Tomáš Masaryk

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacji, wyszukiwania
Tomáš Garrigue Masaryk
Tomáš G Masaryk1918.jpg
Data i miejsce urodzenia 7 marca 1850
Hodonín
Data i miejsce śmierci 14 września 1937
Lány
Prezydent Czechosłowacji
Okres urzędowania od 14 listopada 1918
do 14 grudnia 1935
Poprzednik stanowisko utworzone
Następca Edvard Beneš
Odznaczenia
Krzyż Wielki Orderu Świętego Jakuba od Miecza (Portugalia)
Galeria zdjęć w Wikimedia Commons Galeria zdjęć w Wikimedia Commons
Kolekcja cytatów w Wikicytatach Kolekcja cytatów w Wikicytatach

Tomáš Garrigue Masaryk (wym. [ˈtomaːʃ ˈɡarɪk ˈmasarɪk]; ur. 7 marca 1850 Hodonín, zm. 14 września 1937 Lány (Czechy) – pierwszy i najdłużej urzędujący prezydent Czechosłowacji, nazywany ojcem niepodległej Czechosłowacji. Zwany też skrótowo „TGM”. W Czechach jest do dzisiaj niekwestionowanym autorytetem, tamtejszym odpowiednikiem Józefa Piłsudskiego. Miał w narodzie przydomek „Tatiček” – ojczulek.

Profesor filozofii, socjolog, w latach 1882–1914 wykładowca filozofii na uniwersytecie w Pradze. Założyciel i ideolog Czeskiej Partii Postępowej, która wysunęła m.in. żądanie przyznania ziemiom czeskim autonomii w ramach monarchii austro-węgierskiej; współtwórca niepodległej Czechosłowacji.

Życiorys[edytuj | edytuj kod]

Masaryk urodził się w rodzinie chłopskiej w zdominowanym przez wyznawców katolicyzmu mieście Hodonín znajdującym się na Morawach. Była to wówczas austriacka część monarchii austro-węgierskiej, obecnie znajduje się na terenie Czech. Jego ojciec, Jozef Masaryk był Słowakiem z węgierskiej części Austro-Węgier (dzisiejszej Słowacji). Ojciec pochodził z Kopczan, był woźnicą w majątku, urodził się jako chłop pańszczyźniany. Natomiast jego matka Terezie Masaryková (nazwisko panieńskie Kropáčková) była Niemką urodzoną na Morawach, służącą we dworze. To matka miała wpływ na wykształcenie i późniejsza działalność Masaryka. Uparła się ze swoich synów zrobić „panów”.

W młodości Masaryk uczył się w szkole powszechnej, a następnie pracował jako kowal. W 1872 zdał maturę. Potem studiował w Brnie, Wiedniu (1872–1876 filozofię, gdzie był uczniem Franza Brentano) i w Lipsku (nauczał go m.in. Wilhelm Wundt). W 1876 r. obronił na Uniwersytecie Wiedeńskim prace doktorską z filozofii. Temat „Samobójstwo jako zjawisko socjalne”. W młodości żywo interesował się kulturą polską i nauczył się języka polskiego. W dyskusjach z rodakami pozytywnie nastawionymi do Rosjan, brał stronę polską. Postrzegał Polskę i Polaków jako ofiary imperializmu rosyjskiego, co do charakteru którego nigdy nie miał złudzeń. Z czasem jego stosunek do Polski się zmienił. Doszedł do wniosku, ze Polacy, z gruntu konserwatywni i autorytarni, chętnie z ofiary stają się prześladowcą, gdy tylko nadarzy się ku temu okazja. Uznał, że Polska jest rodzajem mniejszej, znacznie słabszej Rosji.

