Kościół (teologia)

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacji, wyszukiwania
Ujednoznacznienie Ten artykuł dotyczy wspólnoty wiernych w teologii chrześcijańskiej. Zobacz też: inne znaczenia tego pojęcia.
Fresk: Jezus nauczający Apostołów, Kapadocja, ok. XII w.

Kościół /(gr.) ἐκκλησία (ekklesia), zgromadzenie obywatelskie – w teologii chrześcijańskiej, wspólnota ludzi ze wszystkich narodów, zwołanych przez Apostołów, którzy zostali posłani przez Jezusa Chrystusa, by utworzyć zgromadzenie wybranych, stających się wolnymi obywatelami Królestwa niebieskiego[1]. Wspólnota Kościoła ma cztery zasadnicze cechy, sformułowane w Nicejsko-konstantynopolitańskim wyznaniu wiary (381 r.): jedność, świętość, powszechność i apostolskość. Pierwszym zadaniem Ludu Bożego, jako ustanowionej poprzez chrzest wspólnoty /(gr.) koinonia/ wiary i sakramentów, jest bycie sakramentem wewnętrznej jedności ludzi z Bogiem oraz jedności całej ludzkości, która ma się zrealizować[2]. Kościołem nazywa się też wspólnotę lokalną Kościoła powszechnego, tzw. kościoły lokalne, a także określone wyznanie chrześcijańskie. Tajemnicą Kościoła zajmuje się gałąź teologiieklezjologia.

Kerygmatyczne początki Kościoła[edytuj | edytuj kod]

Powstanie Kościoła wiąże się z kerygmatem, głoszonym po zmartwychwstaniu Jezusa Chrystusa przez Apostołów - wybranych, uformowanych i posłanych przez Niego. Kerygmat był tym, co od początku tworzyło zgromadzenie chrześcijan, zwane po hebrajsku Qahal, po grecku ἐκκλησία (ekklesia). Podobnie jak w starożytnych Atenach oficjalne zebranie obywateli, zwane εκκλησία (ekklesia), było zwoływane w imieniu uprawnionych władz miasta przez heroldów zwanych κήρυκες (kerykes), tak też działo się w świętym mieście Jerozolimie. Lud Izraela stanowił Qahal - zgromadzenie. W Nowym Testamencie Apostołowie określali się za heroldów króla Izraela, których zadaniem było poprzez Słowo Jezusa zbieranie po całym świecie nowych wybranych Boga i wyjaśnianie, nauczanie tego Słowa.

Poprzednikiem takiego głoszenia było w Starym Testamencie odczytywanie Prawa na zgromadzeniu zwanym qahal. W Biblii są trzy przykłady takiego świętego zgromadzenia Izraela: zgromadzenie pod Synajem opisane w Księdze Wyjścia rozdz. 19; Zgromadzenie odnowienia przymierza synajskiego, opisane w 2-ej Księdze Królewskiej 23, 1-2 oraz zgromadzenie po powrocie z niewoli babilońskiej opisane w Księdze Nehemiasza rozdz. 8 oraz 13,1. To znaczenie qahal kontynuował Kościół chrześcijański od samego początku, owocem głoszenia-kerygmatu Apostołów było zgromadzenie wiernych, którzy trwali w ich nauce[3]:

Przymioty Kościoła[edytuj | edytuj kod]

Według Nicejsko-konstantynopolitańskiego wyznania wiary (381 r.) chrześcijanie wierzą w Kościół, który jest: jeden, święty, powszechny i apostolski. Określa się je w nowszej literaturze teologicznej terminem łac. notae - znamiona, własności[4].

Jeden[edytuj | edytuj kod]

Przymiot ten oznacza, że Chrystus założył jeden Kościół. Kościoły lokalne uobecniają w danym miejscu jedną wspólnotę Kościoła, której głową jest Chrystus.

Ujęcie katolickie (deklaracja "Dominus Iesus")[edytuj | edytuj kod]

Katolickie rozumienie tego przymiotu precyzuje ogłoszony w 2000 r. przez ówczesnego prefekta Kongregacji Nauki Wiary, kardynała Józefa Ratzingera i zatwierdzony przez papieża Jana Pawła II dokument Dominus Iesus.

