Teresa z Ávili

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacja, szukaj
Święta
Teresa z Ávili
Teresa Sánchez de Cepeda y Ahumada
doktor Kościoła
odnowiciel Kościoła
Teresa of Avila dsc01644.jpg
Obraz z 1615 r. przedstawiający św. Teresę z Ávili pędzla P. Rubensa
Data urodzenia 28 marca 1515
Gotarrendura (Ávila), Hiszpania
Data śmierci 4 października 1582
Alba de Tormes, Hiszpania
Kościół/
wyznanie
Kościół katolicki, Kościół luterański, Kościół anglikański
Data beatyfikacji 24 kwietnia 1614
przez Pawła V
Data kanonizacji 12 marca 1622
przez Grzegorza XV
Wspomnienie 15 października
Atrybuty krzyż, pióro, księga, habit, serce przeszyte strzałą
Patronka pisarzy, chorych, matek, ludzi prześladowanych za swoją pobożność, Ruchu Rodzin Nazaretańskich
Szczególne miejsca kultu Ávila, Hiszpania
Galeria ilustracji w Wikimedia Commons Galeria ilustracji w Wikimedia Commons

Święta Teresa z Ávili, nazywana również Teresą od Jezusa, Teresą Wielką (dla odróżnienia od świętej Teresy z Lisieux zwanej Małą Tereską), Teresą Hiszpańską, właściwie Teresa Sánchez de Cepeda y Ahumada (ur. 28 marca 1515 w Gotarrendura (Ávila) w Hiszpanii, zm. 15 października 1582 w Alba de Tormes w Hiszpanii) – hiszpańska mistyczka, karmelitanka, pisarka kontrreformacji i teolog życia kontemplacyjnego. Była również reformatorką zakonu karmelitów i wraz ze świętym Janem od Krzyża jest uważana za założycielkę karmelitów bosych.

W roku 1622, 40 lat po śmierci, została kanonizowana przez papieża Grzegorza XV. W roku 1970, została uznana doktorem Kościoła przez papieża Pawła VI. Jej książki, włączając jej autobiografię, Księga Życia, i jej przełomowe dzieło, Twierdza wewnętrzna, są integralną częścią literatury hiszpańskiego Renesansu, jak również chrześcijańskiego mistycyzmu i chrześcijańskiej medytacji, którą opisuje w swym ważnym dziele Droga Doskonałości[1].

Biografia[edytuj | edytuj kod]

Młodość[edytuj | edytuj kod]

Teresa z Ávili urodziła się w roku 1515 w Gotarrendura, w prowincji Ávila, w Hiszpanii. Jej dziadek ze strony ojca, Juan de Toledo, był marranem (Żydem nawróconym na chrześcijaństwo) i został skazany przez hiszpańską Inkwizycję za rzekomy powrót do wiary żydowskiej. Jej ojciec, Sánchez de Cepeda, kupił tytuł szlachecki i skutecznie zasymilował się z chrześcijańskim społeczeństwem. Matka Teresy, Beatriz de Ahumada y Cuevas, bardzo gorąco chciała wychować swą córkę na pobożną chrześcijankę. Teresa z Ávili, jako dziecko była zafascynowana żywotami świętych i w wieku siedmiu lat, wraz ze swym bratem Rodrigo, uciekła z domu, by oddać życie jako męczennica wśród Maurów. Wujek Teresy, który wracał właśnie do miasta, zatrzymał ich, gdy byli już poza jego murami.

