Wojna światowa

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacji, wyszukiwania
Ujednoznacznienie Ten artykuł dotyczy ogólnego terminu. Zobacz też: I wojna światowa, II wojna światowa, III wojna światowa.
I wojna światowa, pole bitwy w 1917 r.
II wojna światowa, pancernik USS West Virginia płonie po japońskim ataku na Pearl Harbour

Wojna światowa – nazwa nadawana konfliktom zbrojnym, w których uczestniczy większość państw świata. Wojna taka dotyka społeczeństw najsilniejszych i najgęściej zamieszkałych krajów, a jej bitwy i kampanie toczone są na wielu kontynentach, na morzach i oceanach oraz w przestrzeni powietrznej. Termin ten jest zazwyczaj stosowany w odniesieniu do dwóch wielkich konfliktów XX wieku: I wojny światowej (1914–1918) i II wojny światowej (1939–1945), jakkolwiek niektóre wcześniejsze wojny można również określić tym mianem. W użyciu funkcjonuje też pojęcie III wojny światowej, które odnosi się do hipotetycznego globalnego konfliktu w przyszłości.

Pochodzenie nazwy[edytuj | edytuj kod]

Termin wojna światowa powstał przypuszczalnie w początkach XX wieku w Niemczech, gdzie słowa Weltkrieg użył w roku 1904 pisarz August Wilhelm Otto Niemann w tytule swej antybrytyjskiej książki "Der Weltkrieg: Deutsche Träume" ("Wojna światowa: niemieckie marzenia").

Uważano wówczas, że system przeciwstawnych sobie sojuszów – z jednej strony Cesarstwo Niemieckie, Austro-Węgry i Imperium osmańskie, a z drugiej III Republika Francuska, Imperium Rosyjskie i Imperium brytyjskie – będą dążyły do wywołania w niedalekiej przyszłości konfliktu. W związku z tym, że większość mocarstw posiadała wiele posiadłości zamorskich, było niemal pewne iż będzie to konflikt globalny, a zasoby kolonii staną się kluczowym czynnikiem strategicznym. Było też jasne, że strony walczące będą atakować nawzajem swe kolonie, co znacznie powiększy teatr działań wojennych.

W innych językach również przyjął się ten termin; na przykład po francusku wojny światowe to Guerres Mondiales; po niemiecku Erste und Zweite Weltkrieg (I wojna światowa nosiła w Niemczech nazwę der Weltkrieg, jakkolwiek przed jej wybuchem określenie to odnosiło się do bliżej nieokreślinego globalnego konfliktu); po rosyjsku мировые войны (mirowyje wajny); po hiszpańsku Guerra Mundial, po angielsku World wars itd.

Wszyscy uczestnicy wojny o sukcesję hiszpańską
Wszyscy uczestnicy wojny siedmioletniej
Wszyscy uczestnicy wojen napoleońskich

Termin I wojna światowa został po raz pierwszy użyty na Zachodzie w książce "The First World War: A Photographic History", wydanej w roku 1933[1] przez brytyjskiego scenarzystę i weterana wojny Laurence'a Stallingsa[2]. Ponownie termin ten pojawił się na łamach magazynu "Time" 12 czerwca 1939[3]. W tym samym wydaniu "Time" użył terminu World War II w odniesieniu do konfliktu, którego już się spodziewano[4]. Prasa brytyjska po raz pierwszy użyła tego terminu w odniesieniu do trwającego już konfliktu 11 września 1939 roku[5].

W dwudziestoleciu międzywojennym Polsce w odniesieniu do I wojny światowej używano najczęściej terminu Wielka Wojna. Określenie "wojna światowa" pojawiło się dopiero w latach trzydziestych, a "II wojna światowa" zapewne dopiero po klęsce Polski.

Wcześniejsze konflikty o zasięgu światowym[edytuj | edytuj kod]

Inne wojny z przeszłości, które można uznać za konflikty o skali światowej, biorąc pod uwagę ich międzykontynentalny i międzykulturowy wymiar, to

Do końca XIX wieku termin wojna światowa nie był używany i nie miał praktycznego znaczenia. Mocarstwa azjatyckie, jak Indie, Chiny czy Japonia nie działały poza swym własnym terytorium. Indie już w XVI wieku stały się celem kolonizacji ze względu na ich strategiczne znaczenie jako punktu zaczepienia na morskim odpowiedniku Szlaku Jedwabnego do Indii Wschodnich i Chin, jakkolwiek i Chiny i Japonia do XIX wieku były krajami zamkniętymi i izolacjonistycznymi. Europejskie konflikty były ograniczone terytorialnie, chociaż rozmiar owych terytorów mógł być znaczny.