Deklaracja w p. 17 wyjaśnia wyrażenie Konstytucji Soborowej Lumen gentium, 22[5], że jeden Kościół «subsistit in» (trwa) w Kościele katolickim oraz uściśla status eklezjalny prawosławia oraz protestantyzmu:

Quote-alpha.png
Istnieje zatem jeden Kościół Chrystusowy, który trwa /(łac.) subsistit/ w Kościele katolickim rządzonym przez Następcę Piotra i przez biskupów w łączności z nim[6]. Kościoły, które nie będąc w pełnej wspólnocie z Kościołem katolickim, pozostają jednak z nim zjednoczone bardzo ścisłymi więzami, jak sukcesja apostolska i ważna Eucharystia, są prawdziwymi Kościołami partykularnymi[7]. Dlatego także w tych Kościołach jest obecny i działa Kościół Chrystusowy, chociaż brak im pełnej komunii z Kościołem katolickim, jako że nie uznają katolickiej nauki o prymacie, który Biskup Rzymu posiada obiektywnie z ustanowienia Bożego i sprawuje nad całym Kościołem. Natomiast Wspólnoty kościelne, które nie zachowały prawomocnego Episkopatu oraz właściwej i całkowitej rzeczywistości eucharystycznego misterium[8], nie są Kościołami w ścisłym sensie; jednak ochrzczeni w tych wspólnotach są przez chrzest wszczepieni w Chrystusa i dlatego są w pewnej wspólnocie, choć niedoskonałej, z Kościołem[9] (Dominus Iesus, 17).

Deklaracja spotkała się z wieloma sprzecznymi reakcjami, np. ówczesny prawosławny metropolita smoleński i kaliningradzki, a obecny (2011) patriarcha moskiewski i całej Rusi Cyryl powiedział w wywiadzie, że deklaracja jest uczciwym dokumentem, lepszym niż tzw. "kościelna dyplomacja". Pokazuje jak blisko jesteśmy, albo, przeciwnie, jak jesteśmy podzieleni[10].

Stanowisko prawosławia na temat apostolskości Kościoła jest prawie identyczne z katolickim, z wyjątkiem rozumienia roli biskupa Rzymu. Uzgodnienie stanowisk wobec prymatu Piotrowego jest przedmiotem kolejnych sesji Międzynarodowej Komisji Wspólnej do spraw Dialogu Teologicznego między Kościołem rzymskokatolickim a Kościołem prawosławnym[11] Współprzewodniczącymi Komisji są, z ramienia katolików: kard. Kurt Koch, z ramienia prawosławnych: metropolita Joannes Zizioulas.

Thomas Wipf, przewodniczący Wspólnoty Protestanckich Kościołów w Europie, nie zgadzając się z deklaracją co do definicji Kościoła, stwierdził równocześnie, że dokument może prowadzić do większej jasności w dialogu ekumenicznym[10].

W teologii protestanckiej (ewangelickiej i ewangelicznej) jeden Kościół jest pojmowany jako duchowa wspólnota wierzących z różnych kościołów chrześcijańskich (denominacji).

Ujęcie teologii protestanckiej[edytuj | edytuj kod]

Według P. Tillicha, kościół powszechny jest zawsze aktualnie obecny w kościołach, dlatego można mówić tak o historii całego kościoła, jak i o historii poszczególnych kościołów. Nie można jednak twierdzić, jak czynią to Wspólnota Anglikańska, Prawosławie oraz katolicyzm, że do pewnego czasu np. do roku 500 lub 1500 po Chr. istniał jeden kościół, aktualnie istniejący w czasie i przestrzeni, z którego po podziałach powstało wiele kościołów. W takim bowiem wypadku któryś z kościołów może twierdzić, że w jakimś okresie lub w całej historii, to on był kościołem właściwym. Kościoły protestanckie mogłyby w ten sposób uzurpować sobie do tego prawo, twierdząc że między wiekiem apostolskim a Reformacją, kościół był jedynie w stanie ukrytym - jak w judaizmie czy pogaństwie - i objawił się w kościołach powstałych w wyniku reformacji. Jest to według Tillicha błędne podejście, gdyż kościół, jako Duchowa Wspólnota, zawsze trwał i trwa w kościołach, które wyznają swój fundament w Chrystusie, który jest centralnym objawieniem Królestwa Bożego w historii[12]. Tej Wspólnoty Duchowej nie można interpretować jako rzeczywistości duchowej, która istnieje niezależnie od konkretnych wspólnot kościelnych, jakby jakiś Kościół niewidzialny. Reformatorzy nigdy tak nie postrzegali podziału na kościoły widzialne i kościół niewidzialny. Niewidzialny kościół jest Duchową esencją historycznych kościołów[13]. P. Tillich pisał też o paradoksie kościołów, które uczestniczą z jednej strony w niejednoznaczności /(ang.) ambiguities/ życia, zwłaszcza życia religijnego, z drugiej zaś strony w jednoznacznym życiu /(ang.) unambiguous life/ Wspólnoty Duchowej. Są to jednak nie dwa kościoły, lecz dwa aspekty jednego kościoła. W historii protestantyzmu, podkreślanie niewidzialnego kościoła kosztem kościołów historycznych zdarzało się w ruchach duchowych, pokusa zaś postrzegania niewidzialnego kościoła jako nieistotnego ideału - w liberalnym protestantyzmie[14].