W 1882 został profesorem filozofii w czeskiej części Uniwersytetu Praskiego. Pracował naukowo w dziedzinie historii filozofii, socjologii i historii. W następnym roku założył Athenaeum. Dziennik literatury i krytyki naukowej, czasopismo poświęcone czeskiej kulturze i nauce. Pisał prace historyczne, zajmując się m.in. staroczeskimi poematami Rękopis królowodworski i Rękopis zielonogórski, datowanymi na wczesne średniowiecze, które okazały się jednak XIX-wieczną mistyfikacją. Pochodzenie rękopisów ocenił jako legendarne, twierdząc że powstały one w czasach o wiele późniejszych, czym ściągnął na siebie gniew wielu wpływowych osób. W czasie tzw. procesu Hilsnera sprzeciwił się uprzedzeniom narodowym, broniąc publicznie Żyda oskarżonego o popełnienie mordu rytualnego. Dewiza jego życia: "wielkie nie może być wielkie, jeśli ono jest kłamstwem"

Polityka[edytuj | edytuj kod]

Popiersie T. Masaryka przy Masarykovej Chacie w Górach Orlickich

Masaryk był członkiem Reichsratu (austriackiego parlamentu) od 1891 do 1893 roku z ramienia Partii Młodych Czechów i ponownie w latach 1907-1914 z ramienia Partii Realistycznej. Dążył do utworzenia wielopartyjnej demokracji, optował za dopuszczeniem mniejszości narodowych do polityki. Nie opowiadał się jednak za czeską niezależnością od Austro-Węgier.

Gdy wybuchła I wojna światowa, zmuszony był do opuszczenia kraju, ponieważ groziło mu aresztowanie i oskarżenie o zdradę. Udał się do Genewy, potem do Włoch i Anglii, gdzie rozpoczął agitację na rzecz niepodległości Czechów. Został wykładowcą na King's College w Londynie, zajmując się badaniami słowiańskimi i "problemami małych ludów". W 1916 roku pojechał do Francji, aby przekonać tamtejszy rząd o konieczności dezintegracji monarchii austro-węgierskiej. Po rewolucji lutowej 1917 roku udał się do Rosji, gdzie pomagał w organizowaniu słowiańskich oddziałów oporu przeciwko Austriakom, nazywanych Legionem Czechosłowackim.

W 1918 roku odbył także podróż do USA, gdzie spotkał się z prezydentem Woodrow Wilsonem. W USA agitował za niepodległością Czechosłowacji, w takich granicach aby jego kraj uznać za nację szczególną. 18 października 1918 roku Masaryk, stojąc na stopniach waszyngtońskiego Kapitolu, proklamował niepodległość Czechosłowacji. Po miesiącu wrócił do ojczyzny.

Prezydent[edytuj | edytuj kod]

