Polski ruch oporu w czasie II wojny światowej

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacji, wyszukiwania

W trakcie II wojny światowej Polska była krajem okupowanym, w którym ruch oporu rozpoczął swoją działalność niemal natychmiast po zaprzestaniu regularnych działań wojennych. Również od samego początku jedną z jego form była walka zbrojna.

Spis treści

Pierwsze inicjatywy konspiracyjne w 1939 r. [edytuj]

Tablica upamiętniająca konspiracyjną drukarnię (1941-44) na Saskiej Kępie w Warszawie

Lokalne inicjatywy konspiracyjne [edytuj]

Po zakończeniu działań wojennych powstało szereg organizacji konspiracyjnych na bazie dawnej przynależności do organizacji sportowych („Sokół”), paramilitarnych („Strzelec”) lub Związku Harcerstwa Polskiego. U schyłku 1939 na terenie Polski działało w sumie około 140 różnych organizacji konspiracyjnych, m.in.:

  • na terenie Wielkopolski działała organizacja „Ojczyzna”
  • na terenie Pomorza organizowała się Tajna Organizacja Wojskowa „Gryf Kaszubski”
  • w Generalnym Gubernatorstwie działalność rozpoczęło kilkanaście organizacji podziemnych m.in. „Korpus Obrońców Polski”, „Korpus Bezpieczeństwa”, „Polska Organizacja Zbrojna”
  • w Toruniu utworzona została „Polska Armia Powstańcza”
  • w Tarnobrzegu harcerze utworzyli organizację „Odwet” (późniejsi „Jędrusie”)

Budowa i rozwój konspiracji politycznej [edytuj]

W początkowych latach okupacji część przedwojennych działaczy politycznych wyemigrowała, a ci którzy zostali przeszli do podziemia.

  • Polska Partia Socjalistyczna była jedyną lewicową partią działającą od początku w konspiracji. Jej kierownictwo we wrześniu 1939 r. podjęło decyzję o zawieszeniu partii, a w jej miejsce powołano organizację Wolność Równość Niepodległość, która reprezentowała prawe skrzydło partii. Powołano do życia własne oddziały paramilitarne o nazwie Gwardię Ludową. Lewica dawnego PPS pozostawiona poza PPS-WRN stworzyła we wrześniu 1940 organizację Polscy Socjaliści
  • w lutym 1940 na krajowej naradzie w Lublinie wyłoniono Centralne Kierownictwo Ruchu Ludowego „Roch” na czele z Maciejem Ratajem
  • w 1939 akcję konspiracyjną podjęło także Stronnictwo Pracy. Mimo iż jego podziemne struktury były bardzo nieliczne to odgrywało ono dużą rolę ponieważ związany był z nim generał Władysław Sikorski
  • na przełomie września i października działalność konspiracyjną podjęło Stronnictwo Narodowe, jego zbrojnym ramieniem była Narodowa Organizacja Wojskowa
  • już od początku okupacji zaczęły powstawać podziemne organizacje komunistyczne jednak ich wpływ początkowo nie był duży
  • poważniejszej roli w podziemiu nie odegrały organizacje sanacyjne, jej wpływy były jednak duże w pionie konspiracji politycznej

Rozwój konspiracji wojskowej [edytuj]

  • 1940
    • wiosną ZWZ liczył już ponad 62 tys. ludzi
    • działalność ZWZ podporządkowana była dwóm celom: rozbudowie podziemnej struktury organizacji i scaleniu wszystkich konspiracyjnych formacji zbrojnych – oba cele zrealizowano w 1942
  • 1941
    • rozpoczęto „Operację Wachlarz”, która polegała na prowadzeniu dywersji i walki na zapleczu frontu, na terenach położonych na wschód od przedwojennej granicy Polski
  • 1942
    • 14 lutego z rozkazu Wodza Naczelnego ZWZ przemianowano na Armię Krajową, na jej czele stała Komenda Główna. Obszar kraju podzielono na okręgi, obwody i placówki
    • Armii Krajowej podporządkowały się również Szare Szeregi, ale z dużą swobodą organizacyjną i bardzo dużą jak na warunki konspiracyjne niezależnością
    • działalność militarna AK miała dość ograniczony charakter. Akcje bojowe organizowane przez Kierownictwo Dywersji – „Kedyw” miały głównie na celu poprawę nastrojów społecznych i ochronę bezpieczeństwa organizacji
    • październik – „akcja Wieniec” – najgłośniejsza akcja dywersyjna – wysadzenie linii kolejowych wokół Warszawy

Lewicowy nurt ruchu oporu [edytuj]

Organizacje socjalistyczne i syndykalistyczne [edytuj]

W czasie okupacji do działalności konspiracyjnej przystąpiły organizacje socjalistyczne i syndykalistyczne:

Kształtowanie się socjalistycznego ruchu oporu [edytuj]

Już po klęsce w kampanii wrześniowej, w jej miejsce PPS powstała Polska Partia Socjalistyczna - Wolność, Równość, Niepodległość, militarne ramie partie stanowiła Gwardia Ludowa WRN. Socjaliści skupieni byli wokół pism "Barykada Wolności" i "Gwardia". Na uchodźstwie w Wielkiej Brytanii działał Komitet Zagraniczny PPS. W Polsce socjaliści zasili szereg organizacji walczących z okupantem takich jak Polityczny Komitet Porozumiewawczy, którego liderem był Kazimierz Pużak[1].