Święty[edytuj | edytuj kod]

Jako wspólnota mistyczna jest doskonałym Mistycznym Ciałem Chrystusa, Ludem Bożym (co nie oznacza świętości wszystkich członków Kościoła ani kapłanów), w którym działa Duch Święty. Z przymiotem tym wiąże się Obcowanie świętych.

Powszechny[edytuj | edytuj kod]

Kościół jest sakramentem zbawienia całej ludzkości i obejmuje tym działaniem wszystkich ludzi niezależnie od płci, stanu, majątku, narodowości oraz od popełnionych grzechów. Kościół czerpie ten przymiot z faktu, że jest Ciałem Chrystusa, jedynego pośrednika zbawienia:

Quote-alpha.png
Jest to /modlić się za nich/ bowiem rzecz dobra i miła w oczach Zbawiciela naszego, Boga, który pragnie, by wszyscy ludzie zostali zbawieni i doszli do poznania prawdy. Albowiem jeden jest Bóg, jeden też pośrednik między Bogiem a ludźmi, człowiek, Chrystus Jezus, który wydał siebie samego na okup za wszystkich jako świadectwo we właściwym czasie. (por. 1 Tm 2,3-6)

Kościół powszechny w rozumieniu Ojców Kościoła[edytuj | edytuj kod]

Refleksję teologiczną Ojcowie Kościoła budowali na danych Pisma Świętego Nowego Testamentu. Odczytywali w nim następujące obrazy Kościoła: lud, ciało, świątynia, dom, oblubienica-małżonka, stado, winnica, królestwo, pole i sieć. Odczytywali też figuralnie Stary Testament, dostrzegając w nim zapowiedzi Kościoła[15].

Kościół był dla nich rzeczywistością eschatologiczną, przynoszącą zbawienie i życie wieczne, która realizuje się poprzez:

  1. moc Ducha Świętego i Eucharystię
  2. duchowe macierzyństwo całej wspólnoty Kościoła poprzez wiarę, miłość, modlitwę, pokutę i świadectwo
  3. miłosierdzie, pokój i zgodę między kościołami lokalnymi
  4. kolegialność biskupów
  5. posługę jedności Biskupa Rzymu jako strażnika komunii miłości Kościoła powszechnego[15]

W tym okresie pojawiły się też ważne eklezjologiczne prawdy. Ireneusz z Lyonu (ok. 140-202) nauczał o naturze apostolskiej Kościoła, realizowanej w sukcesji apostolskiej; Cyprian z Kartaginy (zm. 258) o episkopacie; Augustyn z Hippony nauczał o katolickości (powszechność), o ważności obrzędów sakramentalnych niezależnie od osobistej świętości szafarza, o trwałym skutku sakramentu w duszy wierzącego zwanym charakterem sakramentalnym.

Już w okresie między III i V wiekiem papieże, wśród nich Leon Wielki, potwierdzali swą rolę jako biskupa całego Kościoła oraz swój unikalny autorytet odnośnie magisterium i jurysdykcji[15].

Katolicyzm[edytuj | edytuj kod]

W Kościele katolickim odpowiednikiem kościoła lokalnego jest diecezja, gdzie biskup jest widzialnym źródłem i fundamentem jedności w swoim kościele partykularnym i podziela też troskę o wszystkie kościoły, gdyż Kościół powszechny jako Mistyczne Ciało Chrystusa jest «ciałem kościołów»[16]. Sąsiadujące kościoły lokalne, powiązane ze sobą np. poprzez kulturę, tworzą prowincje kościelne, patriarchaty lub regiony. Biskupi spotykają się na synodach lub soborach prowincjalnych. Ciałem, które służy jedności biskupów w tych większych skupiskach kościołów lokalnych jest tzw. Konferencja Episkopatu[17].

