Laibach

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacja, szukaj
Laibach
LAIBACH Press Photo 2011.jpg
Laibach w roku 2011
Rok założenia 1980
Pochodzenie  Jugosławia, obecnie  Słowenia
Gatunek industrial, nowa fala
Wytwórnia płytowa Mute Records
Powiązania 300,000 V.K.
Obecni członkowie
Milan Fras
Ivan Novak
Mina Špiler
Byli członkowie
Tomaž Hostnik
Miran Mohar
Dejan Knez
Ervin Markošek
Galeria zdjęć w Wikimedia Commons Galeria zdjęć w Wikimedia Commons
Strona internetowa

Laibachsłoweński zespół muzyczny, założony w 1980 w górniczo-przemysłowej miejscowości Trbovlje w byłej Jugosławii. Skrzydło muzyczne interdyscyplinarnego kolektywu artystycznego Neue Slowenische Kunst (NSK), w którego skład wchodzą grupa sztuki wizualnej IRWIN, grupa teatralna NOORDUNG (dawniej Gledališče Sester Scipion Nasice), studio grafiki i designu Novi Kolektivizem i Departament Czystej i Stosowanej Filozofii. Laibach uczestniczył również w projektach artystycznych Germania, Strom und Klang, Kraftbach, Peter Paracelsus i 300.000 Verschiedene Krawalle. Zespół stworzył muzykę do wielu przedstawień teatralnych takich jak: Makbet, Krst pod Triglavom, No Fire Escape in Hell czy Molitevi stroj. Część utworów bazuje na przeróbkach piosenek najbardziej znanych zespołów światowych, takich jak The Beatles, Queen, Europe czy The Rolling Stones.

Nazwa zespołu Laibach pochodzi od niemieckiej nazwy Lublany kojarzonej z okresem okupacji nazistowskich Niemiec i tysiącletnim panowaniem Habsburgów. Prowokacyjna nazwa oraz stosowanie odniesień ideologicznych, politycznych i religijnych w twórczości zespołu stały się pretekstem do wprowadzenia zakazu występów Laibacha na terenie Jugosławii[1][2].

Laibach i inne grupy kolektywu NSK posługiwały się podobną estetyką, pozycjonując się jako retrogarda (straż wsteczna) w opozycji do awangardy politycznej, za którą uważała się ówczesna partia komunistyczna[3] oraz stosując strategię artystyczną “nad-utożsamienia się” z systemem[4]. Slavoj Žižek określił to jako rozbijanie systemu (panującej ideologii) nie poprzez jego ironiczną imitację, ale poprzez przesadne utożsamianie się z nim [nad-utożsamienie się] i wywlekanie na światło dzienne bezwstydnego superego systemu, przesadna identyfikacja blokuje jego skuteczność”[5].

Historia[edytuj | edytuj kod]

Laibach z Tomažem Hostnikiem (1980–1982)[edytuj | edytuj kod]

Czarny krzyż Kazimierza Malewicza

Grupa Laibach została założona w 1980 w górniczo-przemysłowej miejscowości Trbovlje w byłej Jugosławii[6]. Zespół współpracował z grupą sztuki wizualnej IRWIN i grupą teatralną Rdeči Pilot[6].

Od początku działalności spotykał się z niechęcią ze strony ówczesnych komunistycznych władz państwa. W 1980 roku Laibach przygotowywał w Trbovlje projekt multimedialny Rdeči Revirji (pol. czerwone dzielnice) (w odzewie na strajk miejscowych górników), który został objęty zakazem władz jeszcze przed otwarciem. Na plakatach reklamujących projekt umieszczono bowiem Czarny krzyż Kazimierza Malewicza obok nazwy Laibach, co uznano za wysoce niewłaściwe i nieodpowiedzialne[6].

