Kolaboracja pod okupacją niemiecką podczas II wojny światowej

Volksdeutsche z Łodzi witają hitlerowskim pozdrowieniem niemiecką kawalerię w 1939 roku.

Kolaboracja pod okupacją niemiecką podczas II wojny światowej

Podobnie jak podczas wielu wcześniejszych konfliktów wojennych, także podczas II wojny światowej okupanci niemieccy chcieli oprzeć się na współdziałaniu określonych kręgów ludności z niektórych podbitych krajów, bądź też tę ludność zmuszała do tego sytuacja wojenna. Bez pewnego zakresu tej współpracy nie mogłyby też funkcjonować mechanizmy życia codziennego, nieodzowne również dla okupanta dla zabezpieczenia jego interesów. Prawo międzynarodowe dopuszcza współdziałanie z władzami okupacyjnymi, które oznacza minimum identyfikacji z celami najeźdźcy. Inny charakter miała jednak dobrowolna współpraca z okupantem na rzecz jego siły militarnej, postawa naruszająca lojalność wobec własnego państwa lub co najmniej stawiająca ją pod znakiem zapytania, która po wojnie została nazwana kolaboracją.

Dla określenia różnej treści współpracy zbiorowej z okupantem w okresie II wojny światowej używa się współcześnie różnych pojęć, jak zdrada i quislingizm (podobne zakresy znaczeniowe), kolaboracjonizm w znaczeniu zbliżenia ideologicznego oraz kolaboracja jako przeciwieństwo postawy wyczekującej. Niekiedy pojawia się także termin "superkolaboracja", który oznacza najwyższą gorliwość w służbie najeźdźcy lub wyrzeczenie się własnego państwa czy narodu, dobrowolną opcję na rzecz Niemiec (np. wojskowa przysięga na wierność Hitlerowi czy zadeklarowanie niemieckiej przynależności państwowej).

Kolaborację można podzielić na kolaborację indywidualną oraz instytucjonalną. Pierwszy typ kolaboracji dotyczy współpracy z okupantem pojedynczych osób (polityków, działaczy społecznych, wojskowych, przemysłowców, ludzi kultury itp.), natomiast w drugim przypadku chodzi o kolaborację określonych struktur państwowych, jeśli odbywała się ona w pewnych ramach organizacyjnych. W tym przypadku wydziela się kolaborację na płaszczyźnie państwowo-politycznej, ideologicznej, wojskowej, gospodarczej i kulturalnej.

Kolaboracja na płaszczyźnie państwowo-politycznej

W tym przypadku polityka kolaboracji była realizowana przez instytucje państwowe: rząd, parlament i ewentualnie głowę państwa, aparat sądowniczy oraz policje i inne jednostki parapolicyjne. Odmienna sytuacja występowała w przypadku, kiedy dochodziło do emigracji najwyższych władz lub usunięcia przez okupanta legalnych instytucji politycznych; wtedy ciężar kolaboracji spoczywał na administracji państwowej różnego szczebla. W Europie lat 1938-1945 tak rozumiana kolaboracja istniała praktycznie we wszystkich krajach okupowanych przez III Rzeszę.

Historycy wyróżniają 2 formy tego typu kolaboracji: attentyzm, czyli kolaborację bierną, która występuje wówczas, gdy głównym celem kolaborujących władz jest ochrona własnego społeczeństwa oraz aktywizm, tj. kolaborację aktywną, która ma na celu wykorzystanie warunków okupacji do przeprowadzenia głębszych zmian strukturalnych na okupowanym terytorium.

Po opanowaniu podbitych przez siebie krajów Niemcy stosowali różnorodną taktykę wobec lokalnych rządów i administracji. Wynikała ona z takich okoliczności, jak metoda zajęcia kraju oraz cele, jakie Hitler wiązał z poszczególnymi państwami i społeczeństwami. Poszczególne, okupowane przez III Rzeszę państwa były ponadto pod okupacyjnym zarządem wojskowym (np. Belgia) lub cywilnym (np. Holandia).

