Fosgen

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacja, szukaj
Fosgen
Fosgen Fosgen
Fosgen
Nazewnictwo
Ogólne informacje
Wzór sumaryczny COCl2
Masa molowa 98,92 g/mol
Wygląd bezbarwny gaz[1]
Identyfikacja
Numer CAS 75-44-5
PubChem 6371[5]
Podobne związki
Pochodne kwas chloromrówkowy, chlorek karbamoilu, mocznik, kwas karbaminowy, oksym fosgenu
Podobne związki tiofosgen, difosgen, trifosgen, chlorek oksalilu, chlorek tionylu, chlorowęglan etylu, chlorek acetylu
Jeżeli nie podano inaczej, dane dotyczą
stanu standardowego (25 °C, 1000 hPa)
Commons Multimedia w Wikimedia Commons

Fosgen, COCl2organiczny związek chemiczny z grupy chlorków kwasowych. Jest to bezbarwny gaz, silnie trujący i duszący, o zapachu świeżo skoszonej trawy lub zgniłych owoców.

Otrzymywanie[edytuj | edytuj kod]

Obecnie fosgen otrzymuje się w reakcji tlenku węgla z chlorem w obecności węgla aktywnego oraz światła jako katalizatorów[1], zgodnie z reakcją:

CO + Cl2 → COCl2

Właściwości[edytuj | edytuj kod]

W reakcji z alkoholami daje estry (chloromrówczany i węglany), zaś z amoniakiemmocznik[1].

Pod wpływem wody ulega hydrolizie z wytworzeniem chlorowodoru i dwutlenku węgla[1], zgodnie z reakcją:

COCl2 + H2O → 2HCl + CO2

Zastosowanie[edytuj | edytuj kod]

Zastosowanie fosgenu upowszechniło się w ciągu XIX w. wraz z rozwojem przemysłu barwników syntetycznych.

Stężenie 0,1 g fosgenu w 1 m³ powietrza powoduje nagły zgon, stąd niegdyś (I wojna światowa) był wykorzystywany jako gaz bojowy na polu walki, stanowiąc przyczynę ok. 80% zgonów spowodowanych przez gazy bojowe. Po raz pierwszy został użyty jako bojowy środek trujący w formie gazu przez Francję i Niemcy w czasie I wojny światowej w 1915 roku.

Stosowany jest w syntezie związków organicznych, w przemyśle farmaceutycznym, przy produkcji barwników oraz tworzyw sztucznych, np. poliwęglanów, pianki poliuretanowej.

Historia[edytuj | edytuj kod]

Nazwa oznacza zrodzony ze światła (gr. φως – światło, γένεσης – "początek"), jako że po raz pierwszy w 1812 roku został zsyntezowany przez Johna Davy'ego (brata Humphrya Davy'ego) podczas ekspozycji mieszaniny tlenku węgla i chloru na światło słoneczne[6].

Zagrożenia[edytuj | edytuj kod]

Powstawanie niepożądane[edytuj | edytuj kod]

Pewne ilości fosgenu powstają w procesach spalania, w których obecne są związki chloru, np. przy spalaniu PCW, w pożarach lasu oraz spalaniu freonów wypełniających instalacje chłodnicze.

Fosgen może powstawać w wysokiej temperaturze i w obecności pary wodnej podczas gaszenia ognia gaśnicami tetrowymi. Czynnikiem gaśniczym jest w nich czterochlorek węgla CCl4, tzw. tetra, który w wyniku rozkładu termicznego uwalnia atomy chloru, reagujące ze związkami węgla z wytworzeniem fosgenu. Było to jednym z powodów wycofania z użycia gaśnic tetrowych.

Pod wpływem promieniowania ultrafioletowego w obecności tlenu, chloroform w wyniku reakcji wolnorodnikowej powoli przekształca się w fosgen. Aby spowolnić tę reakcję fotodegradacji, chloroform przechowuje się w butelkach z ciemnego szkła. Podobnie, zawierające związki chloru rozpuszczalniki używane np. do odtłuszczania metali mogą być źródłem fosgenu pod wpływem promieniowania UV emitowanego w czasie spawania elektrycznego.

Dawniej stosowana metoda wykrywania przecieków freonów (R-12, R-22 i innych) w instalacjach polegała na opalaniu pochodnią gazową (propan-butan) miejsc podejrzewanych o nieszczelność. Specjalnej konstrukcji element miedziany w takim palniku w zetknięciu z atomami chloru powodował zmianę barwy płomienia z żółtego na zielonkawo-niebieski. Zachowały się relacje anegdotyczne o zatruciach wskutek nieostrożności osób testujących takie instalacje. Metoda ta została w latach 80. XX wieku zastąpiona pomiarami elektronicznymi.

Wypadki[edytuj | edytuj kod]

20 maja 1928 roku z uszkodzonej cysterny w Hamburgu wydostało się 11 ton fosgenu, który rozprzestrzenił się na odległość ok. 10 km. W wyniku wypadku poszkodowanych zostało przynajmniej 300 osób, a 10 z nich zmarło[7][8].

27 kwietnia 1981 roku podczas pożaru kombinatu gastronomicznego „Kaskada” w Szczecinie zginęło 14 osób w wyniku zatrucia fosgenem powstałym z płonących tworzyw sztucznych.

9 kwietnia 1998 roku w Zakładach Chemicznych „Zachem” w Bydgoszczy na skutek zatrucia zmarli dwaj pracownicy przygotowujący zbiornik z fosgenem[9].

Przypisy

  1. 1,0 1,1 1,2 1,3 1,4 1,5 1,6 1,7 1,8 Podręczny słownik chemiczny. Romuald Hassa, Janusz Mrzigod, Janusz Nowakowski (redaktorzy). Wyd. I. Katowice: Videograf II, 2004, s. 137. ISBN 8371832400.
  2. 2,0 2,1 2,2 2,3 2,4 2,5 2,6 2,7 2,8 2,9 Fosgen (ang.). The Chemical Database. The Department of Chemistry, University of Akron. [dostęp 2012-08-27].
  3. Fosgen (ang.) w bazie ChemIDplus. United States National Library of Medicine. [dostęp 2012-08-27].
  4. 4,0 4,1 Informacje o klasyfikacji i oznakowaniu substancji według Rozporządzenia 1272/2008, zał. VI: Fosgen (pol.) w bazie European chemical Substances Information System. Instytut Ochrony Zdrowia i Konsumenta. [dostęp 2012-08-27].
  5. Fosgen – podsumowanie (ang.). PubChem Public Chemical Database.
  6. John Davy. On a Gaseous Compound of Carbonic Oxide and Chlorine. „Philosophical Transactions of the Royal Society of London”. 102, s. 144–151, 1812. doi:10.1098/rstl.1812.0008. 
  7. Choking Agent: CG (ang.). Factsheets on Chemical and Biological Warfare Agents. [dostęp 2011-02-16].
  8. U.S. Environmental Protection Agency: Toxicological review of phosgene. Waszyngton: 2005-12, s. 7. [dostęp 2011-02-16]. (ang.)
  9. Urszula Majewska, Maria Barszczak: Postępowanie w zatruciach chemicznych na podstawie zatrucia fosgenem – rola ratownika (doc). Zespół Szkół Medycznych w Inowrocławiu. [dostęp 2010-07-20].

Linki zewnętrzne[edytuj | edytuj kod]