Protestantyzm[edytuj | edytuj kod]

Wspólnoty i denominacje protestanckie mają różne rozumienie powszechności Kościoła. U podstaw eklezjologii protestanckiej stoją pisma reformatorów, Marcina Lutra i Kalwina. Odchodząc od koncepcji Kościoła hierarchicznego w rozumieniu władzy widzialnej, odwołali się do pojęcia Kościoła niewidzialnego, który rozumieli jako Communio sanctorum (Społeczność świętych)[18]. Kalwin pisał o tym w swym dziele Institutio religionis christianae (Strasburg, 1536 r.). Ale za Lutrem i Melanchtonem uznawał on ziemską obecność tego Kościoła, którą zaświadcza słowo Boże[19]. Według P. Tillicha Kościół powszechny jest zawsze aktualnie obecny w konkretnych wspólnotach Kościoła, dlatego można mówić tak o historii całego Kościoła, jak i o historii poszczególnych Kościołów[14].

Apostolski[edytuj | edytuj kod]

Powołanie Apostołów Piotra i Andrzeja. Do dziedzictwa tych dwu Apostołów odwołują się Kościoły katolickie i prawosławne. Lorenzo Veneziano /1370 r./, Muzeum Państwowe w Berlinie.

Przymiot ten oznacza, że Kościół funkcjonuje i naucza tak, jak za czasów apostolskich. Wiążą się z tym Sukcesja apostolska, tzn. o Kościele apostolskim mówi się wtedy, gdy są w nim biskupi diecezjalni, których święcenia pochodzą od któregoś z Apostołów, oraz Tradycja Apostolska, czyli przechowywanie wiernie nauki Jezusa przekazanej apostołom. Przymiot apostolskości Kościoła tak był rozumiany na Soborze konstantynopolskim (381 r.) w czasach Kościoła niepodzielonego.

Katolicyzm[edytuj | edytuj kod]

Zgodnie z Katechizmem n. 857, w katolicyzmie rozumie się przez to trzy elementy:

  1. zbudowany na "fundamencie Apostołów" (Ef 2, 20; Ap 21, 14), posłanych przez samego Chrystusa;
  2. zachowywanie i przekazywanie za pomocą Ducha Świętego (por. Dz 2, 42) apostolskiego depozytu wiary;
  3. jest nauczany, uświęcany i prowadzony przez następców grona Dwunastu Apostołów, czyli Kolegium Biskupów i ich prezbiterów w jedności z następcą Piotra Apostoła, jako głowy kolegium. Istotnym elementem apostolskości jest więc posługa prymatu Piotrowego[20].

Prawosławie[edytuj | edytuj kod]

W pierwszym tysiącleciu kościoły wschodnie uznawały autorytet biskupa Rzymu jako następcy św. Piotra. Po schizmie wschodniej Prawosławie uznało, że papiestwo sprzeniewierzyło się tej roli. Taka ocena, przeważająca współcześnie w Prawosławiu, znalazła wyraz w książce prawosławnego teologa O. Clementa:

Quote-alpha.png
Wschód nie znał takiej formy prymatu rzymskiego, jaki przyjęto na Zachodzie po reformie gregoriańskiej oraz po Soborze trydenckim, i zapewne musiał go odrzucać. Ten prymat w swej pierwotnej postaci był uznawany i realizowany na Wschodzie w czasach soborów ekumenicznych. Pojawiały się zarysy teorii, które były sobie przeciwstawne, ale życie Kościoła zawsze wykraczało poza teorie. W gruncie rzeczy nikt nie mógł przeciąć sprawy. Każdy uważał, że ma ostatnie słowo, a więc nikt go nie miał, z wyjątkiem Ducha Świętego. Dzisiaj musimy się zastanowić, wychodząc poza przeciwstawne sobie sformułowania, nad doświadczeniem eklezjalnym epoki,w której napięć nie rozstrzygano ani przeciwko papieżowi,ani przeciwko soborowi, lecz po prostu inaczej[21]

Niektórzy prawosławni teolodzy, jak P. Evdokimov tłumaczą, że każdy biskup ma władzę Piotrową w swoim kościele lokalnym, która polega na sprawowaniu Eucharystii. Cytuje on powiedzenie M. Kabasillasa (XIV w.): Piotr jest nauczycielem świata, papież jest biskupem Rzymu[22].

