Ekstaza

Ekstaza (stgr. ἔκστασις ekstasis - bycie na zewnątrz siebie) – jeden z rodzajów odmiennych stanów świadomości . Również kategoria stanów transowych w których jednostka przekracza zwykłą świadomość i w rezultacie doznaje zwiększenia swoich możliwości umysłowych i poznawczych. W ramach stanów ekstatycznych odczuwane są silne emocje, intensywna koncentracja na danym zajęciu przy niewrażliwości na czynniki zewnętrzne, nadzwyczajne zdolności fizyczne oraz świadomość niezwykłych przestrzeni mentalnych. To ostatnie może być interpretowane jako doznanie duchowe i zwykle przyjmuje formę ekstazy religijnej.

Osiąganie transów ekstatycznych jest głównym zajęciem szamanów, którzy używają ekstazy do celów takich jak: duchowe podróże do zaświatów, interakcja z duchami, zdalne postrzeganie i uzdrawianie. Niektórzy szamani używają substancji halucynogennych jak pejotl, grzyby halucynogenne czy marihuana by osiągnąć ekstazę, inni jako pomocy używają środków takich jak rytuał, taniec i muzyka (przede wszystkim hipnotyzujące bębny).

Funkcjonalnie podobne środki osiągania stanów ekstatycznych stosują również psychologowie w sporcie oraz biznesie.

Podział wg środków sprawczych

Ekstaza przez zubożenie

Ekstatyk, dążąc do przeżycia ekstatycznego, sięga po wszelkiego rodzaju formy wyrzeczenia:

• ascezę,
• izolację (deprywacja),
• ból (zadawanie sobie bólu),
• chorobę,
• posty,
• modlitwę,
• medytację.

Ekstaza przez wzbogacenie

Doświadczenia ekstatyczne mogą też być wywoływane za sprawą doprowadzenia bodźców sensorycznych, do których zaliczają się:

• substancje psychoaktywne,
• muzyka,
• różnego rodzaju dźwięki działające na półkule mózgowe,
• taniec (na przykład uprawiany przez derwiszów wirujących),
• śpiewy,
• efekty świetlne,
• napoje oszałamiające,
• hiperwentylacja,
• techniki seksualne (np. tantra).

Ekstaza jako zjawisko historyczne

W starożytności

W europejskiej Starożytności ekstaza znana jest we wszelkiego rodzaju kultach ekstatycznych. W Starożytności greckiej patronem kultów i praktyk ekstatycznych był Dionizos, bóg wina i winorośli, który stan upojenia zsyłał na uczestniczki swego orszaku korybanckiego. W przeciwieństwie do Heraklesa, patrona ascezy, Dionizos patronował przeżyciom najwyższej rozkoszy. Wyrocznia delficka, jeśli miała wieszczyć, również wprawiała się w stan ekstatyczny, wdychając wzbijające z dziury w ziemi opary.

Elementy ekstatyczne występują również w kulcie Attisa i Izydy. Także liturgia mitraistyczna zawiera przeżycia ekstatyczne w formie doświadczenia zjednoczenia się z bóstwem, które inkorporuje się w formie oddechu i wydechu.

W judaizmie

Stary Testament zawiera opis ekstatycznej wizji otwartego nieba, która stała się udziałem patriarchy Jakuba podczas ucieczki przez Ezawem. Wizji ekstatycznych dostępowali też wielcy prorocy, np. Ezechiel (zob. Ez. 1). Apokaliptyka starotestamentowa w znacznej mierze odwołuje się do opisów doświadczenia ekstatycznego (zob. Księga Daniela). Praktyki ekstatyczne powracają w życiu religijnym chasydyzmu.

W islamie

Prorok Mahomet opisuje wiele przeżyć zachwycenia mistycznego czy podróży do nieba. Ekstaza występuje w praktykach ascetycznych sufich, uznawanych za przesłanki przeżyć ekstatycznych, ale w sufizmie ekstaza nie jest celem, lecz jedynie wehikułem pozwalającym zbliżyć się do Boga.

W hinduizmie

W hinduizmie praktyki ekstatyczne pojawiły się w formie bhaktizmu – ruchu religijnego, który intelektualne poszukiwania zbawczej wiedzy zastąpił silną, mającą osobisty charakter więzią emocjonalną; abstrakcyjny brahman Upaniszadów pojawił się zatem w formie osobowych bóstw, z którymi człowiek próbował się zjednoczyć za pomocą praktyk religijnych o charakterze ekstatycznym.