Po upadku monarchii austro-węgierskiej w 1918 roku, alianci uznali Masaryka za głowę rządu czeskiego, a w 1920 roku został wybrany pierwszym prezydentem Czechosłowacji. Stosunek Masaryka do Polaków i Polski z biegiem czasu się zmienił. Twórca Czechosłowacji był przekonany, że odrodzona Rzeczpospolita jest anachronicznym przeżytkiem, ze będzie klasycznym państwem sezonowym, rozdzieranym przez konflikty narodowościowe i pozbawionym szansy na przetrwanie między Niemcami i Rosją. 28 grudnia 1918, w przededniu aneksji Zaolzia pisał do E. Beneša: „Polakom nie szkodziłoby, gdyby oberwali po pysku, przeciwnie byłoby to z pożytkiem, ochłodziłoby to niebezpiecznych szowinistów”. Czechosłowacka delegacja w Paryżu planowała wtedy wytyczenie granicy z Polską w Bielsku Białej. To on nakazał armii czechosłowackiej zająć sporne terytorium na Olzą. W 1920 nie zgodził się na przeprowadzenie tam plebiscytu, zabiegał o wytyczenie ostatecznej granicy przez arbitraż mocarstw do czego doszło 28 lipca 1920 r., w najmniej korzystnym momencie dla Polski. Czesi sięgnęli po Zaolzie głownie z potrzeby korzystania z linii kolejowej, będącej wtedy jedynym połączeniem między Czechami i Słowacją. Dla Polski Zaolzie było sprawą symboliczną i Polacy liczyli na rozwiązanie siłowe tej kwestii (co nastąpiło w 1938 r.), dla Czechów było sprawą strategiczną. W lipcu 1920 Masaryk odradzał zachodnim dyplomatom udzielać jakiejkolwiek pomocy Polsce. Brytyjski dyplomata lord Edgar d'Abernon powtarzał słowa Masaryka: „abyśmy nie organizowali żadnej pomocy militarnej na korzyść Polski”. Masaryk był przekonany, że Wojsko Polskie nie zdoła odeprzeć nawały bolszewików, a uciskani polscy robotnicy i chłopi przywitają czerwonych komisarzy chlebem i solą. Podobnie jak solidaryzujący się z sowietami zachodni komuniści, czescy kolejarze nie przepuszczali transportów z zachodnią pomocą dla „pańskiej Polski”. Uważał, że Polska zdobyła zbyt duże terytorium i prowadziła złą politykę narodowościową. Uważał, konflikty polsko-niemiecki i polsko-sowiecki są tylko kwestią czasu. Zarazem był przekonany, że granice Czechosłowacji są trwale zabezpieczone dzięki sojuszom z Francją i Anglią. Ewentualny sojusz z II Rzeczpospolitą, która po przewrocie majowym szła ku autorytaryzmowi. Zgodnie z planami Masaryka demokratyczna Czechosłowacja, z poparciem Francji i USA miała być środkowoeuropejskim hegemonem. Z jego perspektywy niepodległa Polska stanowiła największą przeszkodę w dążeniu tego celu. Dlatego Masaryk torpedował propozycje i próby nawiązania współpracy z Polską, inicjowane przez Warszawę i kręgi wojskowe Czechosłowacji, świadome zagrożenia ze strony Niemiec. W 1930 r. wywołał skandal polityczny dotyczący korytarza z Niemiec do Prus, z którego się później wycofał. Uważał jednak, że Polska powinna zgodzić się na rewizję granic z Niemcami, dla dobra pokoju w Europie. Trzy lata później, po dojściu Hitlera do władzy, odrzucił propozycje sojuszu wojskowego z Polską, a czescy dyplomacji ostrzegli Berlin o „polskiej intencji przeprowadzenia akcji militarnej w rejonie wschodniej granicy Niemiec”, czyli o planowanej wtedy przez Piłsudskiego tzw. wojnie prewencyjnej. Zamiast sojuszu z Polską Masaryk przystąpił do zaproponowanego sojuszu z Benito Mussolinim tzw. Paktu czterech (Anglia, Francja, Niemcy i Włochy) dającemu prawo tym państwom rozstrzygania sporów granicznych w Europie. Tym samym usankcjonował rozbiór swojego kraju w Monachium w 1938 r. Największą przeszkodą dla współpracy polsko-czeskiej było rozpoczęte przez Masaryka kunktatorstwo czeskiej polityki zagranicznej "skłonić do unikania ryzyka i asekuranctwo".

Masaryk zwyciężył w dwóch kolejnych wyborach i sprawował swe obowiązki do 14 grudnia 1935 roku, kiedy to zrezygnował z powodu złego stanu zdrowia. Jego następcą został Edvard Beneš.

Masaryk zmarł z przyczyn naturalnych w 1937 roku, w wieku 87 lat, w miejscowości Lány, znajdującej się obecnie na terenie Czech.

Kult Masaryka, już za jego życia, stworzył Karol Čapek, autor wielotomowych „Rozmów z T. G. Masarykiem”. W miejscu urodzenia Masaryka w Hodoninie jest jego muzeum. W północnym Izraelu jest miejscowość Masaryk. Pomniki Masarykowi postawiono m.in. w Pradze, Karlowych Warach, Hradec Kralowe, Użgorodzie. W Brnie imieniem Masaryka nazwano tor wyścigowy. W 1928 r. wypuszczono pamiątkową złotą monetę z podobizną Masaryka, na cześć 10 lecia Czechosłowacji, a w 1937 r., po jego śmierci, złotą monetę pamiątkową z jego wizerunkiem.