Protestantyzm[edytuj | edytuj kod]

W teologii protestanckiej apostolski charakter Kościoła przejawia się w przekazywaniu wiary apostolskiej (successio fidei) i w trwaniu Kościoła w nauce apostolskiej. Zarówno historyczny luteranizm, jak i kalwinizm odrzucały w swoich księgach symbolicznych charakterystyczne dla katolicyzmu i prawosławia pojęcie sukcesji urzędu jako części składowej apostolskości Kościoła. Szczególnie mocno za takim stanowiskiem obstawał kalwinizm, który w ogóle odrzucił rozróżnienie między prezbiterem a biskupem, uznając, że w Biblii i pierwszych wiekach chrześcijaństwa terminy te były stosowane synonimicznie na określenie starszego - przełożonego wspólnoty. Stąd do dzisiaj Kościoły reformowane oraz wywodzące się z tej tradycji Kościoły baptystyczne w słowach nicejsko-konstantynopolitańskiego wyznania wiary, opisującego Kościół jako apostolski, rozumieją sukcesję wiary apostołów, która przejawia się w wiernym zwiastowaniu Słowa Bożego i należytym udzielaniu sakramentów:

I trwali w nauce apostolskiej i we wspólnocie, w łamaniu chleba i w modlitwach

Dz 2,42

Według niektórych kościołów luterańskich, które zachowały sukcesję apostolską w rozumieniu katolickim, apostolskość wyraża się ponadto w przekazywaniu urzędu apostolskiego (successio ordinis) przez modlitwę i włożenie rąk biskupa (biskupów) i księży powołanych do dokonania ordynacji lub konsekracji. Np. Kościół Ewangelicko-Luterański w Szwecji uznaje zarówno "sukcesję episkopalną" (biskupów), jak też i "sukcesję prezbiterską" (prezbiterów - księży). Obie obecne są w tym Kościele od czasów reformacji.

Inne użycia wyrazu Kościół[edytuj | edytuj kod]

Nazwy Kościół używa się także w odniesieniu do chrześcijańskiego związku wyznaniowego, jako organizacji ludzkiej, posiadającej własny ustrój, organy władzy, doktrynę i liturgię; np. Kościół rzymskokatolicki, Polski Autokefaliczny Kościół Prawosławny, Apostolski Kościół Ormiański, Kościół Ewangelicko-Reformowany w RP, Kościół Starokatolicki Mariawitów w RP, Kościół Zielonoświątkowy w RP. Synonimami takiego rozumienia wyrazu Kościół są terminy: związek wyznaniowy, związek religijny, wyznanie, konfesja i denominacja.