Doświadczenia mistyczne[edytuj | edytuj kod]

W 1530, kiedy miała 14 lat, umarła jej matka i z bólu po jej utracie rozwinęła oddanie dla Dziewicy Maryi jako matki duchowej. Interesowała się również świecką literaturą, np. romansami rycerskimi. W tym samym roku ojciec oddał ją pod opiekę augustianek w Ávili. Przebywając tam Teresa podjęła decyzję, by oddać swe życie Bogu i wstąpić do zakonu. W roku 1534, potajemnie wstąpiła do zakonu karmelitanek w Ávili. Będąc w tym klasztorze Teresa bardzo ciężko chorowała. Na początku tego czasu kłopotów ze zdrowiem, doświadczyła okresu ekstaz religijnych dzięki lekturze książki religijnej „Tercer abecedario espiritual” ("Trzeci duchowy alfabet" autorstwa Francisco de Osuna, wydany w 1527). To dzieło, na wzór podobnych dzieł średniowiecznych mistyków, składało się ze wskazania kierunków, w których należy badać sumienie, wskazań dotyczących wewnętrznego duchowego skupienia i wewnętrznej kontemplacji (znanych w tradycji mistycznej jako oratio recollectionis lub oratio mentalis). Studiowała również inne ascetyczne dzieła mistyków, takie jak „Tractatus de oratione et meditatione” świętego Piotra z Alkantary i być może wiele z tych, na których święty Ignacy Loyola oparł swe Ćwiczenia Duchowe.

Teresa z Ávili twierdziła, że podczas okresu swych chorób wzrosła z najniższego poziomu rozwoju duchowego, „wspomnienia”, do drugiego, „kontemplacji w ciszy” lub nawet do najwyższego, „oddania się ekstazie”, który oznacza doskonałe zjednoczenie z Bogiem. Powiedziała, że w ostatnim etapie ciężkich chorób często otrzymywała obfity „dar błogosławionych łez”. Gdy rozróżnienie pomiędzy grzechem ciężkim a lekkim, sformułowane przez Kościół katolicki, stało się dla niej w pełni zrozumiałe, zdała sobie sprawę z okropności grzechu i z dziedzicznej natury grzechu pierworodnego. Poznała również własną naturalną niemoc w konfrontacji z grzechem i konieczność bezwzględnego podporządkowania się Bogu.

Około roku 1556, przyjaciele Teresy z Ávili zasugerowali, że jej nowo odkryta wiedza jest dziełem diabła, a nie Boga. Zaczęła więc stosować praktyki pokutnicze i umartwiać się. Jej spowiednik, jezuita święty Franciszek Borgiasz, jednakże zapewniał ją o boskim pochodzeniu jej przemyśleń. W 1559, w święto świętego Piotra, Teresa z Ávili doświadczyła widzenia Jezusa Chrystusa, który ukazał jej się w postaci cielesnej, choć niewidzialny. Była ona całkowicie przekonana o prawdziwości tej wizji. Widzenia Jezusa Chrystusa trwały w sposób nieprzerwany przez okres ponad dwóch lat. W innej wizji, Serafin[2] wielokrotnie wbił w jej serce rozżarzony do czerwoności czubek złotej lancy, powodując niepojęty duchowo-fizyczny ból.

Teresa z Ávili tak opisuje tę scenę:

"Zobaczyłam, w jego ręce długą złotą dzidę, zaś jej koniec pokryty żelazem rozżarzony był do czerwoności. Wydawało mi się, że wkuwał ją co pewien czas w moje serce i że przebijał moje wnętrzności. Gdy poruszał swą dzidą wydawało mi się, że porusza i moimi wnętrznościami. Pozostawił mnie całą płonąca wielką miłością do Boga. Ból był tak wielki, że aż zaczęłam jęczeć, a słodkość płynąca z jego nadmiaru była tak zaskakującą, że nie chciałam być go pozbawiona..."

Ta wizja była inspiracją dla jednego z najsławniejszych dzieł Berniniego, Ekstaza świętej Teresy znajdującego się w bazylice Santa Maria della Vittoria w Rzymie.

Pamięć o tym wydarzeniu była dla Teresy z Ávili inspiracją do końca jej życia i motywowała jej całożyciowe oddanie się naśladowaniu życia i cierpienia Jezusa Chrystusa, które streszczała w słowach: „Panie, pozwól mi cierpieć z tobą albo umrzeć”.

Ekstaza św. Teresy z Ávili, rzeźba Berniniego z kościoła Santa Maria della Vittoria w Rzymie.

