Znak Polski Walczącej

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacja, szukaj
Kotwica
Historia Polski
Kotwica

Ten artykuł jest częścią cyklu:
Polskie Państwo Podziemne

PW, Znak Polski Walczącejsymbol w kształcie kotwicy, której człon w kształcie litery P symbolizuje Polskę, a ramiona literę W – walkę lub „kotwicę” – symbol nadziei na odzyskanie niepodległości. Spotykany często pod nazwą „Kotwica Walcząca”[1]. Powszechnie stosowany w czasie II wojny światowej.

Znak „kotwicy”, wzorem starszego o rok żółwia, rysowany był na murach i chodnikach okupowanego kraju jako graffiti. Widnieje również na tle orła w godle Konfederacji Polski Niepodległej. Od 2014 jest elementem oznaki rozpoznawczej Jednostki Wojskowej Komandosów.

W czerwcu 2014 Sejm uchwalił ustawę o ochronie Znaku Polski Walczącej[2]. Zgodnie z art. 1 ustawy znak, będący symbolem walki polskiego narodu z niemieckim agresorem i okupantem podczas II wojny światowej, stanowi dobro ogólnonarodowe i podlega ochronie należnej historycznej spuściźnie Rzeczypospolitej Polskiej[3]. Otaczanie Znaku Polski Walczącej czcią i szacunkiem stało się prawem i obowiązkiem każdego obywatela Rzeczypospolitej Polskiej, a jego publiczne znieważanie podlega karze grzywny (art. 2 i 3 ustawy)[3].

Ustawa została podpisana przez prezydenta Bronisława Komorowskiego 30 lipca w Parku Wolności przy Muzeum Powstania Warszawskiego podczas spotkania z powstańcami z okazji 70. rocznicy wybuchu walk[4].

Początki znaku[edytuj | edytuj kod]

Początków znaku należy doszukiwać się w nieustającej propagandowej walce między stronami walczącymi w II wojnie światowej. W 1940 roku w ramach budowania ducha patriotycznego i oporu przeciwko Niemcom, powstało w Anglii hasło „Victory” (ang. zwycięstwo). Było ono krzepiące dla alianckich społeczeństw, obserwujących z przerażeniem pasmo ówczesnych zwycięstw Niemiec Nazistowskich. Jednakże aliancki znak „V” został przez niemiecką propagandę wykorzystany na potrzeby III Rzeszy, która to wykorzystała go, do promowania symbolu niemieckiego „Sieg” (niem. zwycięstwo).

„V” jak Verloren[edytuj | edytuj kod]

W wyniku działań niemieckiej propagandy hasło „V” zaczęło pojawiać się w krajach podbitej Europy. Polska konspiracja starała się dezorganizować te działania poprzez dopisywanie do „V” liter „erloren”, co razem oznaczało niemieckie słowo Verloren (przegrany, stracony, zgubiony).

W Warszawie na Adolf-Hitler-Platz, Niemcy w ramach łamania patriotycznego ducha Polaków, postawili konstrukcję symbolizującą wielki znak „V”. Jednak nie uchronili go przed zniszczeniem. Został spalony przez harcerza polskiej konspiracji. Przedstawienia zawierające znak „V” zaczynają zanikać około 1943 roku. Ma to związek z klęską przedłużającej się niemieckiej wojny błyskawicznej (Blitzkrieg).

Konspiracyjny konkurs[edytuj | edytuj kod]

„Kotwica”, jako znak Polski Walczącej pojawił się w Warszawie 20 marca 1942 r. Został wybrany z 27 propozycji zgłoszonych na konspiracyjny konkurs ogłoszony przez Biuro Informacji i Propagandy KG AK. Jednym z inicjatorów tego konkursu był Czesław Michalski.

Spośród znaków zgłoszonych na konkurs, w ciągu ok. 2 miesięcy za najlepsze uznano dwie kompozycje: „Kotwicy” oraz „Skrzyżowanych mieczy grunwaldzkich”. Przy wyborze brano pod uwagę m.in. łatwość wykonania oraz wymowę patriotyczną.

Zwyciężył projekt „Kotwicy”, którego autorką (współtwórczynią) była najprawdopodobniej instruktorka harcerska Anna Smoleńska (28.2.1920–19.3.1943) ps. „Hania”, studentka historii sztuki na tajnym Uniwersytecie Warszawskim.