• Dania – utrzymano władzę króla Danii i rząd wraz z parlamentem (w czasie wojny odbyły się wolne wybory z udziałem partii socjaldemokratycznej) oraz policją z przedstawicielami odpowiednich resortów niemieckich , zaś od września 1943 na czele kolaboranckiej administracji stanęli sekretarze stanu całkowicie zależni od okupacyjnych władz niemieckich, władze duńskie uniemożliwiły zagładę Żydów duńskich umożliwiając ich pełną ewakuację statkami do neutralnej Szwecji;
• Protektorat Czech i Moraw – rządził ostatni przedwojenny prezydent Czechosłowacji – Emil Hacha i rząd. W 1941 premier rządu Protektoratu Alois Eliáš został aresztowany przez Gestapo wobec stałego kontaktu z Edwardem Beneszem.
• Wielka Brytania – okupowane Wyspy Normandzkie, funkcjonowały lokalne samorządy, zarządy tzw. rady i parlamenty oraz policja brytyjska,
• Francja Vichy – po kapitulacji Francji Zgromadzenie Narodowe III Republiki po dymisji prezydenta Francji Alberta Lebrun, udzieliło pełnych pełnomocnictw marszałkowi Philippe'owi Pétainowi. Administracja Vichy funkcjonowała na terenie Francji okupowanym przez III Rzeszę i na terenie nieokupowanej Francji kontynentalnej (z siedzibą w Vichy)) wraz z rządem (premierzy: Pierre Laval i admirał Francois Darlan) i wszystkimi strukturami państwowymi ( wojsko, policja) i w koloniach Francji. Nieokupowana strefa Francji kontynentalnej została zajęta przez Wehrmacht w listopadzie 1942, przy zachowaniu francuskich struktur państwowych.
• Belgia – zachowano przedwojenną centralną administrację państwową (sekretarze generalni ministerstw) wraz policją podzieloną na odrębne jednostki walońskie i flamandzkie,
• Holandia – zachowano przedwojenną centralną administrację państwową (sekretarze generalni ministerstw) wraz z policją, zaś od początku 1943 r. powołano dwie nowe formacje parapolicyjne – Nederlandse Landsturm i Landwacht Nederland (Landstorm Nederland),
• Norwegia – powołano Radę Państwową, składającą się z 12 komisarycznych radców państwowych, od 1 lutego 1942 przekształconą w tzw. "rząd narodowy" na czele z Vidkunem Quislingiem,
• Włochy – po 1943 r. w północnej części kraju powstał kontrolowany przez Niemców rząd Włoskiej Republiki Socjalnej,
• Węgry – od 1944 r. istniał rząd narodowy, wódz narodu Ferenc Szalasi,
• Bułgaria, Rumunia – po 1944 r. powstały emigracyjne tzw. Rządy Jedności i Rumuński Rząd Narodowy na terytorium Niemiec,
• Grecja – powstał tzw. "rząd narodowy" greckich generałów, dysponujący własną administracją i policją, bataliony bezpieczeństwa pod komendą gen. Dertilisa,
• Serbia – utworzono rząd pod przewodnictwem gen. Milana Nedicia, który dysponował swoją administracją i policją, Serbska Straż Państwowa, Serbski Korpus Ochotniczy, Rosyjski Korpus Ochronny złożony z rosyjskich "białych" emigrantów,
• Czarnogóra – Rada regencyjna, od 1943 r. Rada rządząca,
• Państwo Słowackie – w wyniku działania słowackich separatystów powstało państewko satelickie na czele z ks. dr. Jozefem Tiso, dysponujące własną administracją, policją i siłami zbrojnymi,
• Niezależne Państwo Chorwackie (NDH) – w wyniku działania chorwackich separatystów powstało państewko satelickie na czele z Ante Paveliciem, posiadające własną administrację, policję i siły zbrojne,
• Słowenia – tzw. Rada krajowa,
• Albania – rząd albański pod przewodnictwem Shefkheta Werlati,
• Litwa, Łotwa i Estonia – od początku 1942 r. powołano kolaboranckie administracje – tzw. zarządy krajowe (na Litwie pod przewodnictwem gen. Petrasa Kubiliunasa, na Łotwie – gen. Oskara Dankersa, w Estonii – Dyrektoriat Krajowy na czele z prof. Hjalmarem Mäe), dysponujące własną policją, litewska policja polityczna (Sauguma), Litewskie Formacje Miejscowe (Lietuvos Vietine Rinktine), litewska policja pomocnicza (tzw. szaulisi),
• Generalne Gubernatorstwo – wprowadzono władze wyłącznie niemieckie (z wyjątkiem polskiej policji zwanej "granatową", która była jednak całkowicie podporządkowana Niemcom), Polnisches Schutzmannschaftsbataillon,
• okupowane tereny ZSRR – wprowadzono władze wyłącznie niemieckie (z wyjątkiem Białorusi, gdzie utworzono kolejno: Białoruską Narodową Samopomoc, Białoruski Komitet Zaufania i Białoruską Centralną Radę oraz lokalnego samorządu rosyjskiego w okolicy Łokot na obszarze objętym zarządem wojskowym, który utworzył Bronisław Kaminski w zamian za zwalczanie partyzantów), od sierpnia 1941 tworzono także oddziały policyjne złożone z miejscowej ludności określane mianem "Schutzmannschaften" (oddziały ochrony), Ukraińska Policja Pomocnicza, tzw. Wolny Korpus Samoobrony, przekształcony w białoruskie bataliony bezpieczeństwa, powstała pod koniec okupacji Białoruska Obrona Krajowa.