Przypisy

  1. P. Tillich: Duchowa Obecność a dwuznaczności religii. W: Tenże: Teologia Systematyczna. T. 3. s. 150.
  2. Por. KKK n. 775
  3. L. Bouyer: From the Jewish Qahal to the Christian Ecclesia. s. 24-27.
  4. Por. H. Wagner: Dogmatyka. s. 83.
  5. Por. Rozdz. III O hierarchicznym ustroju Kościoła a w szczególności o episkopacie
  6. Por. Kongregacja Nauki Wiary, Deklaracja. Mysterium ecclesiae, 1: AAS 65 (1973) 396-408 (ang.) [Dostęp 2010-08-26]
  7. Por. Sobór Watykański II, Dekr. Unitatis redintegratio, 14 i 15; Kongregacja Nauki Wiary, List Communionis notio, 17: AAS 85 ( 1993) 838-850. 60. Por. SOB. WAT. I, Konst. Pastor aeternus: DS 3053-3064; SOB. WAT. II, Konst. Lumen gentium, 22.
  8. Por. SOB. WAT. II, Dekr. Unitatis redintegratio, 22
  9. Por. tamże, 3
  10. 10,0 10,1 Por. Catholic News Service Protestant groups dismayed at new document on identity of 'church' 11 lipca 2007
  11. Por. Oficjalny dokument końcowy odbytej w 2007 w Rawennie 10-ej sesji plenarnej: Międzynarodowej Komisji Wspólnej ds. Dialogu między Kościołem Rzymskokatolickim a Cerkwią Prawosławną: Ecclesiological and Canonical Consequences of the Sacramental Nature of the Church: Ecclesial Communion, Conciliarity and Authority (ang.). W: Statement of Joint Catholic-Orthodox Commission – archiwum Agencji Informacyjnej "Zenit" [on-line]. [dostęp 2010-08-26].
  12. P. Tillich: Królestwo Boże w historii. W: Tenże: Teologia Systematyczna. T. 3. s. 334-335.
  13. P. Tillich: Duchowa Obecność a dwuznaczności religii. W: Tenże: Teologia Systematyczna. T. 3. s. 151-152.
  14. 14,0 14,1 P. Tillich: Duchowa Obecność a dwuznaczności religii. W: Tenże: Teologia Systematyczna. T. 3. s. 153.
  15. 15,0 15,1 15,2 Por. M.-J. le Guillou: Church - I-History of Ecclesiology. s. 314.
  16. Zob. Sobór Watykański II, konstytucja Lumen gentium 23 oraz dekret Christus Dominus 3; KKK, 886
  17. Por. KKK, 887; Kanony apostolskie, 34: Biskupi każdego kraju mają wiedzieć kto jest zwierzchnikiem między nimi i mają szanować go jako ich głowę, i mają nie podejmować żadnego poważniejszego dzieła bez jego zgody; każdy niech zarządza sprawami, które należą do jego parafii, i miejscami podlegającymi jej. Ale niech nie czyni czegokolwiek bez zgody wszystkich; ponieważ dzięki temu będzie panowała jednomyślność i Bóg będzie uwielbiony przez Chrystusa w Duchu Świętym.
  18. Por. L. Bouyer: Kościoły i eklezjologie Reformacji. W: Tenże: Kościół Boży. s. 59.
  19. Por. L. Bouyer: Kościoły i eklezjologie Reformacji. W: Tenże: Kościół Boży. s. 72.
  20. KKK 857n. [dostęp 2011-12-27].
  21. Olivier Clément: Prawda was wyzwoli. Rozmowy z Patriarchą ekumenicznym Bartłomiejem I. Warszawa: Verbinum, 1998, s. 178-181. ISBN 83-7192-025-3.
  22. P. Evdokimov: Prawosławie. s. 148-149.

Bibliografia[edytuj | edytuj kod]

  • Bouyer L.: From the Jewish Qahal to the Christian Ecclesia. W: Tenże: Life and Liturgy. Londyn: 1956, s. 23-37.
  • Bouyer L.: Kościoły i eklezjologie Reformacji. W: Tenże: Kościół Boży. Warszawa: IW "PAX", 1977, s. 58-81.
  • Clément O.: Prawda was wyzwoli. Rozmowy z Patriarchą ekumenicznym Bartłomiejem I. Janina Dembska, Maria Żurowska (przekład z j. franc.). Warszawa: Verbinum, 1998, s. 246. ISBN 83-7192-025-3.
  • Evdokimov P.: Prawosławie. J. Klinger (przekład z j. franc.. Warszawa: IW "PAX", 1964, s. 396.
  • Guillou, M.-J. le, Church - I-History of Ecclesiology, w: Sacramentum Mundi. An Encyclopedia of Theology. K. Rahner SJ, Cornelius Ernst, K. Smyth (red.). Wyd. 5. T. 1. Londyn: Burns & Oats, 1973. ISBN 0-85532-142-3.
  • E. Staniek. Kościół – wspólnota czy społeczność. Zarys eklezjologii pierwszych trzech wieków. „Vox Patrum”. 10 (1986). s. 203-218. 
  • Tillich P.: Duchowa Obecność a dwuznaczności religii. W: Tenże: Teologia Systematyczna. Józef Marzęcki (przekład i oprac.). T. 3. Kęty: ANTYK - Marek Derewiecki, 2004, s. 150-220, seria: Biblioteka Europejska. ISBN 83-89637-05-7.
  • Tillich P.: Królestwo Boże w historii. W: Tenże: Teologia Systematyczna. Józef Marzęcki (przekład i oprac.). T. 3. Kęty: ANTYK - Marek Derewiecki, 2004, s. 322-348, seria: Biblioteka Europejska. ISBN 83-89637-05-7.
  • Wagner H.: Dogmatyka. J. Zychowicz (przekład). Wydawnictwo WAM, 2007, s. 558, seria: Myśl Teologiczna. ISBN 978-83-7318-879-2.
Wikiquote-logo.svg
Zobacz w Wikicytatach kolekcję cytatów
o kościele