Pierwsze koncerty zespołu miały miejsce w 1982 roku w Lublanie, Belgradzie i Zagrzebiu w ramach trasy Tournee po trzech stolicach[7]. Styczniowemu koncercie w Lublanie towarzyszyła wystawa pt. Žrtve letalske nesreče (pol. Ofiary wypadku samolotowego)[6]. Styl muzyczny grupy określany był wówczas jako industrial – zespół używał na scenie gramofonów oraz samodzielnie skonstruowanych instrumentów[6]. Podczas festiwalu Novi Rock w Lublanie, występujący w mundurze wojskowym wokalista Tomaž Hostnik został zraniony butelką w twarz, jednak koncertu nie przerwał[6]. W owym czasie każdy koncert Laibacha miał własny tytuł – ten festiwalowy nazywał się Dotik Zla (pol. Dotyk Zla)[8]. 21 grudnia 1982 roku Hostnik popełnił samobójstwo[6]. Nowym wokalistą zespołu został Milan Fras.

Lata 1983–1988[edytuj | edytuj kod]

Laibach w 1983

23 kwietnia 1983 roku, podczas wspólnego koncertu w Zagrzebiu z grupami 23 Skidoo i Last Few Days doszło do incydentu z wojskiem jugosłowiańskim i policją chorwacką. Koncert zatytułowany był "Mi kujemo bodočnost" (pol. Wykuwamy przyszłość). Podczas pokazu multimedialnego wyświetlano jednocześnie dwa filmy Revolucija še traja (pol. Rewolucja trwa) i film pornograficzny, których obrazy nakładały się na siebie, tak ze w pewnym momencie na ekranie pojawił się obraz zmarłego prezydenta Jugosławii Tito obok prącia. Wojsko i policja przerwały koncert[6]. Zespół musiał opuścić Chorwację[8]. Wkrótce po tym Laibach podpisał kontrakt płytowy z państwową wytwórnią ZKP RTV na nagranie pierwszego albumu LP Nebo žari (pol. Niebo się żarzy)[9]. Wytwórnia wycofała się jednak z umowy, ponieważ postawa Laibachu i NSK nie była pewna ideologicznie[10]. 23 kwietnia 1983 roku Laibach zadebiutował w telewizji w programie informacyjno-publicystycznym TV Tednik, co wywołało negatywne reakcje władz – zabroniono występowania członkom grupy na koncertach i używania niemieckiej nazwy Laibach[6].

Zespół udał się wtedy w międzynarodową trasę koncertową The Occupied Europe Tour '83 z szesnastoma koncertami w ośmiu krajach Europy wschodniej i ośmiu Europy zachodniej[6]. Występy grupy cieszyły się dużym zainteresowaniem[6]. Laibach posługiwał się estetyką realnego socjalizmu, nazizmu i faszyzmu, wykonując piosenki w języku niemieckim oraz przeróbki utworów w języku angielskim[6].

W 1984 roku członkowie grupy przenieśli się do Londynu, gdzie podejmowali się prac fizycznych i pracowali dorywczo – m.in. statystowali jako żołnierze w filmie Stanleya Kubricka Full Metal Jacket[6]. W tym samym roku zespół wystąpił na tajnym koncercie w Lublanie, by upamiętnić zmarłego Tomaža Hostnika[6]. Również w 1984 członkowie Laibachu wraz z grupami IRWIN i Rdeči Pilot powołali do życia interdyscyplinarny kolektyw artystyczny Neue Slowenische Kunst (NSK).

W kwietniu 1985 roku zespół wydał swój debiutancki album studyjny Laibach w wytworni Ljubljana ŠKUC Ropot, bez nazwy zespołu na okładce i bez fragmentu przemowy Tito, który został wycięty przez cenzorów[6]. W tym samym roku niemiecka wytwórnia Walter Ulbricht Schallfolien (WUS) wydala album Rekapitulacija 1980–1984, będący zbiorem wcześniejszych eksperymentalnych nagrań[6], a niezależna wytwórnia brytyjska Cherry Reddie singiel Die Liebe ist die grösste Kraft, die alles schafft[11]. W ramach współpracy z WUS, Laibach wystąpił w czerwcu 1985 roku na festiwalu Neu Konservatiw w Hamburgu a następnie w Monachium, Berlinie, Akwizgranie i Wiesbaden – trasa zatytulowana byla Die erste Bombardierung – Laibach über dem Deutschland (pol. Pierwsze bombardowanie – Laibach nad Niemcami)[11].

