe ponieważ nagroda Pulitzera nie jest przyznawana za materiały filmowe w żadnej z trzech kategorii (literatura, muzyka i dziennikarstwo)[5][21][22].

Organizacje[edytuj]

  • Polski Oddział The Explorers Club (jako wiceprezes)
  • Toruński Oddział Towarzystwa Polska – Ameryka Łacińska (jako honorowy członek)
  • Gdański Klub Nurków „Rekin”
  • Yacht Klub Polski

Przypisy

  1. W archiwum filmowym Telewizji Polskiej figuruje 315 pozycji autorstwa (lub współautorstwa) T. Halika.
  2. Halik współtworzył Encyklopedię Świata. [dostęp 2010-07-03].
  3. Metryka urodzenia. [dostęp 2010-09-03].
  4. Władysław Sobecki, Moje życie – wielka przygoda, Fakty, 1984, nr 51 / 52, s. 21, 23.
  5. a b c Mirosław Wlekły: Tu byłem Tony Halik. Warszawa: Agora, 2017, s. 425-451. ISBN 978-83-268-2467-8.
  6. Brak danych na temat tytułu czasopisma. Monika Rogozińska (Urodzony dla przygody, „Polityka”, 1998, nr 125, s. 26) wskazuje, iż było to pismo amerykańskie. Z kolei z artykułu A. Krajewskiej (Wybrzeże, 1986, nr 26, s. 32-33) wynika, że na podstawie tych listów powstały dwie książki: The Wind oraz Hunters from the sky.
  7. Monika Rogozińska, Urodzony dla przygody, „Rzeczpospolita”, 1998, nr 125, s. 26.
  8. Ewa Banaszkiewicz, Kilkadziesiąt tysięcy kilometrów przygód, Życie Warszawy, 1977, nr 229, s. 6.
  9. a b Ryszard Badowski, Biały Indianin, Przemiany, 1975, nr 6, s. 22–24.
  10. Wydanie pod tytułem 180 000 kilometrów przygody, Warszawa 1975, Iskry zawierało dwie książki: 180 000 kilometrów przygody oraz Z kamerą i strzelbą przez Mato Grosso (obie skrócone).
  11. Ryszard Badowski, Odkrywanie świata, Polacy na sześciu kontynentach, Rzecz o osiągnięciach polskich podróżników, Bielsko-Biała, 2001, Pascal.
  12. a b Antonio Halik (tłum. z hiszpańskiego Teresa Marzyńska), Moja wielka przygoda, Glob, 1988, ​ISBN 83-7007-153-8​.
  13. Ryszard Badowski, Żegnaj, Tony!, Poznaj Świat 1998, nr 6, s. 4.
  14. Informacja podana przez Elżbietę Dzikowską.
  15. Katarzyna Wierzba, Zdobywcy Świata, Wydawnictwo Esprit, Grudzień 2004, ​ISBN 83-60040-00-1​.
  16. Antonio Halik, Wielkie przygody małej Patrycji, Warszawa 1991, Polus.
  17. Śpiewnik żeglarski :: Szanty :: BTA Gertis.
  18. Jerzy S. Majewski, Tomasz Urzykowski: Spacerownik po warszawskich cmentarzach. Warszawa: Agora, 2009, s. 131. ISBN 978-83-7552-713-1.
  19. Festiwal Kultur Świata im. Tony’ego Halika.
  20. Zielone małżeństwo. „Tygodnik Sanocki”. Nr 10 (382), s. 4, 5 marca 1999. 
  21. Opis nagrody Pulitzera na oficjalnej stronie konkursu (ang.). [dostęp 2017-04-12].
  22. Na oficjalnej stronie nagrody Pulitzera wśród nagrodzonych Tony Halik nie został wymieniony.

Linki zewnętrzne[edytuj]