Swastyka

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacja, szukaj
Swastyka indyjska
Swastyka jako symbol buddyzmu w Japonii
Buddyjska swastyka na naczyniu z brązu w Japonii
Tradycyjny latawiec na Bali ze znakiem swastyki
swastyka na rzymskiej mozaice w Afryce
Oznakowanie lotnictwa fińskiego 1918-1944
Symbol „Młot Thora” używany w przeszłości przez islandzką firmę Eimskip

Swastyka (dewanagari स्वस्तिक, transliteracja svastika, transkrypcja swastika, 卐) – znak zazwyczaj w kształcie równoramiennego krzyża, o ramionach zagiętych pod kątem prostym. Nazwa swastika pochodzi z sanskrytu i oznacza „przynoszący szczęście” (swasti – powodzenie, pomyślność, od su – „dobry” i asti – „jest”, -ka sufiks rzeczownikowy). Obecnie w krajach Europy i obu Ameryk symbol ten kojarzony jest prawie wyłącznie z Adolfem Hitlerem i nazizmem, natomiast w Azji jest powszechnie stosowanym symbolem szczęścia i pomyślności.

Przegląd[edytuj | edytuj kod]

Inne nazwy:

  • niem. Hakenkreuz – hakowaty krzyż (nazwa stosowana również w języku kaszubskim i etnolekcie śląskim),
  • gr. gammadion – oznaczająca złożenie czterech liter gamma Γ, stąd również nazwa francuska: croix gammée (krzyż gamma)
  • ang. fylfot – anglosaska i skandynawska wersja swastyki, czasem słowo używane jako jej synonim
  • fin. hakaristi – fińska swastyka, pierwotnie symbol szczęścia. Formę swastyki miały amulety i talizmany mające chronić przed złem. W latach 1918-1944 niebieska swastyka na białym tle była symbolem fińskiego lotnictwa.
  • baskijski lauburu baskijska swastyka w formie czterech kropel
  • swarga[1], cyrylickie сварга – nazwa słowiańska, podobnie jak polskie świąszczyca, używane współcześnie przez polskie organizacje nacjonalistyczne i ruchy neopogańskie swarożyca, swarzyca, czy regionalne góralskie krzyżyk niespodziany[2], wariantem (na planie koła) był kołowrót[3] (słoweńskie kolovrat, bośniackie kolovrat, chorwackie kolovrat, białoruskie колаўрат/kolaurat[4], rosyjskie коловрат/kalowrat lub коловорот/kalowarot, ukraińskie коловрат/kołowrat, serbskie коловрат/kolowrat)

Starożytny znak magiczny o nieznanych początkach. Pochodzi najprawdopodobniej z Indii, gdzie nazwa ta oznacza talizman.

Formy i symbole[edytuj | edytuj kod]

Swastyka jako jedna z form krzyża słonecznego

Swastyka może mieć ramiona zgięte w prawo albo w lewo. Postać "prawoskrętna", naśladująca kształtem ramion ruch Słońca (widziany z półkuli północnej Ziemi), kojarzona jest najczęściej z kultami solarnymi, jako symbol ognia i Słońca (krąg promieni); jest talizmanem przynoszącym szczęście; bywała symbolem bogiń, a więc płodności. Swastyka z ramionami skierowanymi w lewo (nazywana sauvastika) jest znakiem nocy i magii, emblematem straszliwej bogini Kali, żony Śiwy.

Na skutek zaanektowania symbolu swastyki przez III Rzeszę, symbol ten czasami błędnie uważa się za znak germański. Swastyka występuje jednak na całym świecie (poza Australią) od pradawnych czasów. Jedno z najstarszych malowideł z motywem swastyki pochodzi z paleolitu – ma więc około 10 000 lat. Swastykę odkrywano w znaleziskach z późnego neolitu na Bliskim Wschodzie, w późniejszych w Babilonie i u Hetytów. W epoce brązu znana była już w Troi, Mykenach, Skandynawii, później w Grecji, Italii, Chinach, Japonii. Znak ten odkryto również na palestyńskich synagogach sprzed 2000 lat.

Swastyka w Azji[edytuj | edytuj kod]

Swastyki jako symbole szczęścia na sukni ślubnej uszytej w jednej z brytyjskich kolonii w 1910

W hinduizmie swastyka jest często stosowanym znakiem. Jest uznawana za symbol Ganapatiego[5], słoniogłowego bóstwa o ludzkim ciele, ku któremu kierowana jest początkowa mantra lub recytacja w większości praktyk religijnych hindusów. Podobnie, w nowożytnym hinduizmie, znak swastyki pojawia się na pierwszej karcie ksiąg.