Reforma zakonu karmelitanek[edytuj | edytuj kod]

Teresa przybyła do karmelitańskiego Klasztoru Wcielenia w Ávili 2 listopada 1535. Odrzuciła ją panująca tam atmosfera duchowego lenistwa. W klasztorze żyło 150 zakonnic, a reguły których celem była ochrona i wzmocnienie duchowości oraz modlitwa, były przestrzegane w tak swobodny sposób, że mijały się z celem. Codzienne odwiedziny gości, wielu z nich wysokiej rangi, rozpraszały i powodowały, że zakonnice zajmowały się błahymi problemami. Uznała to za naruszenie izolacji niezbędnej w praktyce kontemplacji i postanowiła to zmienić.

Zachętą do nadania zewnętrznego, praktycznego wyrazu jej wewnętrznym przeżyciom była inspiracją jej przewodnika duchowego i doradcy, franciszkanina świętego Piotra z Alkantary. Poznała go, na początku 1560 roku, jako założyciela zakonów franciszkańskich. Był jej spowiednikiem i przewodnikiem duchowym. Od tego momentu, Teresa z Ávili postanowiła poświęcić się założeniu zreformowanej gałęzi zakonu karmelitańskiego, usuwając rozprężenie napotkane w klasztorach. Guimara de Ulloa, zamożna kobieta będąca jej przyjaciółką, zebrała niezbędne fundusze. Teresa przez wiele lat starała się nawracać hiszpańskich Żydów na chrześcijaństwo.

Skrajne ubóstwo cechujące nowo otwarty, zreformowany klasztor pod wezwaniem świętego Józefa, składający się tylko z małego domu i kaplicy, założony przez Teresę z Ávili w roku 1562, początkowo wywołał skandal wśród mieszkańców i władz Ávili. Władze Ávili chciały odebrać jej ten klasztor, jednak silni wpływowi wspomożyciele Teresy, wśród których byli biskup i dobrze sytuowani mieszczanie, przemienili początkową niechęć władz i mieszczan w poparcie.

W marcu 1563 roku, gdy Teresa z Ávili przenosiła się do nowego klasztoru, otrzymała papieskie poparcie głównej zasady panującej w nowych placówkach: skrajnego ubóstwa i zrzeczenia się dóbr materialnych. Zasady te zapisała w Konstytucji zreformowanego przez siebie zgromadzenia. Jej plan polegał na powrocie do wcześniejszych, surowszych reguł zakonu karmelitów, i uzupełnieniu je o nowe, takie jak: biczowanie raz w tygodniu (rozumiane jako nabożeństwo) i chodzenie boso. Przez pierwsze pięć lat, Teresa z Ávili pozostawała w odosobnieniu, pochłonięta całkowicie pisaniem.

Okno kościoła w klasztorze świętej Teresy z Ávili.

W roku 1567 otrzymała pozwolenie na klasztorów według zreformowanej przez siebie reguły od generała zakonu, Rubeo de Ravenna. To przedsięwzięcie i późniejsze wizytacje klasztorów pociągnęły za sobą podróż przez niemal wszystkie prowincje Hiszpanii. Opisuje to ona w swym dziele „Księga fundacji” („Libro de las Fundaciones”). Pomiędzy 1567 a 1571 założyła klasztory w Medina del Campo, Malagon, Valladolid, Toledo, Pastrana, Salamanca, i Alba de Tormes.

Teresa z Ávili otrzymała pozwolenie na utworzenie dwóch klasztorów dla mężczyzn, którzy chcieli przyjąć zreformowaną przez nią konstytucję. Przekonała świętego Jana od Krzyża i Antoniego od Jezusa, by pomogli jej w tym przedsięwzięciu. W listopadzie 1568 roku założyli oni pierwszy klasztor braci karmelitów bosych w Duruello. Gerónimo Gracjan, przyjaciel Teresy z Ávili, wizytator zakonu karmelitów w Andaluzji, komisarz apostolski, późniejszy prowincjał karmelitów bosych pomógł jej zakładając klasztory w Segowii (1571), Beas de Segura (1574), Sewilli (1575) i Caravca de la Cruz (1576). W tym czasie święty Jan od Krzyża, jako nauczyciel i kaznodzieja rozwijał duchowość karmelitańską.