Sygnet Wydawnictwa Polskiego R. Wegnera[edytuj | edytuj kod]

Sygnet wydawnictwa na stronie tytułowej książki „Polowanie na potwory morskie”, 1927 Sygnet wydawnictwa z tylnej okładki książki „Polowanie na potwory morskie”, 1927
Sygnety Wydawnictwa Polskiego z książki „Polowanie na potwory morskie”, 1927

W pierwszych latach okupacji niemieckiej do córki zmarłego Rudolfa Wegnera, Ireny Rybotyckiej, zwrócił się Jerzy Jabłonowski (były adiutant marszałka Józefa Piłsudskiego) z pytaniem o zgodę na wykorzystanie sygnetu Wydawnictwa Polskiego R. Wegnera umieszczonego na okładce książki „Polowanie na potwory morskie” jako symbolu walki Polski z okupantem[5]:

[Jerzy Jabłonowski]: Wiecie... POLSKA WALCZY - wiadomo, ale musimy jeszcze mieć swój symbol, emblemat, godło, znak rozpoznawczy, niby podpis czy pieczęć. Te dwa inicjały PW splecione graficznie jako własny znak. Otóż wasza firma „Wydawnictwo Polskie” ma te same litery początkowe „WP” jak nasze „PW”. Spójrzcie na ten wasz znak na okładce: inicjały wystylizowane w kształt kotwicy (kotwica to symbol nadziei), nie wyobrażam sobie lepszego zestawienia tych dwóch liter, jak na tej waszej okładce.
Co byś powiedziała gdybyśmy to użyli jako godło Polski Walczącej? Nawet tytuł książki się zgadza. Wszak polujemy tylko na potwory w imię sprawiedliwości dziejowej.

Irena Rybotycka: „Znak Polski Walczącej”

W czasie wojny część ludności polskiej jednoznacznie kojarzyła układ graficzny znaku „Kotwicy” z sygnetem Wydawnictwa Polskiego[6]. Podobieństwo – a wręcz identyczność[6] – obu symboli zwróciło też uwagę gestapo, które przeprowadziło w związku z tym rewizję w siedzibie wydawnictwa i nakazało zamalowanie sygnetu we wszystkich książkach przeznaczonych do dystrybucji[7].

Powstanie znaku[edytuj | edytuj kod]

Znak patriotyczny, mający na celu podtrzymanie w czasie okupacji w polskim społeczeństwie nadziei na zwycięstwo, musiał mieć przewidzianych z góry realizatorów do jego upowszechniania.

Harcerze z organizacji „Wawer”[edytuj | edytuj kod]

Twórcami przedstawień znaku „kotwicy walczącej” byli harcerze z organizacji harcerskiej konspiracji „Wawer (organizacja)” (1940 – 1944 r.) Nazwa ta pochodzi od upamiętnienia miejsca niemieckich rozstrzeliwań w podwarszawskiej miejscowości. W Wawrze, po zabójstwie z pobudek kryminalnych 2 żołnierzy niemieckich, policja niemiecka w odwecie rozstrzelała 27 grudnia 1939 r. 106 Polaków, po wyjątkowo brutalnej nocnej brance. Niemiecka propaganda postarała się o nadanie rozgłosu tej akcji odwetowej, w której w wyniku zbiorowej odpowiedzialności ginęli zupełnie niewinni ludzie, aresztowani w okolicach miejscowości. Po jakimś czasie na murach warszawskich pojawiły się więc napisy „Wawer 27.XII.39" lub „Wawer pomścimy”.

Do realizowania przez polskie harcerstwo konspiracyjne akcji tzw. małego sabotażu (zaliczano do niego m.in. malowanie „Kotwic” na murach) kierowano przede wszystkim harcerzy z „Bojowych Szkół”. Taką głównie grupę wiekową młodzieży stanowili „wawerczycy”, chociaż w malowaniu znaków „Kotwicy” brali udział i inni, nierzadko nawet najmłodsi „zawiszacy”.

Organizacja „Wawer” podlegała pod Biuro Informacji i Propagandy (ps. „Filharmonia”) KG AK. W związku z tym jej zadania były dosyć rozległe. Konspiracyjne Szare Szeregi zrealizowały wiele programów inicjowanych przez „Wawer”, jak np. podtrzymywanie na duchu społeczeństwa i dywersję psychologiczną wobec okupanta (w tym akcję malowania „Kotwic”) oraz całą akcję zwaną Małym Sabotażem.

Zadania małego sabotażu[edytuj | edytuj kod]

  • Podnoszenie na duchu społeczeństwa
  • Przeciwdziałanie propagandzie hitlerowskiej
  • Psychiczne gnębienie okupanta
  • Karanie (ostrzegawcze) obywateli za nadmierne wysługiwanie się i nieodpowiednie dla Polaka zachowanie się wobec okupantów.