W Chinach znak swastyki pojawił się ok. 2000 lat temu, wraz ze sprowadzeniem buddyzmu z Indii. Za czasów dynastii Tang z woli jedynego w historii Chin kobiety cesarza Wu Zetian znak ten trafił do chińskiego pisma wraz z lekcją "wan", zapożyczoną od znaku “万” (dosł. dziesięć tysięcy)[6]. Dziesięć tysięcy to w Chinach symbol pełni, kompletności, a znaczenie znaku "卍" to "pomyślne zgromadzenie dziesięciu tysięcy cnót" (chiń. 吉祥万德之所集). Mnich Xuanzang, jeden z najważniejszych chińskich tłumaczy literatury buddyjskiej w epoce Tang, tłumaczył znaczenie swastyki terminem "德" (cnota). Wraz z innymi chińskimi znakami lewoskrętna postać swastyki trafiła do Korei (만 – man), gdzie jest najbardziej znanym symbolem buddyjskim, a potem także do Japonii. W kanji ma czytanie "man" lub "ban" i znaczenie takie, jak w Chinach.

Jest symbolem religijnym w dźinizmie i buddyzmie, a także w tybetańskiej tradycji bon. Podobnie jak w Korei, gdzie symbol swastyki widnieje na wielu świątyniach buddyjskich, także w Japonii związany jest z buddyzmem (w odróżnieniu od rodzimego shintō).

Swastyka w Europie[edytuj | edytuj kod]

Swastyki w motywie zdobniczym zwanym potocznie Rękami Boga, pochodzącym z popielnicy z Białej k. Łodzi.
Kołowrót jest jedną ze słowiańskich odmian swastyki.

U plemion germańskich w I-IV w. n.e. pojawiła się forma trójramienna (triskelion). Do dziś wzór ten przetrwał w herbach Sycylii i Wyspy Man. Jeszcze w 1918 roku, przed niemieckimi nazistami, swastyka w kolorze niebieskim (jak na fińskiej fladze) została przyjęta jako znak przynależności państwowej fińskich wozów bojowych. Miała ona zagięte ramiona krótsze od ramion krzyża. Następnie stała się znakiem rozpoznawczym fińskich samolotów, z ramionami długości równej ramionom krzyża, lecz w odróżnieniu od niemieckiej, malowana jako krzyż prosty, a nie ukośny. Jako znak rozpoznawczy fińskich sił zbrojnych, swastyka zniknęła w 1944 roku, jako jednoznacznie kojarzona z nazizmem. Fińska ochotnicza organizacja pomocnicza kobiet Lotta Svärd, działająca od początku lat 20. do 1944 r. przyjęła w 1921 r. jako swój symbol niebieską swastykę z różami. Lotnictwo Łotwy znakowało w latach 1935-1940 swoje samoloty ciemnoczerwoną (jak kolory łotewskiej flagi) swastyką. Islandzka firma transportowa Eimskip używała od czasu swego powstania w 1914 roku, starego nordyckiego symbolu oznaczającego Młot Thora, który jest swastyką o skróconych ramionach. Odmianą swastyki jest również słowiański kołowrót (kolovrat), który ma osiem ramion. Także Baskowie mają swój, ważny i pochodzący z dawnych czasów znak lauburu nazywany czasem baskijską swastyką.

Heraldyka[edytuj | edytuj kod]

Niektóre godła pochodzące od "trifosu" przypominają polskie herby Brodzic (odmiana bez kółka), Kroje, Trąby, Cielątkowa i Drogomir (Złota Goleń). Natomiast różne kształty "fyrfosu" odpowiadają herbom Boreyko[1] i Jelce[7].

Podwójna swastyka na ścianie kolegiaty z XII w. w Kruszwicy
Swastyka na "Kamieniu Karłowicza" w Tatrach
Góralskie krzyże podczas defilady święta pułkowego – 2. PSP, Sanok, 1936
Swastyka była znakiem Towarzystwa Wydawniczego „Ignis” działającego w Polsce w latach 1920-1928

Na ziemiach polskich[edytuj | edytuj kod]

Znak swastyki znany był wśród Słowian, również na ziemiach polskich – zwana była też swargą[1].

W okresie I Rzeczypospolitej symbol swastyki widniał również na herbie szlacheckim Boreyko. W swej starożytnej roli talizmanu przetrwała na Podhalu, gdzie nazywana jest "krzyżykiem niespodzianym"; nazwę tę zaproponował prof. Antoniewicz (w latach 20. ubiegłego wieku), w różnych kształtach rzezana lub malowana na belkach stropu i w innych zakamarkach, miała – jako symbol Słońca – płoszyć "złe", które by chciało się zagnieździć w domu. Można ją zobaczyć m.in. w schronisku Murowaniec na Hali Gąsienicowej, w barierce klatki schodowej.