Kolaboracja ideologiczna

Kolejną z form kolaboracji w państwach okupowanych przez Niemcy podczas II wojny światowej była kolaboracja ideologiczna, zwana też niekiedy kolaboracjonizmem. Wynikała ona ze zbliżenia ideologicznego niektórych rodzimych partii i ugrupowań politycznych do ideałów faszyzmu czy niemieckiego nazizmu. Dotyczyło to również niektórych przedwojennych partii politycznych, zwłaszcza w początkach okupacji oraz germańskich SS, tworzonych tylko w niektórych z okupowanych państwach:

• Holandia – Unia Holenderska (Nederlandse Unie), składająca się gł. z działaczy przedwojennych partii politycznych, Narodowo-Socjalistyczny Ruch Holenderski (Nationaal-Socialistische Beweging NSB) Antona A. Musserta i Roosta van Tonningena, holenderskie SS pod komendą J. H. Feldmeijera
• Norwegia – w początkowym okresie okupacji tzw. Rada Administracyjna dla Okupowanych Obszarów z udziałem działaczy przedwojennych partii politycznych, Nasjonal Samling (Zjednoczenie Narodowe) pod przewodnictwem V. Quislinga, norweskie SS pod komendą Jonasa Lie,
• Protektorat Czech i Moraw – masowa organizacja "Solidarność Narodowa" powołana przez działaczy przedwojennych partii politycznych, Czeski Obóz Narodowo-Społeczny "Vlajka" Jana Rys-Rozsévača, Narodowa Wspólnota Faszystowska gen. Radola Gajdy, płk rez. Emanuel Moravec, minister szkolnictwa i oświaty od stycznia 1942 r, Wojskowa Służba Propagandowa, Kuratorium do spraw wychowania młodzieży w Czechach i na Morawach, Narodowo-Socjalistyczna Partia Czeskich Robotników i Chłopów, Gwardie Światopełkowe, Czeska Liga przeciw Bolszewizmowi, Czeski Związek Wojskowy
• okupowana płn. część Francji – Francuska Partia Ludowa (Parti Populaire Francais, PPF) Jacques'a Doriota, Zgromadzenie Ludowo-Narodowe (Rassemblement National-Populaire RNP) Marcela Deata, Mouvement Social Revolutionnaire Eugène'a Deloncle'a, le Francisme Marcela Bucarda, Ligue Francaise Pierre'a Constantini, Milicja Francuska (Milice Francaise) Josepha Darnanda, Bretońska Partia Narodowa (PNB), Robert Brasillach,
• Niezależne Państwo Chorwackie – ruch ustaszów A. Pavelicia,
• Słowenia – Legija Smrti, Slovenski Narodni Varnostni Zbor
• Rumunia – Żelazna Gwardia
• Bułgaria – Porozumienie Bułgarsko-Niemieckie
• Macedonia – po 1944 r. współpraca z Niemcami jednej z frakcji WMOR
• Węgry – Strzałokrzyżowcy
• Dania – Narodowo-Socjalistyczna Partia Robotnicza Danii (Dansk National-Socialistike Arbejder Parti DNSAP) Fritsa Clausena, Germański Korpus, przemianowany w III 1943 r. na Korpus Schalburga
• Belgia – Flamandzki Związek Narodowy (VNV) Stafa de Clercqa, Niemiecko-Flamandzki Związek Pracy (DeVlag) Jefa van de Wiele, ruch rexistów Leona Degrelle'a, Algemeene SS-Vlaanderen, król Leopold III Koburg, Hendrik de Man
• Serbia – organizacja faszystów serbskich "Zbor" Dimitrije Ljoticia
• Czarnogóra – Unia Faszystów
• Albania – kontrolowana przez władze włoskie, a potem Niemców Albańska Partia Faszystowska,
• Grecja – Organizacja Polityczna Narodowych Socjalistów (ESPO) dr. Sterodimosa, Organizacja Narodowych Sił Grecji (OEDE)
• Państwo Słowackie – Gwardia Hlinkowa,Słowacka Partia Ludowa
• Litwa, Łotwa i Estonia – Front Litewskich Aktywistów, piorunokrzyżowcy, wabsowie,
• okupowane obszary ZSRR – Partia Białoruskich Nacjonalistów, Front Nacjonalnoj Jednosty Dmytro Palijewa na Ukrainie, Narodowo-Socjalistyczna Partia Robotnicza Rosji Bronisława Kamińskiego;
• Generalne Gubernatorstwo – Feliks Burdecki, Narodowa Organizacja Radykalna, goralenvolk, kaschobenvolk, Centralny Ukraiński Komitet Narodowy