W 1985 roku Laibach wydał przez Cherry Red drugi album studyjny Nova Akropola (pol. Nowy Akropol). Po wydaniu albumu, zespół dał swój pierwszy legalny koncert w Słowenii, zatytułowany Krvava gruda, plodna zemlja (pol. Krwawa ziemia, płodna ziemia). Członkowie zespołu wystąpili do władz o zgodę na używanie nazwy Laibach i pozwolenie na występy publiczne – prośbę rozpatrzono pozytywnie[6]. Zespół zdobył nagrodę Zlata ptica (pol. Zloty ptak) podczas Jugosłowiańskiego Dnia Młodzieży[6].

6 lutego 1986 roku grupa teatralna NSK Gledališče Sester Scipion Nasice wystawiła sztukę Krst pod Triglavom (pol. Chrzest pod Triglavem), do której muzykę napisał Laibach. Muzyka została wydana przez WUS i Sub Rosa Records w 1987 roku na podwójnym albumie Klangniederschrift einer Taufe[11].

W tym samym roku, w Londynie grupa nagrała kilka utworów dla prezentera radiowego BBC i dyskdżokeja Johna Peela na potrzeby jego audycji radiowej. Nagrania z tej sesji wydano na CD w 2002 roku – John Peel Sessions.

Również w 1986 roku grupa występowała w sztuce tancerza Michaela Clarka No Fire Escape from Hell w Londynie i Manchesterze[12].

Opus Dei, 1987

W 1987 roku zespół dostał się pod skrzydła wytwórni Mute Records i wydał trzeci album studyjny Opus Dei razem ze słoweńskim pianista Slavko Avsenikiem[6]. Na płycie znalazły się m.in. Geburt einer Nation przeróbka One Vision zespołu Queen, Leben heißt Leben przeróbka Live Is Life austriackiej grupy Opus a także The Great Seal – hymn państwa NSK z tekstem z przemówienia Winstona Churchilla We shall fight on the beaches z 1940 roku. Na okładce wewnętrznej znalazła się praca niemieckiego grafika i antynazisty Johna Heartfielda przedstawiająca swastykę złożoną z czterech, ociekających krwią siekier[6]. Z powodu użycia na okładce płyty nazwy Opus dei zestawionej z symbolami nazistowskimi, katolicka organizacja Opus Dei wytoczyła grupie proces, jednak sprawa została rozstrzygnięta na korzyść zespołu[6]. Po wydaniu płyty, grupa udała się w trasę koncertową po Europie – na konferencji prasowej w Paryżu członkowie grupy wyznali, że wpływ na nich ma Tito, Toto i Tati[6].

Stylistycznie utwory na płytach Nova Akropola i Opus Dei oddalają się od industrialu w stronę militarnego klasycyzmu[13].

W 1987 roku Laibach stworzył muzykę do inscenizacji Makbeta w reżyserii Wilfrieda Minksa w Deutsches Schauspielhaus w Hamburgu; sami muzycy byli częścią inscenizacji[14]. Benjamin Henrichs tak zrecenzował ten spektakl:

Quote-alpha.png
Również Laibach nic nie zmienia. Występ muzyków (o których rzekomo faszystoidalnej aurze i rzekomo terrorystycznej sile wiele szeptano) pozostaje składnikiem, prostym założeniem. Robią wiele hałasu, ale nie sieją strachu i przerażenia. Pozostają obcym elementem w skądinąd nieszkodliwie statecznym i prostolinijnym spektaklu[15].

W 1988 roku zespół wydał album Let It Be zawierający przeróbki i utwory nawiązujące do piosenek the Beatles z płyty Let It Be, poza piosenką tytułową[6].