W dwudziestoleciu międzywojennym symbol swastyki pojawił się w Wojsku Polskim jako część emblematu noszonego na kołnierzu munduru przez artylerzystów 21 i 22 Dywizji Piechoty Górskiej oraz odznak pułkowych: 1, 2, 3, 4, 5 i 6 Pułku Strzelców Podhalańskich i 4 Pułku Piechoty Legionów. Granatowa swastyka była tłem odznaki instruktorskiej Ligi Obrony Powietrznej i Przeciwgazowej. Znak ten był też symbolem założonego w 1822 Towarzystwa Wydawniczego IGNIS (łac. ogień).

Symbol swastyki szczególnie lubił Mieczysław Karłowicz, kompozytor i taternik, autor licznych pionierskich wejść i przejść tatrzańskich. Sygnował nim swoje znaki na górskich szlakach, bilety wizytowe i listy do przyjaciół. Gdy w 1909 zginął w lawinie pod Małym Kościelcem, przyjaciele postawili w miejscu jego śmierci głaz z pamiątkowym napisem i znakiem swastyki. Podobnie znakiem tym posługiwał się Walery Eliasz-Radzikowski – Boreyko, umieszczając swastykę przy podpisie.

Symbole nazizmu[edytuj | edytuj kod]

Swastyka III Rzeszy
Swastyka na ogonie samolotu Curtiss Export Hawk II Ernsta Udeta użytego do pokazów lotniczych z okazji Igrzysk Olimpijskich w Berlinie w 1936 r. Eksponat Muzeum Lotnictwa Polskiego w Krakowie.
Międzyrzecki Rejon Umocniony – 1997. Swastyka z łusek karabinowych wciśnięta w świeży beton przez niemieckich budowniczych schronu MG u. PAK 743 dla armaty p.panc.

Niemieccy naziści, tworząc ideologię wyższości "rasy aryjskiej", zaczerpnęli z tradycji Ariów również ten starożytny symbol, czyniąc zeń w 1920 roku godło NSDAP, a następnie symbol państwowy III Rzeszy. Za osobę, która namówiła Hitlera do użycia swastyki uważa się współtwórcę DAP, Antona Drexlera. Związany był on pośrednio z Towarzystwem Thule, gdzie po raz pierwszy użyto tego symbolu w kontekście narodowym. W odróżnieniu jednak od tradycyjnej swastyki, rysowanej jako krzyż prosty, swastyka hitlerowska rysowana była zazwyczaj ukośnie, obrócona o 45°. Miała ona ramiona zagięte w prawo, długości równej ramionom krzyża. Skojarzona ze zbrodniami niemieckiego systemu nazistowskiego, swastyka obecnie uważana jest za symbol nazistowski i konkretnie jako taki (w stylistyce używanej przez nazistów) jest prawnie zabroniona w wielu krajach (np. w Niemczech regulują to przepisy §86 i §86a niemieckiego kodeksu karnego StGB). Niektóre organizacje neonazistowskie odwołują się do symboliki swastyki, używając zbliżonych symboli wpisanych w plan koła, a nie kwadratu lub swastyk trójramiennych (triskelionów).

Zobacz też[edytuj | edytuj kod]

Przypisy

  1. 1,0 1,1 1,2 Słownik języka polskiego pod red. Niedźwiedzkiego; tom VI (Warszawa 1916), str. 524
  2. Zofia i Witold H. Paryscy, Wielka encyklopedia tatrzańska, hasło: swastyka
  3. Ośmioramienny kołowrót
  4. Ў – oznacza dźwięk pośredni pomiędzy polskim w a u
  5. Icons of Ganapathi. W: Swami Harshananda: A Concise Encyclopedia of Hinduism. Wyd. 1. T. 1. Bangalore: Ramakrishna Math, April 2008, s. 604. ISBN 978-81-7907-057-4. (ang.)
  6. Wolfram Eberhard: Symbole chińskie. Słownik. Kraków: Wydawnictwo Universitas, 2007, s. 244. ISBN 978-83-242-0766-4.
  7. [w: Piekosiński. Herbarz szlachty polskiej Nr. 1037 i 1039), "Die ario-germanische Bilderschrift. Die Hieroglyphik in der Heraldik als Schlüssel zur Lösung und Lesung der Wappen" 1910"]

Linki zewnętrzne[edytuj | edytuj kod]

Wikimedia Commons