Kolaboracja wojskowa

Ten typ kolaboracji oznaczał współpracę z okupantem pozostawionych lub tworzonych od nowa armii krajowych oraz udział ochotniczych formacji wojskowych w armii niemieckiej, a także współpracę z władzami niemieckimi formacji o charakterze wojskowym. Dotyczy to również antykomunistycznych partyzantek narodowych, które w niektórych krajach z różnych powodów współdziałały z Niemcami:

• Dania – duńska armia i flota wojenna (znacznie zmniejszone) do sierpnia 1943, Frikorps Danmark pod dowództwem ppłk. Christiana P. Kryssinga, a od wiosny 1942 kpt. Christiana F. von Schalburga, pułk "Nordland", 11 Ochotnicza Dywizja Grenadierów Pancernych Waffen SS "Nordland",
• Protektorat Czech i Moraw – tzw. Rządowe Wojsko (Vladni Vojsko), Czeskie Bataliony Porządkowo-Ochronne Żandarmerii i Policji Protektoratu, Legion antybolszewicki, Ochotnicza Kompania SS Świętego Wacława, cety ZZ, bataliony RAD
• Francja Vichy – ochotnicza "armia zawieszenia broni" licząca ok. 100-120 tys. żołnierzy z flotą wojenną (admirał F. Darlan) i lotnictwem, tzw. Falanga Afrykańska, powstała w październiku 1942 we francuskiej Tunezji, 33 Dywizja Grenadierów Waffen SS "Charlemagne",
• Niezależne Państwo Chorwackie – wojsko chorwackie (Hrvatsko Domobranstvo) liczące ok. 200-250 tys. żołnierzy na czele z gen. (później marszałkiem) Slavko Kvaternikiem, Chorwacki Legion Ochotniczy wraz z jednostką lotniczą na froncie wschodnim,
• Słowacja – armia słowacka (Słowacka Ekspedycyjna Grupa Armijna pod dowództwem gen. Ferdinanda Catlosa, przekształcona w sierpniu 1941 w dwie dywizje piechoty: 1 Zmotoryzowaną Dywizję Piechoty (zwaną też Szybką Dywizją) i 2 Ochronną Dywizję Piechoty), tzw. Domobrana, Heimatschutz Slovakia
• Norwegia – Legion Norweski (Den Norske Legion), pułk "Nordland", 11 Ochotnicza Dywizja Grenadierów Pancernych Waffen SS "Nordland",
• Belgia – Ochotniczy Legion Flandryjski (Legion Flandern), brygada szturmowa "Langermarck", a następnie 27 Ochotnicza Dywizja Grenadierów Pancernych Waffen SS "Langemarck", Legion Waloński w ramach Wermachtu przeniesiony następnie jako walońska brygada do Waffen SS pod dowództwem Leon Degrelle'a, przekształcony w 28 Ochotniczą Dywizję Grenadierów Pancernych Waffen SS "Wallonien",
• Holandia – Ochotniczy Legion Holenderski (Vrijwilligerslegioen Nederland), pułk "Westland", brygada, a potem 23 Dywizja Grenadierów Pancernych Waffen SS "Nederland",
• okupowana płn. część Francji – Legion Ochotników do Walki przeciw Bolszewizmowi (LVF),
• okupowana część Jugosławii – dwie dywizje górskie Waffen SS (13 Dywizja Górska Waffen SS "Handschar" i 23 Dywizja Górska Waffen SS "Kama"), rekrutowane spośród członków muzułmańskich milicji w Bośni,
• Albania – 21 Dywizja Górska Waffen SS "Skanderbeg", oddziały Balii Kombetar, oddziały Legalitet
• Słowenia – Gorenjsko Domobranstvo,
• Czarnogóra: Samoobrona Ludowa,
• Litwa, Łotwa i Estonia – Legion Estoński, dwie łotewskie dywizje Waffen SS, estońska dywizja Waffen SS,
• okupowane terytoria II Rzeczypospolitej:

Polacy nigdy nie utworzyli kolaboracyjnych struktur władzy (rządu, struktur wojskowych, ani polskich jednostek Waffen-SS), co stanowiło wyjątek wśród krajów europejskich okupowanych przez III Rzeszę. Kolaboracji z Niemcami podjęła się tzw. "organizacja Toma", na czele z Hubertem Jurą, współpracująca z gestapo i SS w celu zwalczania lewicowych organizacji podziemnych. Mimo tego zdarzały się formy współpracy z okupantem, zarówno pod przymusem i groźbą śmierci (przykład Policji Polskiej Generalnego Gubernatorstwa) jak i dobrowolne: Brygada Świętokrzyska NSZ, 107 Batalion Schutzmannschaft, 202 Batalion Schutzmannschaft i Polnische Wehrmacht,

• • białoruskie formacje: Białoruska Policja Pomocnicza, Białoruska Obrona Krajowa, Białoruska Samoobrona, 23 Rosyjsko-Ukraiński Batalion SD, 101 Batalion Schutzmannschaft, 30 Dywizja Grenadierów SS, Ochotniczy Pułk Desna,
  • ukraińskie formacje: Legion Ukraiński, Ukraińska Powstańcza Armia, 14 Dywizja Grenadierów Waffen SS, Dywizja Von Stumpfeld, Oddział PuMa, Ukraińscy Wolni Kozacy, Ukraińska Armia Wyzwoleńcza, Ukraiński Legion Samoobrony, Ukraińska milicja, Ukraińska Armia Narodowa, Ukraińska Policja Pomocnicza. Bataliony: "Nachtigall", "Roland", 103 Batalion Schutzmannschaft, 109 Batalion Schutzmannschaft, 201 Batalion Schutzmannschaft, 101 Batalion Schutzmannschaft, 23 Rosyjsko-Ukraiński Batalion SD, 553 Wschodni Batalion Ludowy. Pułki: 4 Pułk Policji SS, 5 Pułk Policji SS, 6 Pułk Policji SS, 7 Pułk Policji SS, 8 Pułk Policji SS, Ochotniczy Pułk Desna. Brygady: Brygada Przeciwpancerna Wolna Ukraina, Brygada Spadochronowa Gruppe B,
  • żydowskie formacje: Jüdischer Ordnungsdienst,
• okupowane obszary ZSRR – oddziały tzw. Hilfswillige (Hiwisów), przekształcone w poł. 1943 r. w tzw. Osttruppen, Rosyjska Armia Wyzwoleńcza (ROA) gen Andrieja Własowa, RONA (29 Dywizja Grenadierów Waffen SS), 1 Rosyjska Armia Narodowa, 30 Dywizja Grenadierów Waffen SS, Wschodnioturecki Korpus Waffen SS (muzułmanie z radzieckiej Azji Środkowej i Kaukazu), tatarska brygada górska Waffen SS, XV Kozacki Korpus Kawalerii Waffen SS;
• Bułgaria, Rumunia – bułgarski i rumuński pułki Waffen SS,
• Grecja – Grecka Unia Narodowo-Demokratyczna (EDES) gen. Napoleona Zervasa.

Bibliografia

• Mirosław Cygański, Polityka narodowościowa kierownictwa SS w okupowanych państwach Europy zachodniej i północnej w latach 1940-1944/1945, Opole 1998
• Włodzimierz Bonusiak, Polityka ludnościowa III Rzeszy na okupowanych obszarach ZSRR (1941-1944), Rzeszów 1992.
• Ryszard Torzecki, Kwestia ukraińska w polityce III Rzeszy, Warszawa 1972.
• Jerzy Turonek, Białoruś pod okupacją niemiecką, Warszawa 1993.
• Janusz Sobczak, Polska w propagandzie i polityce III Rzeszy w latach 1939-1945, Poznań 1988.
• Eugeniusz Duraczyński, Jerzy Janusz Terej, Europa podziemna 1939-1945, Warszawa 1974.
• Jerzy Eisler, Kolaboracja we Francji 1940-1944, Warszawa 1989. ISBN 83-05-11967-X
• Czesław Madajczyk, Faszyzm i okupacje 1938-1945: wykonywanie okupacji przez państwa Osi w Europie, t. 1, Ukształtowanie się zarządów okupacyjnych, t. 2, Mechanizmy realizowania okupacji, Poznań 1983-1984.
• Ivan Kamenec, Tragedia polityka, księdza i człowieka: Jozef Tiso 1887-1947, Warszawa 2001.
• pod red. Sławomira Kalembki, Norberta Kasparka, Między irredentą a kolaboracją: postawa społeczeństwa polskiego wobec zaborców, Olsztyn 1999.