W 1989 roku, podczas koncertu w Belgradzie filozof NSK Peter Mlakar wygłosił mowę cynicznie parodiując przemówienia Slobodana Miloševića z SPA Kosowo[6].

Lata 90.[edytuj | edytuj kod]

Laibach w 1989

Okres na początku lat 90. po upadku bloku wschodniego charakteryzował się tym, że Laibach korzystał z elementów zapożyczonych z innych gatunków a ich utwory nawiązywały na przykład do stylistyki techno (Final Countdown z NATO).

Z przeróbek utworów The Rolling Stones składał się kolejny album Sympathy For The Devil wydany w 1990 roku[6].

21 grudnia 1990 roku zespół obchodził 10-lecie swojej dzielności artystycznej i z tej okazji wystąpił po raz pierwszy w rodzinnym mieście Trbovlje. Koncert ten uświetnił powołanie do życia państwa NSK, z własną walutą, flagą i paszportem[6].

W 1991 roku Słowenia uzyskała niepodległość. W 1992 roku, Laibach wydał kolejny album Kapital prezentując własną wizją materializmu. W 1993 roku wytwórnia Mute wydała album z koncertami grupy z Lublany, Zagrzebia i Belgradu z 1982 roku, prezentując dokument politycznego zaangażowania zespołu ze wczesnych lat działalności[6].

W 1994 roku zespół nagrał album NATO zainspirowany wydarzeniami wojny w Bośni i Hercegowinie, zawierający przeróbki utworów o tematyce wojennej w konwencji techno i pop. Na płycie znalazły się m.in. The Final Countdown zespołu Europe, In the Army Now zespołu Status Quo, Indian Reservation Johna D. Loudermilka i Marš na Drino – serbski marsz z okresu II wojny światowej autorstwa Stanislava Biničkiego[6]. W latach 1994–1995 grupa odbyła trasę koncertową The Occupied Europe NATO Tour 1994–95 a materiał z trasy został wydany w ramach projektu NATO[6]. Udokumentowano m.in. koncert z Sarajewa w dniu podpisania układu w Dayton[6].

W 1996 roku zespół opracował własną wersję opery rockowej Andrew Lloyda Webbera Jesus Christ Superstar.

15 Maja 1997 roku grupa występowała razem ze słoweńską orkiestra symfoniczna pod batuta Marko Letonji oraz chorem Tone Tomšić podczas ceremonii otwarcia Europejskiego Miesiąca Kultury w Lublanie. Podczas koncertu zaprezentowano wczesne utwory Laibacha w wersji orkiestrowej. W tym samym roku wydano album M.B. December 21, 1984 zawierający zapis tajnego koncertu Laibacha w Malic Belic Hall w Ljubljanie w 1984 roku. 14 listopada 1997 roku podczas kolejnego koncertu w Belgradzie, Peter Mlakar przemówił ponownie – jednak tym razem jego przeslanie odebrano z mieszanymi uczuciami – Maklar zwrócił się do publiczności słowami "zjedzcie tę świnię i przetrawcie ją raz na zawsze", przy czym odnosił się do urzędującego wówczas prezydenta Slobodana Miloševića[16].

XXI wiek[edytuj | edytuj kod]

Laibach w 2003

W 2003 roku zespół wydał album WAT (We Are Time), na którym znalazł się również utwór Tanz mit Laibach zainspirowany twórczością niemieckiej grupy DAF[16]. Współautorem tekstów był Peter Mlakar a muzykę współtworzyli Iztok Turk i DJ-e Umek, Bizzy i Dojaja[16].

W 2004 roku grupa wydała dwupłytowy album z remiksami najpopularniejszych, najbardziej "hymnowych" utworów zespołu oraz jeden nowy utwór – cover "Mama Leone" Bino. Wydawnictwo zawiera również 40. stronicową biografie zespołu autorstwa Alexeia Monroe[16].