Tam gdzie w wojnie brali udział tubylczy mieszkańcy innych kontynentów, traktowano ich raczej jako siły posiłkowe niż sprzymierzeńców o równorzędnym znaczeniu. Na przykład w wojnach toczonych przez Wielką Brytanię z Francją Indianie północnoamerykańscy wspomagali obie wojujące strony na własnym terytorium i nie byli wysysłani na kontynent europejski, by walczyć jako sojusznicy u boku armii któregoś z tych państw. Dla odmiany podczas obu wojen światowych XX wieku miliony żołnierzy z Afryki, Azji, Ameryki Północnej, Australii i Oceanii służyły u boku wojsk mocarstw kolonialnych w Europie i na innych teatrach działań.

I wojna światowa. Państwa Ententy oznaczono kolorem zielonym, Państwa Centralne pomarańczowym, a neutralne szarym
II wojna światowa. Państwa alianckie oznaczono kolorem zielonym (jasnozielonym oznakowano te, które weszły do wojny po ataku na Pearl Harbor), państwa Osi niebieskim, a neutralne szarym

Charakterystyka wojen światowych[edytuj | edytuj kod]

Działania obu wojen światowych toczyły się na niemal wszystkich zamieszkałych kontynentach. Wiele państw, które walczyły w czasie pierwszej wojny światowej, wzięło udział także w drugiej, choć nie zawsze po tej samej stronie. Niektórzy historycy (zwłaszcza na Zachodzie) uważają, że wojny światowe to de facto jedna "europejska wojna domowa"[6] trwająca od roku 1914 do 1945. Ta koncepcja pomija jednakże wojnę na Dalekim Wschodzie, do której doszło w wyniku realizację przez Japonię programu ekspansji terytorialnej, a która z konfliktami europejskimi nie miała wiele wspólnego.

Wojny o zasięgu światowym umożliwiał, poza czynnikami politycznymi i militarnymi, gwałtowny rozwój łączności (telegraf, radio) i komunikacji (transport morski, kolejowy i drogowy, lotnictwo). Umożliwiało to sprawne koordynowanie akcji militarnych na wielkich obszarach, a także pozwalało na przerzucanie znacznych ilości wojsk szybko i daleko.

Skutki wojen światowych XX wieku[edytuj | edytuj kod]

Skutkiem obu wojen światowych XX wieku były straty w materiale ludzkim i zniszczenia materialne na niespotykaną skalę. Oblicza się, że czasie ich trwania śmierć poniosło od 60 do 100 milionów ludzi. Co więcej, w odróżnieniu od wszelkich poprzednich wojen, cywile ponieśli straty równe, a nawet wyższe niż wojskowi, a w wielu wypadkach różnica między walczącymi i niewalczącymi ulegała zatarciu.

I wojna światowa II wojna światowa
zabitych 10–15 mln 60–70 mln
rannych 20 mln 30 mln
żołnierzy 65 mln 90 mln
obszar działań 3 mln km² 17 mln km²

Dwie wojny światowe w sposób znaczący zmieniły bieg historii. Dawne europejskie imperia upadły, bądź też zostały znacząco osłabione. Dla uniknięcia podobnych konfliktów w przyszłości zbudowano system bezpieczeństwa międzynarodowego, polepszyła się współpraca gospodarcza i dyplomatyczna. By osiągnąć te cele powołano do życia organizacje takie jak NATO, ONZ czy UE. Wojny w znaczącym stopniu wpłynęły na życie codzienne człowieka. Wynalazki i technologie czasu wojen przyczyniły się do rozwoju i postępu w czasach pokoju, żeby wymienić tylko dla przykładu samolot odrzutowy, penicylinę, energię nuklearną, czy komputery.