W ramach tych zadań, „Wawer” przede wszystkim miał na celu podnoszenie na duchu społeczeństwa. „Wawer” rozpoczął więc malowanie znaków „Polski Walczącej”, czyli „Kotwicy” w miejscach dobrze widocznych dla Polaków i okupantów: na murach, tablicach ogłoszeniowych, słupach elektrycznych i na przystankach tramwajowych. Znak malowano zwykle trudno usuwalną farbą smołową, zwykle różnymi malarskimi pędzlami do malowania mieszkań. Akcję zapoczątkowano w Warszawie na przełomie marca i kwietnia 1942 roku.

Wykonywanie znaku[edytuj | edytuj kod]

Malowany pojedynczo, lub dwójkami, w nocy. Czasem liczba malujących „Wawerczyków” przekraczała 100 osób (według niektórych źródeł ta liczba mogła być znacznie większa). Malowano także w dzień, co stanowiło ówcześnie rodzaj indywidualnego wykazywania się własną odwagą i patriotyzmem, ale było i zakazywaną brawurą.

Znak na cukierni „Lardelli”[edytuj | edytuj kod]

Jak informują świadkowie tamtych czasów[kto?], pierwszy duży znak „Kotwicy” można było zobaczyć na uszkodzonej częściowo jeszcze w czasie działań wojennych w 1939 roku, werandzie znanej cukierni warszawskiej Lardellego przy ul. Polnej. Był to dobrze znany w Warszawie lokal, w którym w pierwszych latach okupacji spotykała się jeszcze warszawska inteligencja i sfery artystyczne, ale do której zaglądali również i okupanci. Miejsce znaku było więc odpowiednio wybrane i dobrze widoczne. Za wykonawcę tego znaku uchodzi uczeń gimnazjum im. Stefana Batorego, Maciej Aleksy Dawidowski (ps. „Alek”). Zachowane po wojnie fragmenty słupków, na których znalazła się „Kotwica”, można zobaczyć obecnie (2006 r.) w patio II Liceum Ogólnokształcącego im. Stefana Batorego w Warszawie, gdzie zostały przeniesione.

Jan Bytnar[edytuj | edytuj kod]

Ważna osobą propagującą znak kotwicy był Jan Bytnar, twórca szablonu i pieczątek ze znakiem kotwicy. Opracował też urządzenie do malowania znaku, zwane „wiecznym piórem”. W całej Warszawie stał się znany jego wyczyn, polegający na namalowaniu znaku „Kotwicy” wysoko, na cokole pomnika Lotnika, stojącego wtedy na placu Unii Lubelskiej. Był to czyn niesłychanej wprost odwagi, ponieważ mieściła się tam w czasie okupacji główna siedziba warszawskiego Gestapo.

Tablica pamiątkowa[edytuj | edytuj kod]

W Warszawie, przy ulicy Koszykowej 75 (nieopodal wejścia na teren Politechniki Warszawskiej) znajduje się wmurowana granitowa tablica, upamiętniająca działalność konspiracyjną Szarych Szeregów i głównych twórców znaku „kotwicy”. Wymieniono tam Annę Smoleńską ps. „Hania” (jako współautorkę znaku) oraz Tadeusza Zawadzkiego ps. „Zośka”, wyróżnionego wawerskim tytułem „Kotwicki”.

Galeria[edytuj | edytuj kod]

Przypisy

  1. http://www.testowa.newworldltd.org/kotwica-walczaca/ „Kotwica” Walcząca.
  2. Sejm uchwalił ustawę o ochronie Znaku Polski Walczącej. W: Kronika Sejmowa nr 64 (789) [on-line]. Kancelaria Sejmu, 15 czerwca 2014. [dostęp 2014-10-02]. s. 25.
  3. 3,0 3,1 Ustawa z dnia 10 czerwca 2014 r. o ochronie Znaku Polski Walczącej (Dz. U. z 2014 r. poz. 1062)
  4. Znak Polski Walczącej pod prawną ochroną.. Wiadomości24.pl, 2014-07-30. [dostęp 2014-08-03].
  5. Irena Rybotycka: Znak Polski Walczącej. [dostęp 2013-09-22].
  6. 6,0 6,1 Waldemar Łysiak. Polska Walcząca. „Do Rzeczy”. 27, s. 99, 29 lipca – 4 sierpnia 2013. 
  7. Stefan Szpinger: Na szerokiej drodze. Łódź: Wydawnictwo Łódzkie, 1974, s. 187–189.

Bibliografia[edytuj | edytuj kod]

  • Lesław J. Welker: Symbolika znaków Polski Walczącej. wyd. Adam Marszałek, ISBN 83-7174-498-6, ISBN 83-7322-090-9.
  • Andrzej Gładkowski: Kotwica Walcząca – Warszawskie Termopile 1942–1945. Fundacja Warszawa Walczy 1939–1945, Warszawa 2008, ISBN 9788311114234.

Linki zewnętrzne[edytuj | edytuj kod]