W 2006 roku Laibach wydał album Volk z utworami inspirowanymi hymnami państwowymi, jak również hymn fikcyjnego państwa NSK Das Lied der Deutschen – napisany w 1797 roku i wykonywany w okresie Republiki Weimarskiej[16]. Tytuł płyty opiera się na grze słów – słowo Volk w języku niemieckim oznacza 'lud', natomiast w języku słoweńskim znaczy 'wilk' (przewrotnym pomysłem było umieszczenie na okładce płyty obrazka przedstawiającego owce).

1 czerwca 2006 roku zespół wykonał własną interpretację Die Kunst der Fuge Bacha na koncercie w rodzinnym mieście kompozytora w Lipsku podczas dorocznego festiwalu Bachfest[17]. Interpretacja Laibacha została wydana na płycie LAIBACHKUNSTDERFUGE w 2008 roku[17].

18 kwietnia 2009 roku zespół wystąpił ponownie ze słoweńską orkiestra symfoniczna pod batuta Izidora Leitingera w Lublanie, interpretując fragmenty utworów Wagnera Tannhäuser, Zygfryd i Walkiria. Koncert zatytułowany był Volkswagner[18].

W 2012 roku zespół wraz z Benem Watkinsem z Juno Reactor skomponował muzykę do filmu Timo Vuorensoli Iron Sky.

Laibach w 2014

14 kwietnia 20012 roku Laibach wystąpił w Tate Gallery w Londynie z koncertem pod tytułem Monumental Retro-Avant-Garde. Jesienią 2012 roku Laibach koncertował w kopalni Velenje – koncert zatytułowany był Kohle ist Brot (pol. Wegiel jest chlebem) i był częścią programu artystycznego Mariboru z okazji pełnienia funkcji europejskiej stolicy kultury w roku 2012[19].

W listopadzie 2012 roku teatr Schauspielhaus w Düsseldorfie wystawił inscenizacje sztuki Lwa Tołstoja Die Macht der Finsternis (pol. Ciemna potęga) w reżyserii Sebastiana Baumgartena, do której muzykę stworzył Laibach[20].

W marcu 2014 roku zespół wydał album Spectre. W tekstach poruszana jest tematyka kapitalizmu, ucisku i inwigilacji obywateli poprzez polityków i władze. Zespół czerpał inspiracje z działalności ruchu Occupy Wall Street i demaskatorów takich jak Edward Snowden, Bradley Manning i Julian Assange. Zespół powołał do życia symboliczną partię Spectre-Party, by zainicjować zmiany społeczne. Książeczka partyjna oraz teksty pieśni partyjnych zostały dołączone do limitowanej wersji CD albumu Spectre.

Strategia artystyczna[edytuj | edytuj kod]

Retro-awangarda[edytuj | edytuj kod]

Laibach, The Thrower, plakat z 1980
Laibach, Buy Victory, plakat z 1984

Artystyczna zasada Laibacha określana jest mianem (monumentalnej) retro-awangardy – retrogardy (straży wstecznej):

Quote-alpha.png
Retro-awangarda jest podstawowym podejściem artystycznym NSK. Opiera się ono na założeniu, że urazy z przeszłości, które mają wpływ na teraźniejszość i przyszłość, można wyleczyć tylko poprzez powrót do konfliktów, które je wywołały. Współczesna sztuka do tej pory jeszcze nie przezwyciężyła konfliktu, który powstał poprzez [...] asymilacje historycznych ruchów awangardowych z systemami państw totalitarnych. Popularne postrzeganie awangardy jako fundamentalnego zjawiska 20. wieku jest obciążone lękami i uprzedzeniami. Z jednej strony, okres ten jest naiwnie gloryfikowany i mistyfikowany, podczas gdy z drugiej strony, ich nadużycie, ich kompromisy i błędy można zliczyć z biurokratyczną precyzją, aby pamiętać, że takie wspaniałe przenikanie nigdy wiecej nie może się powtórzyć[21]. Irwin/NSK (1993)