Następne wojny światowe[edytuj | edytuj kod]

Podział świata w 1959 roku (zimna wojna):

     NATO

     Inni sojusznicy USA

     Układ Warszawski

     Kraje sojusznicze sprzymierzone z ZSRR

     Państwa skolonizowane

     Państwa niezaangażowane

Wojna z terroryzmem. Ciemnozielony: NATO. Jasnozielony: sojusznicy NATO w głównych operacjach. Jasnoniebieski: Inicjatywa transsaharyjska. Czerwony: główne operacje wojskowe: AfganistanPakistanIrakSomaliaJemenCzerwone punkty: największe ataki Al-Kaidy i powiązanych z nią grup: 1. Nairobi, Dar es Salam (1998) • 2. Nowy Jork, Waszyngton (2001) • 3. Bali (2002) • 4. Madryt (2004) • 5. Londyn (2005) • 6. Mumbaj (2008)

Od czasu zrzucenia bomb atomowych na Hiroszmę i Nagasaki pod koniec II wojny światowej na świecie zaczęła narastać obawa przed możliwością wybuchu III wojny światowej pomiędzy dysponującymi bronią jądrową supermocarstwami. Wojna taka mogłaby doprowadzić do zniszczenia życia na ziemi, a w najlepszym wypadku do upadku ludzkiej cywilizacji[7]. Albert Einstein powiedział w roku 1947: "Nie wiem jaką bronią będzie się walczyć w czasie III wojny światowej, ale IV wojna światowa będzie wojną na kamienie i maczugi"[8]. Pomimo napięć (np. kryzys kubański) i lokalnych konfliktów (wojna koreańska, wojna wietnamska), zimna wojna nie przeistoczyła się w globalny konflikt.

II wojna domowa w Kongu (1998–2003) bywa nazywana Afrykańską Wojną Światową[9], ponieważ wzięło w niej udział wiele państw, a liczba zabitych przekroczyła 5 milionów.

Niektórzy terminem wojna światowa określają współczesną globalną kampanię przeciw terroryzmowi. Według różnych poglądów jest to III[10] albo IV wojna światowa[11] (w zależności od uznania zimnej wojny za wojnę światową).

Zobacz też[edytuj | edytuj kod]

Przypisy

  1. O'Connell, s.241 twierdzi, że termin nie był znany do roku 1939
  2. "Dziesięć milionów zabitych", Time, 31 lipca 1933
  3. "W czasie pierwszej wojny światowej, na przykład, dowodzenie siłami powietrznymi zmieniało się kilka razy..." "War Machines", Time, 12czerwca 1939
  4. "Możliwe, że podczas II wojny światowej nawet te państwa, które nie opowiedzą się po żadnej ze stron, mogą ogdrywać ważną rolę militarną..." "War Machines", Time, 12 czerwca 1939
  5. "II wojna światowa rozpoczęła się w zeszłym tygodniu (!), w piątek 1 września o godzinie 5:20 (polskiego czasu); niemiecki bombowiec zrzucił bomby na wioskę rybacką i bazę lotniczą Puck, oraz na umocniony półwysep Hel" "World War: Grey Friday", Time, 11 września 1939
  6. O'Connell, s.270 nazywa ją, za Arnoldem Toynbee'm, "wojną podwójną"
  7. O'Connell, s.296
  8. Alice Calaprice: The new quotable Einstein, Princeton University Press 2005, s.173
  9. US Government Accountability Office (GAO): U.N. peacekeeping executive branch consultations with Congress did not fully meet expectations in 1999-2000 (ang.). 2001. [dostęp 15 grudnia 2013].
  10. ABC News Online: Bush likens 'war on terror' to WWIII (ang.). 6 maja 2006. [dostęp 15 grudnia 2013].
  11. Norman Podhoretz, World War IV: The Long Struggle Against Islamofascism, Doubleday, New York 2008.

Bibliografia[edytuj | edytuj kod]

  • Marcin Kamler [red:]: PWN Leksykon: Wojsko, wojna, broń. Warszawa: Wydawnictwo Naukowe PWN, 2001. ISBN 83-01-13506-9.
  • Robert L. O'Connell: Of Arms and Men: A History of War, Weapons, and Aggression. Oxford University Press, 1989. ISBN 0-19505359-1.