Kaukaz (kraina historyczna)

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacji, wyszukiwania
Granice państw, państw nieuznawanych i republik autonomicznych istniejących na Kaukazie w 2008
Flaga Republiki Górskiej Północnego Kaukazu

Kaukazregion na pograniczu Europy i Azji pomiędzy Morzem Czarnym a Kaspijskim wokół gór Kaukaz. Od północy graniczy z europejską częścią Rosji, od południa, w zależności od przyjmowanego podziału, z Bliskim Wschodem albo z Azją Zachodnią (Przednią).

Zasięg regionu[edytuj | edytuj kod]

Granice Kaukazu rozumianego jako region polityczny i historyczny są przyjmowane siłą tradycji, nie są zaś oparte na jednolitych kryteriach fizycznogeograficznych ani politycznych. W szczególności region Kaukazu nie pokrywa się z megaregionem fizycznogeograficznym Krymu i Kaukazu w Europie Wschodniej.

Tradycyjnie przyjmuje się, że południową granicę tak rozumianego Kaukazu stanowią granice Gruzji, Armenii i Azerbejdżanu z Turcją i z Iranem (wcześniej była to granica ZSRR, a jeszcze wcześniej carskiej Rosji). W ten sposób do Kaukazu zalicza się między innymi północno-wschodni skrawek Wyżyny Armeńskiej, która bezsprzecznie należy już do Azji.

Północna granica tak rozumianego Kaukazu nie jest jednoznacznie ustalona. W geografii sowieckiej przyjmowano, że jest nią geograficzna granica Kaukazu - Obniżenie Kumsko-Manyckie. To jednak włącza w obręb Kaukazu równinne regiony zamieszkałe wyłącznie przez ludność słowiańską, w szczególności Kubań, nie mające pod względem kulturowym nic wspólnego z górami Kaukazu. Na pewno jednak do Kaukazu należą położone na północ od głównego grzbietu Kaukazu autonomiczne republiki górali kaukaskich.

Tak więc Kaukaz pod względem politycznym obejmuje:

Kaukaz jako region polityczno-historyczny dzieli się na dwie części: Kaukaz Północny i Kaukaz Południowy. Granicą tych części jest główny łańcuch Kaukazu, a ściślej rzecz biorąc - biegnąca nim południowa granica Federacji Rosyjskiej. (Linie te się nie pokrywają: skrawek Azerbejdżanu z miastem Kuba leży na północ od głównego łańcucha, a część rosyjskiego Kraju Krasnodarskiego - na południe od niego.) Tak więc polityczno-historyczny Kaukaz Północny tylko częściowo pokrywa się z fizycznogeograficznym Przedkaukaziem, a Kaukaz Południowy - z Zakaukaziem, choć w praktyce pojęcia te często są utożsamiane.

Dzieje regionu[edytuj | edytuj kod]

Region Kaukazu nieodmiennie stanowił peryferyjny obszar kolejnych imperiów władających obszarami na północ i na południe od niego. Nigdy zaś nie został zjednoczony przez rodzimą potęgę; najbliżej tego były Armenia za panowania Artaksydów na przełomie er i Gruzja za panowania Bagratydów w XII-XIII wieku. W starożytności Kaukaz był pod władzą Asyryjczyków, później Persów, a w VII wieku p.n.e. swoją kolonię założyli Grecy. W I w.p.n.e. Zakaukazie zdobył Tigranes II. W kolejnych wiekach Kaukaz był najeżdżany przez Chazarów, Hunów, Awarów i Arabów. W XIII w. został zdobyty przez Mongołów. W XVIII w. podbity przez Rosję, która w 1785 utworzyła namiestnictwo kaukaskie, a w kolejnych latach przesuwała granice na południe, dążąc ku Persji.

W latach 1817-1864 trwała wojna kaukaska, wzniecona przez podbitych górali przeciw Imperium Rosyjskiemu, ostatecznie zakończona ich klęską. W czasie wojny rosyjsko-tureckiej (1877-1878) w Kaukazie wybuchło kolejne powstanie, wspierane przez Turcję.

Po wybuchu rewolucji bolszewickiej ludność Kaukazu Południowego zwołała demokratyczny parlament, który proklamował 9 kwietnia 1918 niezawisłość (do 26 maja 1918 istniała Zakaukaska Demokratyczna Republika Federacyjna). W podobnym czasie na północ od głównego łańcucha górskiego powstała Republika Górska Północnego Kaukazu. 29 maja 1918 na Kaukazie Południowym powstały niepodległe republiki: Gruzja, Armenia i Azerbejdżan. W latach 1920-1921 wszystkie te państwa zostały najechane przez bolszewików i wcielone do Związku Radzieckiego.

Po rozpadzie ZSRR byłe sowieckie republiki Kaukazu Południowego przeobraziły się w niepodległe państwa. Gruzja została dotknięta kilkoma wojnami domowymi, z których część miała charakter konfliktów narodowościowych. Dążąc do uniezależnienia się od Rosji Gruzja popadła z nią w konflikt zbrojny. Armenia, okrojona za czasów sowieckich z terytoriów na wschód i na zachód od dzisiejszej kadłubowej republiki, dąży do ich odzyskania, czego skutkiem jest konflikt z Azerbejdżanem i wspierającą go Turcją. Z kolei sytuacja polityczna Azerbejdżanu, którego gospodarka opiera się niemal wyłącznie na eksporcie ropy naftowej i gazu ziemnego, podlega zmianom związanym z kolejnymi meandrami polityki energetycznej Rosji i Europy.

Sowieckie republiki autonomiczne na Kaukazie Północnym nie uzyskały niepodległości. Doszło w nich do do powstań górali kaukaskich przeciwko władzy rosyjskiej, w pierwszym rzędzie opartych jednak nie na dążeniach narodowościowych, lecz na odrodzeniu islamu.

Ludność[edytuj | edytuj kod]

Narodowości Kaukazu

Dziś Kaukaz zamieszkuje około 70 grup etnicznych o różnym stopniu rozwoju świadomości narodowej, o różnym pochodzeniu i kulturze. Jest to odzwierciedleniem długiej i skomplikowanej historii regionu, w toku której obok autochtonicznej ludności rodzimej na Kaukazie pojawiały się liczne ludy napływowe. Ludy zamieszkujące dziś region Kaukazu należą do trzech wielkich grup:

Na podział narodowościowy nakłada się podział wyznaniowy. Na Kaukazie wyznawane jest chrześcijaństwo w wersji prawosławnej (Rosjanie i Gruzini), a Ormian skupia odrębny narodowy kościół ormiański. Inne narody wyznają islam w wersji sunnickiej i szyickiej. Wskutek prześladowań religii za czasów sowieckich znaczne postępy poczyniła sekularyzacja kultur narodowych.

Ludy Kaukazu posługują się językami należącymi do rodzin kaukaskiej, indoeuropejskiej, tureckiej i semickiej, przy czym wiele z nich jest silnie zróżnicowanych na dialekty. Pokrewieństwo między językami północno- i południowokaukaskimi, tradycyjnie zaliczanymi do wspólnej rodziny kaukaskiej, jest wątpliwe.

Bibliografia[edytuj | edytuj kod]

Zobacz też[edytuj | edytuj kod]

WiktionaryPl nodesc.svg
Zobacz hasło Kaukaz w Wikisłowniku