Prace muzyczne i plastyczne Laibacha są wyrazem tego podejścia poprzez zastosowanie elementów, symboli, znaków i cytatów z najróżniejszych kontekstów artystycznych i polityczno-historycznych, ale przede wszystkim ideologii totalitarnych 20. wieku. Laibach często sięga do motywów wykorzystywanych w marszach wojskowych, symboli totalitarnych, estetyki faszystowskiej, stylizując podobnie swój wizerunek, czego celem jest podkreślenie zagrożeń związanych z totalitaryzmem. Okładki ich płyt czy też elementy scenografii koncertowej często zdobią przerobione symbole religijne i totalitarne, związane ze sobą w specyficzny sposób, jak np. Matka Boska z Leninem na rękach, czy sylwetka Chrystusa na tle czarnego krzyża, jakiego używało niemieckie wojsko w trakcie drugiej wojny światowej.

Muzycznie Laibach czerpał ze stylistyki m.in. heavy metal, muzyki disco i techno, wykorzystywał elementy i przeróbki dzieł klasycznych, m.in. Gustava Holsta, Antona Brucknera, Carla Orffa, Liszta i Szostakowicza, czy utworów współczesnych artystów rockowych, m.in. Queen, The Beatles czy The Rolling Stones. Laibach pobiera materiał muzyczny różnego pochodzenia i przetwarza go do własnych celów, w artystyczny ready-made w sensie Marcela Duchampa i Josepha Beuysa:

Quote-alpha.png
Proces kompozycyjny to podyktowany ready-made[22]. Laibach

Nad-identyfikacja[edytuj | edytuj kod]

Postawa retro-awangardy przyjmowana nie jest w celu osiągnięcia ironii, satyry, przesady czy dystansu krytycznego, lecz w celu nad-identyfikacji z systemem. Slowenski filozof Slavoj Žižek określił to jako "trawersowanie chimery"[23]. Laibach nie przyjął tradycyjnej postawy wolnościowej historycznych ruchów awangardowych (czy im współczesnego jugosłowiańskiego ruchu punkowego), lecz świadomie symulował w swoich pracach podatność takich ruchów na skorumpowanie przez system polityczny:

Quote-alpha.png
Każda sztuka podlega manipulacji politycznej [...], poza tą która mówi tym samym językiem manipulacji[24]. Laibach: 10 Items of the Covenant (1982)

Radykalne podejście nad-identyfikacji kulminuje w totalitarnej i po części wojennej inscenizacji Laibacha i związane z tym roszczenie absolutności, które jest symbolicznym zawłaszczeniem funkcji ideologii i reżimu totalitarnego:

Quote-alpha.png
Nasza wolność jest wolnością tych co myślą podobnie[25]. Laibach
Quote-alpha.png
My […] jesteśmy inżynierami ludzkich dusz[25]. Laibach (w odniesieniu do zdania Stalina, który w 1932 roku określił stalinistycznych pisarzy i artystów jako „maszynistów ludzkich dusz”[25]

W odpowiedzi na pytanie czy członkowie Laibacha są faszystami, wokalista zespołu odpowiedział:

Quote-alpha.png
Jesteśmy w takim stopniu faszystami w jakim Hitler był malarzem"[26].

Dyskografia[edytuj | edytuj kod]