W chrześcijaństwie

Już Jan Chrzciciel opisywany jest przez Ewangelie jako ascetyczny ekstatyk. Podczas chrztu w Jordanie Jezus ujrzał otwarte niebo (Mk 4) - podobny opis znajduje się w relacji o Przemienieniu Pańskim (Mk 9). Przeżyciem ekstatycznym Kościoła pierwotnego był dzień Pięćdziesiątnicy - chwila zesłania Ducha Świętego, od której Kościół zaczął swe dzieje. Z doświadczeniem ekstatycznym związane też były akty męczeństwa pierwszych chrześcijan, od św. Szczepana poczynając. Apostoł Paweł rozpoczął swą działalność jako chrześcijanin dzięki dostąpieniu ekstatycznej wizji Chrystusa na drodze do Damaszku.

Ok. 500 r. Pseudo-Dionizy Areopagita stworzył zbiór pism teologicznych, w którym opisywał ekstazę jako wyjście z siebie i podniesienie do nadprzyrodzonego promienia boskich mroków. Przeżycia ekstatyczne włączone są w zakonne praktyki ascetyczne, choć sam Kościół traktuje je z dużą wstrzemięźliwością. Literatura mistyczna, u której podstaw legły takie doświadczenia, bujnie rozkwitła w średniowieczu (tzw. mistyka nadreńska). Jej głównymi przedstawicielami byli: Mistrz Eckhart, Heinrich Seuse, Johannes Tauler, Mechtylda z Magdeburga. Podobne zjawisko można obserwować w wieku XVI i XVII, gdy pod wpływem kontrreformacji ożywione zostały indywidualne praktyki religijne. Do najważniejszych ekstatyków tej epoki zaliczyć należy: Teresę z Ávili i Jana od Krzyża oraz przedstawicieli tzw. „mistyki śląskiej”: Jakoba Böhme, Anioła Ślązaka, Valentina Weigla. Najbardziej współczesnym świętym, który doświadczył tego zjawiska jest Pio z Pietrelciny.

Mechanizm ekstazy

Praktyki swe ekstatycy traktują jako przesłankę do osiągnięcia stanu porzucenia własnego ja – w ten sposób może jej zająć obiekt doświadczenia ekstatycznego (demon, bóstwo, bóg) i zawładnąć indywiduum. Stan ów odczuwany jest jako swego rodzaju „zawładniecie” (opętanie). Filozofowie greccy objaśniali, iż w ekstazie zachodzi ujednolicenie podmiotu poznającego i przedmiotu poznania . Wiedzieli, że ekstaza jest warunkiem koniecznym umożliwiającym zajście zjawiska poznania, którego sanktuaria i wieszczowie (oraz ich goście) pożądali.

Cel ekstazy

Różne systemy religijne różnie definiują cel praktyk ekstatycznych.

• Religie Wschodu mówią tu o przeżyciu religijnym, o doświadczeniu pustki.
• Religie Zachodu mówią o deifikacji, o zespoleniu się z bóstwem w różnych jego aspektach , na przykład z :
  • Apollinem (Wyrocznia delficka)
  • Chrystusem chwalebnym, cierpiącym itd.

W rozumieniu filozofów starożytnej Grecji celem ekstazy było osiągnięcie takiej jedności , która umożliwiła by zaistnienie poznania .

Johannes Eckhart mówi natomiast o stanie „czystego nic”, stanie „pustki”, „ogołocenia” i „wypróżnienia” (kenoza).

Ekstaza w psychologii

Psychologia traktuje zjawiska ekstatyczne z podejrzliwością, widząc w nich stan utraty kontroli i poczucia rzeczywistości. Ekstaza powstaje zatem pod wpływem nadmiernie silnego afektu, tworząc stan, który punkt kulminacyjny osiąga w onirycznym – i mającym charakter psychotyczny - przeżyciu największego uszczęśliwienia.

Przeżycia ekstatyczne traktowane są jako psychiczne stany wyjątkowe o charakterze halucynacyjnym, często związane z postrzeganiem paranormalnym, niekiedy występujące na tle seksualnym. Taka interpretacja psychologiczna – siłą rzeczy redukcyjna, ponieważ redukująca to, co niezrozumiałe, do tego, co znane – pozbawia ekstazę cechy autonomii, przysługującej jej jako zjawisku o charakterze religijnym czy jako doświadczeniu wewnętrznemu.

Zobacz też

• Fascynacja
• Samadhi

Źródła

• Maya Deren, Bogowie haitańskiego wudu, Wydawnictwo A, Kraków 2000.
• Mircea Eliade, Joga. Wolność i nieśmiertelność, przełożył Bolesław Baranowski, opracował Tomasz Ruciński, PWN, Warszawa 1984.
• Mircea Eliade, Szamanizm i archaiczne techniki ekstazy, przełożył i wstępem opatrzył Krzysztof Kocjan, naukowo opracował Jerzy Tulisow, Wydawnictwo Naukowe PWN, Warszawa 1994.