W roku 1576, starsza, nie podlegająca reformie część zakonu karmelitów rozpoczęła prześladowania zwolenników reformy. Stosownie do treści uchwał przyjętych na zgromadzeniu Kapituły Generalnej w Piacenza, przełożeni karmelitów zakazali dalszego zakładania klasztorów według zreformowanych reguł. Generał zakonu rozkazał Teresie z Ávili przejść na dobrowolną emeryturę do jednego z jej klasztorów. Teresa zgodziła się na to i wybrała klasztor pod wezwaniem świętego Józefa w Toledo. Oznaczało to koniec wprowadzanych przez nią reform. Jej współpracownicy i podwładni zostali poddani znacznie cięższym prześladowaniom. Święty Jan od Krzyża został uwięziony przez swych przełożonych pod brutalnym reżimem w Toledo, był tam głodzony i torturowany.

Teresa przez kilka lat pisała listy do króla, Filipa II Hiszpańskiego, i w końcu przyniosło to rezultaty. W 1579 procesy prowadzone przez inkwizycję przeciwko niej, Gracjanowi i innym zostały unieważnione, co pozwoliło kontynuować reformę. Papież Grzegorz XIII zatwierdził osobną prowincję karmelitów, młodszą gałąź tego zakonu, karmelitów bosych. Królewskie rozporządzenie zaś stworzyło radę, składającą się z czterech biegłych, ochraniającą reformy wprowadzane przez Teresę z Ávili.

W ciągu ostatnich trzech lat jej życia, Teresa z Ávili założyła 17 klasztorów, m.in w Villanueva de la Jara w północnej Andaluzji (1580), Palencii (1580), Sorii (1581), Burgos i Grenadzie (1582). Podczas jej dwudziestoletniej działalności reformatorskiej, również podobna ilość męskich zakonów karmelitów przyjęła jej reguły.

Podczas podróży z Burgos do Alba de Tormes, Teresa zachorowała na chorobę, która w krótkim czasie stała się przyczyną jej śmierci. Teresa z Ávili zmarła w roku 1582, dokładnie w czasie, gdy kraje katolickie przechodziły z kalendarza juliańskiego na gregoriański, co wymagało przesunięcia w kalendarzu daty z 5 października na 14 października. Ponieważ dokładna godzina nie jest znana zmarła albo przed północą 4 października albo wcześnie rano 15 października. Jej święto wyznaczono na dzień 15 października. Ostatnimi słowami, które wypowiedziała były: „Mój Panie, nadszedł czas by ruszyć dalej. Niechaj więc spełni się Twoja wola. O mój Panie i Małżonku, godzina, której pragnęłam nadeszła. Nadszedł czas by spotkać się twarzą w twarz[3]”.

W roku 1622, czterdzieści lat po śmierci, Teresa z Ávili została kanonizowana przez papieża Grzegorza XV. Kortezy Generalne w roku 1617 pośmiertnie wywyższyły ją, ogłaszając patronką Hiszpanii, a Uniwersytet w Salamance przyznał jej tytuł Doctor ecclesiae. W roku 1970 papież Paweł VI ogłosił ją wraz ze świętą Katarzyną ze Sieny doktorem Kościoła. Były one pierwszymi kobietami, które otrzymały to wyróżnienie. Teresa z Ávili czczona jest również jako „doktor Modlitwy”. Teologia mistyczna spisana w jej dziełach wywarła formacyjny wpływ na wielu teologów kolejnych wieków, takich jak doktor Kościoła święty Franciszek Salezy i François Fénelon.