Koncert Laibacha w Celje, 7 lipca 2007

Przypisy

  1. Eva-Maria Hanser: Ideotopie. Das Spiel mit Ideologie und Utopie der Laibach-Kunst. Wien: Universität Wien, 2010, s. 5. [dostęp 2014-05-16]. (niem.)
  2. Richard Wolfson. Warriors of weirdness. „The Daily Telegraph”, 2003-09-03 (ang.). 
  3. Aleš Erjavec: Przednia i wsteczna straż: awangarda i retrogarda. W: Grzegorz Dziamski: Awangarda w perspektywie postmodernizmu. Wydawn. Fundacji Humaniora, 1996. ISBN 9788371121197.
  4. Joanna Szczepanik. Neue Slowenische Kunst. Nad-identyfikacja jako strategia nie/ironiczna.. „Magazyn Sztuki w Sieci” (pol.). 
  5. Slavoj Žižek: Why are Laibach and NSK not Fascists?. [dostęp 2014-05-16]. Cytat: It "frustrates" the system (the ruling ideology) precisely in so far as it is not its ironic imitation, but over – identification with it – by bringing to light the obscene superego under side of the system, over-identification suspends its efficiency.
  6. 6,00 6,01 6,02 6,03 6,04 6,05 6,06 6,07 6,08 6,09 6,10 6,11 6,12 6,13 6,14 6,15 6,16 6,17 6,18 6,19 6,20 6,21 6,22 6,23 6,24 6,25 6,26 6,27 6,28 6,29 Petar Janjatović: EX YU ROCK enciklopedija 1960-2006. 2007. ISBN 978-86-905317-1-4. (słoweń.)
  7. Glenn Gossling: LAIBACH. W: Peter Buckley: The Rough Guide to Rock. The Definitive Guide to More than 1200 Artists and Bands. London: Rough Guides Ltd, 2003, s. 575. ISBN 9781843531050. [dostęp 2014-05-16].
  8. 8,0 8,1 Inke Arns: Neue Slowenische Kunst – NSK. Laibach, Irwin, Gledališče sester Scipion Nasice, Kozmokinetično gledališče Rdeči pilot, Kozmokinetični kabinet Noordung, Novi kolektivizem. Eine Analyse ihrer künstlerischen Strategien im Kontext der 1980er Jahre in Jugoslawien. Regensburg: Museum Ostdeutsche Galerie, 2002, s. 32.
  9. Inke Arns: Neue Slowenische Kunst – NSK. Laibach, Irwin, Gledališče sester Scipion Nasice, Kozmokinetično gledališče Rdeči pilot, Kozmokinetični kabinet Noordung, Novi kolektivizem. Eine Analyse ihrer künstlerischen Strategien im Kontext der 1980er Jahre in Jugoslawien. Regensburg: Museum Ostdeutsche Galerie, 2002, s. 35.
  10. Glenn Gossling: LAIBACH. W: Peter Buckley: The Rough Guide to Rock. The Definitive Guide to More than 1200 Artists and Bands. London: Rough Guides Ltd, 2003, s. 576. ISBN 9781843531050. [dostęp 2014-05-16].
  11. 11,0 11,1 11,2 Darko Pokorn: Neue Slowenische Kunst. Zagreb: Grafički zavod Hrvatske (Zagreb) in collaboration with Amok Books (Los Angeles), 1991, s. 78–79.
  12. Darko Pokorn: Neue Slowenische Kunst. Zagreb: Grafički zavod Hrvatske (Zagreb) in collaboration with Amok Books (Los Angeles), 1991, s. 79.
  13. Alexei Monroe: Interrogation Machine. Laibach and NSK. The MIT Press, 2008, s. 217. ISBN 9780262633154.
  14. Braune Hirsche. „Der Spiegel”, 31.08.1987. 36/1987 (niem.). 
  15. Benjamin Henrichs. Theater in Hamburg: Wilfried Minks inszeniert Shakespeares „Macbeth“. Shakespearefälschung. „Die Zeit”, 11.9.1987. 38 (niem.). Cytat: Auch ‚Laibach‘ ändert nichts. Der Auftritt der Musiker (über deren angeblich faschistoide Aura, angeblich terroristische Kraft vorher mächtig geraunt worden war) bleibt Zutat, bloße Behauptung. Sie machen viel Krach, aber wenig Angst und Schrecken. Sie bleiben Fremdlinge in einem sonst doch eher harmlos-behäbigen, herzensschlichten Spektakel.. 
