Kaukaz (kraina historyczna)

Granice państw, państw nieuznawanych i republik autonomicznych istniejących na Kaukazie w 2008

Flaga Zakaukaskiej Demokratycznej Republiki Federacyjnej w 1918

Flaga Zakaukaskiej Federacyjnej Socjalistycznej Republiki Radzieckiej

Kaukaz – region na pograniczu Europy i Azji pomiędzy Morzem Czarnym a Kaspijskim wokół gór Kaukaz.

W skład Kaukazu wchodzi:

• Kaukaz Północny (Przedkaukazie)
• góry Kaukaz
• Kaukaz Południowy (Zakaukazie)

Czasami do Kaukazu zalicza się także północną część Wyżyny Armeńskiej.

Historia

W starożytności Kaukaz był pod władzą Asyryjczyków, później Persów, a w VII wieku p.n.e. swoją kolonię założyli Grecy. W I w.p.n.e. Zakaukazie zdobył Tigranes II. W kolejnych wiekach Kaukaz był najeżdżany przez: Chazarów, Hunów, Awarów i Arabów. W XIII w. został zdobyty przez Mongołów. W XVIII w. podbity przez Rosję, która w 1785 utworzyła namiestnictwo kaukaskie, a w kolejnych latach przesuwała granice na południe.

W czasie wojny rosyjsko-tureckiej (1877-1878) w Kaukazie wybuchło powstanie wspierane przez Turcję.

Po wybuchu rewolucji bolszewickiej ludność Kaukazu zwołała demokratyczny parlament, który proklamował 9 kwietnia 1918 r. niezawisłość Kaukazu Południowego (do 26 maja 1918 istniała Zakaukaska Demokratyczna Republika Federacyjna). 29 maja 1918 powstały niepodległe republiki: Gruzja, Armenia i Azerbejdżan. W latach 1920-1921 zostały one najechane przez bolszewików i wcielone do Związku Radzieckiego.

Teraźniejszość

Obecnie na terenie Kaukazu trwa nieustający konflikt narodowościowy. Kaukaz Północny należy do Rosji (m.in. Czeczenia, Dagestan), a w Kaukazie Południowym istnieją trzy niepodległe państwa, w których także toczą się spory o granice (m.in. Górski Karabach, Osetia Południowa, Abchazja).

Najwięcej kontrowersji wzbudzają dziś badania etnograficzne. Szczególnie jest to ważne ze względu na konflikty mające miejsce na tym terenie. Z drugiej strony są one niezwykle skomplikowane. Kaukaz zamieszkują dziś ludy, których etnogeneza nie została jeszcze w pełni wyjaśniona. Teoria jafetycka mówi o wspólnych przodkach ludów kaukaskich i indoeuropejskich, lecz to tylko przypuszczenia.

Dziś na Kaukazie jest to ok. 70 narodowości. W ciągu wieków liczba ta ulegała zmianie. Nawet w XX wieku kilka ludów zostało w różny sposób i z różnorakich przyczyn wykreślonych lub dopisanych do tej listy. Występują też pewne rozbieżności, co do zakwalifikowania konkretnych ludów czy etnosów do odpowiednich grup i poziomów zaawansowania w rozwoju świadomości oraz budowy własnej narodowości. Stąd też liczby są podawane w przybliżeniu. Dziś przyjmuje się za obowiązujący podział na 70 nacji. W przybliżeniu ten podział wygląda następująco:

• Rodzina kartwelska (Gruzini)
• Rodzina abchasko-adygejska (Abchazowie, Abazyńczycy, Adygejczycy, Czerkiesi, Kabardyjczycy)
• Rodzina nach-dagestańska (Awarowie, Czeczeni, Ingusze, Bacbińcy, Lezgini i in.)
• Rodzina indoeuropejska:
  • Grupa ormiańska (Ormianie)
  • Grupa irańska (Osetyjczycy, Kurdowie, Talsinowie, Tamowie, Górscy Awarzy)
  • Grupa słowiańska (Rosjanie, Ukraińcy) – napływowa
  • Grupa grecka (Grecy) – napływowa
• Rodzina ałtajska:
  • Grupa turecka (Azerowie, Bałkarzy, Karaczajowie, Kumycy, Nogajowie, Turkmeni, Kazachowie)
• Rodzina semito – chamicka:
  • Grupa semicka (Asyryjczycy)

Ludy te zamieszkują obszar 440 tys. km². Łącznie w 1991 roku na tym terenie żyło 28,5 miliona ludzi. Jest to ostatnia oficjalna liczba podawana we wszelkich rodzajów źródłach.

Szczególne wątpliwości budzi pokrewieństwo między językami południowo- i północnokaukaskimi. Przy akceptacji takiego, być może dalekiego pokrewieństwa, w rodzinie kaukaskiej można sklasyfikować ok. 37 języków używanych na Kaukazie. Z nich wszystkich tylko 13 ma standardy literackie: ormiański, gruziński, abazyński, abchaski, awarski, adygejski, czeczeński, dargiński, inguski, kabardo-czerkieski, lakijski, lezgiński i tabasański. Pierwsze publikacje w większości języków kaukaskich powstały w XIX wieku w oparciu o alfabet rosyjski. Wszelkie próby stworzenia własnych alfabetów narodowych, przy wykorzystaniu alfabetu arabskiego lub łacińskiego, spełzły na niczym, głównie wskutek przymusowej rusyfikacji. Przykładowo literatura w języku czeczeńskim, zapisywana głównie pismem arabskim, została niemal całkowicie zniszczona przez Rosjan w 1944 roku, równocześnie z wysiedleniem narodu. Stąd też przeważająca liczba narodów ma swoje języki tylko w formie mówionej. Ostatnimi czasy próbuje się to zmienić wprowadzając zapis 34-literowy, oparty na piśmie łacińskim, wśród ludów turkojęzycznych. Efekty tego eksperymentu zostaną poznane dopiero w niedalekiej przyszłości.

Bibliografia

1. W.S. Apiczenko (red.) Atłas Narodow Mira, Instytut Etnologii im. M. N. Mikłucho-Makłaja, Moskwa 1964
2. Andrzej Furier Historyczne aspekty kulturowego zróżnicowania Kaukazu, w: "Sprawy narodowościowe. Seria nowa", z. 16-17, 2000; s. 65-93
3. Alfred Franciszek Majewicz Języki świata i ich klasyfikowanie, Warszawa 1989

Zobacz też

• Iberia kaukaska