Mistycyzm[edytuj | edytuj kod]

„Tylko miłość nadaje wszystkiemu wartość” - święta Teresa z Ávili

Centrum myśli mistycznej Teresy z Ávili, w całej jej twórczości, jest wzrost duszy składający się z czterech etapów („Księga Życia” rozdziały 10-22):

  1. Pierwszy, zwany „kontemplacją myślną” jest pobożną kontemplacją lub koncentracją, odłączeniem duszy od ciała, głównie pobożną kontemplacją Męki Pańskiej i żalem za grzechy („Księga Życia” rozdział 11.20).
  2. Drugi, „kontemplacja w ciszy”, w którym przynajmniej wola ludzka jest zatopiona całkowicie w Bogu, z racji charyzmatycznego, nadprzyrodzonego stanu danego duszy przez Boga, podczas gdy inne zdolności, jak pamięć, rozum i wyobraźnia, nie są jeszcze oderwane od rozproszenia przez świat. Zewnętrzne bodźce takie jak powtarzanie modlitw lub spisywanie zapisków duchowych, wciąż powodują częściowe rozproszenie lecz dominującym stanem jest spokój („Księga Życia” rozdział 14.1).
  3. Trzeci, „pobożne zjednoczenie” jest nie tylko stanem nadprzyrodzonym, lecz zasadniczo stanem ekstazy. Charakterystyczną cechą tego stanu jest zjednoczenie rozumu z Bogiem, tylko pamięć i wyobraźnia są pozostawione same sobie. Stan ten charakteryzuje się również błogim pokojem, słodkim snem wyższych sfer duszy, świadomym zachwytem miłością Boga.
  4. Czwartym jest, „oddanie się ekstazie lub uniesieniu”, stan pasywny, w którym świadomość bycia w ciele znika. Funkcjonowanie zmysłów ustaje, pamięć i wyobraźnia są również całkowicie zjednoczone z Bogiem lub upojone. Ciało i dusza są w wirze słodkiego bólu przynoszącego szczęście, z występującymi po sobie budzącymi przerażenie płomiennymi blaskami, całkowitą niemocą, utratą świadomości, okresami duszenia się, przerywanymi czasami przez tak ekstatyczne poczucie lotu, że ciało dosłownie wznoszone jest w przestrzeń kosmiczną. Ten stan trwa przez pół godziny i jest zastępowany przez kilkugodzinne odprężenie w omdlewającej słabości, w całkowitym zjednoczeniu z Bogiem, skutkujące negacją wszystkich czynników zewnętrznych. Z tego stanu człowiek budzi się z płaczem. Jest to szczyt doświadczeń mistycznych (wielokrotnie widziano Teresę z Ávili lewitującą nad ziemią podczas Mszy świętej).

Czwarty etap opisuje również święty Apostoł Paweł w 2 Liście do Koryntian 12,1-4: „Jeżeli trzeba się chlubić - choć co prawda nie wypada - przejdę do widzeń i objawień Pańskich. Znam człowieka w Chrystusie, który przed czternastu laty - czy w ciele - nie wiem, czy poza ciałem - też nie wiem, Bóg to wie - został porwany aż do trzeciego nieba. I wiem, że ten człowiek - czy w ciele, nie wiem, czy poza ciałem, /też nie wiem/, Bóg to wie - został porwany do raju i słyszał tajemne słowa, których się nie godzi człowiekowi powtarzać”.

Opisy „kontemplacji myślnej” Teresy z Ávili uważane są za jedne za najdoskonalszych, Teresa zajmuje wyjątkowe miejsce wśród pisarzy teologii mistycznej. We wszystkich swych dziełach dotyczących mistyki opisuje swe osobiste przeżycia. Głębokie zrozumienie tych przeżyć i dar analitycznego myślenia uzdolniły ją do jasnego wyrażenia swych doświadczeń. Definicja kontemplacji, którą stworzyła została użyta w Katechizm Kościoła Katolickiego: „Co to jest kontemplacja? Św. Teresa odpowiada: „Kontemplacja myślna nie jest, według mnie, niczym innym jak głębokim związkiem przyjaźni, w którym rozmawiamy sam na sam z Bogiem, w przekonaniu, że On nas kocha”[4]. W jej pismach przewija się metafora modlitwy mistycznej jako nawadniania ogrodu.