Rodzina[edytuj | edytuj kod]

Masaryk poślubił Charlotte Garrigue, amerykańską protestantkę, od której przejął jeden z członów swego nazwiska. Charlotte zmarła niedaleko Pragi w 1923 roku z powodu nieznanej choroby.

Jego syn, Jan Masaryk, był ministrem spraw zagranicznych w czechosłowackim rządzie na uchodźstwie (1940–1945) i w rządzie krajowym w latach 1945–1948. Charlotte Garrigue dała Tomášowi Masarykowi jeszcze czwórkę innych dzieci: Herberta, Alice, Annę i Olgę.

Filozofia i religia[edytuj | edytuj kod]

Masaryk jako filozof był zdecydowanym zwolennikiem racjonalizmu i humanizmu. Skupiał się na etyce praktycznej, co było wyrazem wpływu, jaki wywarli na niego filozofowie anglosascy. Sprzeciwiał się natomiast niemieckiemu idealizmowi i marksizmowi. Masaryk był członkiem wspólnoty Braci czeskich.

Myśli Masaryka[edytuj | edytuj kod]

Najbardziej znane sentencje Tomáša Masaryka:

  • Demokracja jest dyskusją.
  • Ekscytacja nie jest programem.
  • Historia uczy, iż wszystkie państwa upadły z powodu szowinizmu, nie ważne czy był rasowy, polityczny, religijny czy klasowy.
  • Humanizm nie jest pacyfizmem za wszelką cenę.
  • Państwo nie jest instytucją boską, wszechwiedzącą i wszechmocną, jak to sobie wyobrażał Hegel, lecz instytucją ludzką, a niekiedy bardzo ludzką, z wszelkimi słabościami, ale i doskonałościami tych ludzi, którzy ją organizowali i którzy nią kierują. Państwo nie jest tak złe i nierozsądne, jak twierdzą anarchiści, nie jest wszakże tak piękne i dobre, jak śpiewają jego wielbiciele; przeciętnie nie jest gorsze od pozostałych dzieł ludzkich. Jest potrzebne.

Odznaczenia (lista niepełna)[edytuj | edytuj kod]

Ciekawostki[edytuj | edytuj kod]

W czasie nauki w gimnazjum, Masaryk swoim demonstrowaniem przynależności narodowej i bójkami z uczniami niemieckimi, wzbudzał niechęć u grona profesorskiego; miał też zwyczaj palenia papierosów na terenie szkoły. Po tym, jak pewnego razu czynił to przed budynkiem szkoły na oczach uczniów i profesorów, wezwany następnie przez dyrektora, tłumaczył, iż palił nie papierosy, lecz cygara z ziół leczniczych przeciw chorobie płuc. Dyrektor i grono profesorskie dali wiarę temu wyjaśnieniu[2].

Upamiętnienie[edytuj | edytuj kod]

  • W 1990 ustanowiono order Tomáša Garrigue Masaryka (początkowo jako odznaczenie czechosłowackie, obecnie czeskie) nadawany za zasługi dla rozwoju demokracji i praw człowieka.
  • Wizerunek Tomáša Garrigue'a Masaryka znajduje się na czeskim banknocie o nominale 5000 koron.
  • W 2013 Czeski Związek Hokeja na Lodzie ustanowił Puchar T. G. Masaryka przeznaczony dla zwycięskiej drużyny ekstraligi czeskiej w hokeju na lodzie o mistrzostwo Czech w tej dyscyplinie[3]. Tofeum stanowi kopię pucharu ufundowanego przez Masaryka pierwotnie w 1924, następnie przekazanej dla zwycięskiej reprezentacji na turnieju mistrzostw świata w 1933 zorganizowanych w Pradze[4][5]. Masaryk, a także jego synowie, był kibicami hokeja na lodzie[6].

Bibliografia[edytuj | edytuj kod]

Przypisy