  16. 16,0 16,1 16,2 16,3 16,4 Petar Janjatović: EX YU ROCK enciklopedija 1960-2006. 2007. ISBN 978-86-905317-1-4. Cytat: Eat the pig and digest it once and for all. (słoweń.)
  17. 17,0 17,1 Leibach: Laibachkunstderfuge (ang.). [dostęp 2014-05-17].
  18. LAIBACH: Volkswagner (ang.). [dostęp 2014-05-17].
  19. Slowenisches Kohlebergbaumuseum: EPK 2012 im Slowenischen Kohlebergbaumuseum (niem.). [dostęp 2014-05-17].
  20. Karin Fischer: Dröhnendes Moral-Debakel (niem.). Deutschlandfunk, 2012-11-26. [dostęp 2014-05-17].
  21. Inke Arns: Neue Slowenische Kunst – NSK. Laibach, Irwin, Gledališče sester Scipion Nasice, Kozmokinetično gledališče Rdeči pilot, Kozmokinetični kabinet Noordung, Novi kolektivizem. Eine Analyse ihrer künstlerischen Strategien im Kontext der 1980er Jahre in Jugoslawien. Regensburg: Museum Ostdeutsche Galerie, 2002, s. 17. Cytat: Retroavantgarde ist die grundlegende künstlerische Vorgehensweise von Neue Slowenische Kunst. Sie basiert auf der Prämisse, dass Traumata der Vergangenheit, die sich auf Gegenwart und Zukunft auswirken nur geheilt werden können durch eine Rückkehr zu den ursprünglichen, auslösenden Konflikten. Die moderne Kunst hat bislang noch nicht den Konflikt überwunden, der durch die […] Assimilierung der historischen Avantgardebewegungen in die Systeme totalitärer Staaten entstand. Die übliche Wahrnehmung der Avantagarde als fundamentales Phänomen des 20. Jahrhunderts ist belastet durch Ängste und Vorurteile. Einerseits wird diese Periode naiv glorifiziert und mystifiziert, während andererseits ihr Missbrauch, ihre Kompromisse und Fehler mit bürokratischer Genauigkeit gezählt werden, um uns daran zu erinnern, dass sich eine derartig grandiose Verblendung niemals wiederholen darf..
  22. Alexei Monroe: Laibach – Unsere Geschichte. CD-Beiheft Laibach Anthems, Mute Records, 2004. Cytat: The compositional proccess is a dictated ready-made..
  23. Inke Arns: Neue Slowenische Kunst – NSK. Laibach, Irwin, Gledališče sester Scipion Nasice, Kozmokinetično gledališče Rdeči pilot, Kozmokinetični kabinet Noordung, Novi kolektivizem. Eine Analyse ihrer künstlerischen Strategien im Kontext der 1980er Jahre in Jugoslawien. Regensburg: Museum Ostdeutsche Galerie, 2002.
  24. Inke Arns: Neue Slowenische Kunst – NSK. Laibach, Irwin, Gledališče sester Scipion Nasice, Kozmokinetično gledališče Rdeči pilot, Kozmokinetični kabinet Noordung, Novi kolektivizem. Eine Analyse ihrer künstlerischen Strategien im Kontext der 1980er Jahre in Jugoslawien. Regensburg: Museum Ostdeutsche Galerie, 2002, s. 14. Cytat: All art is subject to political manipulation […], except for that which speaks the language of this same manipulation..
  25. 25,0 25,1 25,2 Darko Pokorn: Neue Slowenische Kunst. Zagreb: Grafički zavod Hrvatske (Zagreb) in collaboration with Amok Books (Los Angeles), 1991, s. 43. Cytat: Our freedom is the freedom of those who think alike.
  26. Darko Pokorn: Neue Slowenische Kunst. Zagreb: Grafički zavod Hrvatske (Zagreb) in collaboration with Amok Books (Los Angeles), 1991. Cytat: We are as much fascists as Hitler was a painter..

Linki zewnętrzne[edytuj | edytuj kod]

Wikinews-logo.svg
Zobacz wiadomość w serwisie Wikinews na temat Koncert zespołu Laibach
Wikinews-logo.svg
Zobacz wiadomość w serwisie Wikinews na temat WRacku Festiwal 2010