Teresa z Ávili otrzymywała wizje Jezusa i Maryi. Mocno wierzyła w moc wody święconej i napisała, że używała jej z powodzeniem do odpierania diabła i pokus[5]: „Wiem, z częstego doświadczenia, że nic tak odstrasza diabła jak woda święcona”[6]. Miała wizję w której misjonarze płynący do Brazylii wstępowali do nieba[7].

Dzieła[edytuj | edytuj kod]

Dzieła świętej Teresy z Ávili, tworzone dla celów dydaktycznych, są jednymi z najwybitniejszych w literaturze mistycznej Kościoła katolickiego. Jej proza jest naznaczona wpływem łaski, ozdobną schludnością i uroczą siłą wyrazu, Teresa jest w czołówce hiszpańskich prozaików. Jej poezja jest natomiast wyróżniana za czułość i poczucie rytmu myśli.

Najważniejsze dzieła świętej Teresy z Ávili to:

  • Księga życia, duchowa autobiografia napisana przed rokiem 1567, pod kierunkiem jej spowiednika, ojca Pedro Ibáñeza[8],
  • Twierdza wewnętrzna, napisana w roku 1577, w której porównuje rozwój duszy oddanej kontemplacji do zamku z siedmioma kolejnymi wewnętrznymi komnatami, analogicznie do siedmiu niebios[9], których przebycie prowadzi do zjednoczenia z Chrystusem. Książka uważana jest za duchowy testament św. Teresy i skarb mistyki katolickiej[10],
  • Droga doskonałości, poradnik ascetyczno-duchowy napisany w latach 1566-82[11], również pod kierunkiem jej spowiednika[12],
  • Księga fundacji, napisana w latach 1573-1582, opisuje fundacje nowych klasztorów karmelitańskich wg pierwotnej reguły i towarzyszące im kontrowersje
  • Medytacja nad Pieśnią nad pieśniami, napisana w roku 1567, pierwotnie dla swych córek ze zgromadzenia Matki Bożej z Góry Karmel,
  • Dwoma mniejszymi dziełami są Podniety miłości Bożej i Wołanie duszy do Boga. Wspomnieć należy również jej korespondencje składającą się z 342 zachowanych listów i 87 fragmentów innych zapisków.

Wiersz świętej Teresy z Ávili Cierpliwość Zwycięża[13]:

Nie trwóż się, nie drżyj
Wśród życia dróg,
Tu wszystko mija,
Trwa tylko Bóg.
 
Cierpliwość przetrwa
Dni ziemskich znój,
Kto Boga posiadł
Ma szczęścia zdrój:
Bóg sam wystarcza.

Inni o świętej[edytuj | edytuj kod]

  • George Eliot (wł. Mary Ann Evans) uczyniła ze św. Teresy genius loci swojej powieści Miasteczko Middlemarch, jednocześnie dając do zrozumienia, że taka postać nie mogłaby żyć w społeczeństwie wiktoriańskim[14]
  • Josef Breuer i Zygmunt Freud w swoich Studiach nad histerią nazwali św. Teresę patronką histeryczek, uznając jej doznania mistyczne za przykład histerii. Stwierdzili oni jednak także, że była ona "kobietą obdarzoną geniuszem i wybitnymi zdolnościami praktycznymi"[14].
  • Simone de Beauvoir pisała w Drugiej płci, że św. Teresa "nie jest niewolnikiem swojej psychiki i hormonów" i że "trzeba podziwiać (...) wielkość wiary, która dociera do najbardziej intymnych części ciała"[15].
  • Jan Paweł II "Trzeba, by bogate dziedzictwa pozostawione przez Teresę od Jezusa zostało dogłębnie przemyślane i by skutecznie wpłynęło na odnowienie życia wewnętrznego narodu, a przez to na odrodzenie całego życia kościelnego w jego różnorakich przejawach. Gigantyczna postać Wielkiej Teresy, nie tylko w skali lokalnej czy narodowej, ale w skali powszechnej, powinna być silną zachętą w tym kierunku"[16].
  • Jan Paweł II "W dniu 4 października roku 1582, który we wprowadzonym później Kalendarzu Gregoriańskim wypadł 15 października, w Alba, w granicach diecezji w Salamance, odeszła do Oblubieńca święta Teresa od Jezusa, osłabiona wiekiem i chorobą, lecz wciąż pełna żaru i płomiennej miłości do Boga i Kościoła. Przebyła długą drogę, opromienioną darem łaski prawdziwą "drogę doskonałości", na której przez modlitwę otwarła się na służbę miłości przeniknęła w głąb "twierdzy duszy" i doświadczyła tej miłości, która im bardziej kogoś łączy z Bogiem, tym bardziej pobudza go do przejęcia się duchem Kościoła i do poświęcenia się Kościołowi"[17].
  • Do postaci św. Teresy odnosi się piosenka pt. "Santa Teresa de Avila", którą napisał Robert Kasprzycki[18]

Przypisy

  1. Teresa: Outstanding Christian Thinkers, Rowan Williams, Continuum, 1991. ISBN 0-8264-5081-4, str 7
  2. Teresa z Ávili napisała, że to musiał być Cherubin (Deben ser los que llaman cherubines), lecz ojciec Domingo Báñez na marginesie napisał, że przypomina raczej Serafina (mas parece de los que se llaman seraphis) Santa Theresa de Ávila: Escritos de Santa Theresa.'
  3. 2000 Years of Prayer by Michael Counsell 2004 ISBN 1-85311-623-8 str 207
  4. Katechizmie Kościoła Katolickiego- święta Teresy z Ávili o kontemplacji
  5. Bielecki, str 238-241
  6. Teresa of Avila, 2008 Life of St. Teresa of Jesus ISBN 1-60680-041-8 str 246
  7. Henryk Fros SJ, Franciszek Sowa: Księga imion i świętych. T. 6: W-Z. Kraków: WAM, Księża Jezuici, s. 306. ISBN 978-83-7318-736-8.
  8. Pedro Ibáñez, "La Vida de la Santa Madre Teresa de Jesús", Madrid, 1882; Tłumaczenie angielskie, The Life of S. Theresa of Jesus, London, 1888.
  9. "El Castillo Interior", tłumaczenie angielskie, "The Interior Castle", London, 1852.
  10. T. Machejek OCD, Wstęp, III. Wprowadzenie do lektury dzieł, Twierdza wewnętrzna, [w:] Dzieła Św. Teresy od Jezusa, Wydawnictwo Karmelitów Bosych, Kraków 1997, s. 82
  11. T. Machejek OCD, Wstęp, III. Wprowadzenie do lektury dzieł, Droga doskonałości, [w:] Dzieła Św. Teresy od Jezusa, Wydawnictwo Karmelitów Bosych, Kraków 1997, s. 72-73
  12. "El Camino de Perfección", Salamanca, 1589; Tłumaczenie angielskie, "The Way of Perfection", London, 1852.
  13. Krakowska Prowincja Karmelitów Bosych – wiersze świętej Teresy z Ávili
  14. 14,0 14,1 Teresa of Avila, Catherine Medwick, London, 2000, strona XV
  15. Teresa of Avila, Catherine Medwick, London, 2000, strona XVI
  16. Przemówienie do pielgrzymów z Avili, 8.10.1981 r.
  17. List apostolski do Przełożonego Generalnego Karmelitów Bosych z okazji Jubileuszu Czterechsetlecia śmierci św. Teresy z Avila, 14.10.1981 r.
  18. Robert Kasprzycki

Linki zewnętrzne[edytuj | edytuj kod]