Część działaczy znajdujących się poza PPS WRN założyła w 1941 roku ugrupowanie Polscy Socjaliści. W 1943 roku ugrupowanie Polscy Socjaliści przeorganizowane zostało w Robotniczą Partię Polskich Socjalistów[2].

PPS-WRN i część działaczy RPPS odrzucało możliwość układu ze Związkiem Radzieckim jednak mniejszościowa część socjalistów wywodzących się z RPPS nawiązała współpracę z komunistyczną Polską Partią Robotniczą. W 1944 roku proradzieccy rozłamowcy z RPPS poparli utworzenie Krajowej Rady Narodowej i Polskiego Komitetu Wyzwolenia Narodowego. Jesienią 1944 roku działacze ci założyli podporządkowaną w dużym stopniu komunistom z PPR, Polską Partię Socjalistyczną[3].

PPS-WRN uległa rozwiązaniu a próby włączenia struktur WRN w ramy PPS zakończył się porażką.

Kształtowanie się komunistycznego ruchu oporu [edytuj]

  • okupacja hitlerowska postawiła komunistów polskich w trudnej sytuacji, nie posiadali oni własnej partii
  • podpisanie z Hitlerem przez ZSRR paktu Ribbentrop-Mołotow jak również antypolskie wystąpienia polityków radzieckich – przemówienie Mołotowa na sesji Rady Najwyższej ZSRR – spowodowały wzrost nastrojów antyradzieckich w społeczeństwie polskim
  • komuniści nie zaprzestali jednak działalności politycznej. Działali jednak w rozproszeniu, byli nieliczni i dlatego aż do końca 1941 r. nie próbowali stworzyć jednej, scentralizowanej organizacji
  • działalność nurtu komunistycznego i jego pozycję poprawiła agresja Niemiec na ZSRR
  • o odbudowę partii zaczęli zabiegać komuniści polscy na emigracji w ZSRR. Odpowiadało to również interesom radzieckim, gdyż na tych terenach brakowało organizacji, która wykonywałaby bezpośrednie polecenia ZSRR
  • Komintern wyraził zgodę na odbudowę partii, której przyszłych działaczy skupiono w szkole Kominternu pod Moskwą, tworząc tzw. Grupę Inicjatywną
  • 4 stycznia 1942 utworzono Polską Partię Robotniczą, która miała pozostawać w kontakcie z Kominternem
  • PPR udało się skupić w swych szeregach większość członków komunistycznych grup min ZWW
  • PPR utworzyła własną organizację młodzieżową: Związek Walki Młodych
  • wiosną 1942 r. rozpoczęto bezpośrednie działania zbrojne
  • partia próbowała „wkomponować się” w system Polski podziemnej, jednak było to niemożliwe bez porozumienia się z kierownictwem obozu prolondyńskiego
  • w związku z powyższym PPR podjęła rozmowy z Delegatem Rządu Piekałkiewiczem, a po jego aresztowaniu z Jankowskim zakończyły się one jednak całkowitym fiaskiem
  • w tym okresie PPR osłabiały również liczne spory wewnętrzne i walka o władzę w partii, co doprowadziło m.in. do zamordowania Marcelego Nowotki, a następnie, oskarżonych o popełnienie owego morderstwa, braci Mołojców

Organizacje komunistyczne [edytuj]

Do 1942 istniało kilka niezależnych struktur komunistycznego ruchu oporu. Większa część z nich na przełomie lat 1942/1943 przystąpiła do Polskiej Partii Robotniczej. Największymi z nich były:

  • Rewolucyjne Rady Robotniczo-Chłopskie "Młot i Sierp" (lub Centralny Komitet Rad Robotniczych i Chłopskich Polski) – grupa działająca od jesieni 1939 do 1942 na terenie Generalnego Gubernatorstwa. Została zasilona w głównej mierze przez byłych członków rozwiązanej w 1938 Komunistycznej Partii Polski. Od wiosny 1941 dysponował własną partyjną bojówką pod nazwą „Czerwona Milicja” liczącą ponad 1000 członków. W marcu 1942 została wchłonięta przez PPR.
  • Polska Wojskowa Organizacja Rewolucyjna – grupa o charakterze zbrojnym, działa na terenie powiatu miechowskiego w wyniku porozumień miejscowych działaczy komunistycznych, socjalistycznych i ludowych. Działająca od 1939 do 1943 gdy została rozbita na skutek prowokacji Gestapo. Większość członków PWOR zasiliła szeregi PPR.
  • Stowarzyszenie Przyjaciół ZSRR (początkowo jako Towarzystwo Przyjaciół ZSRR) – konspiracyjna organizacja założona w 1940 przez grupę pod przewodnictwem Józefa Balcerzaka, założyciele grupy znani byli jako „piątka żoliborska”. Organizacje osłabiły hitlerowskie aresztowania w 1941, które objęły głównych organizatorów ruchu. W styczniu 1942 większa część członków organizacji przystąpiła do PPR.
  • Komunistyczna Partia Polski (1940-1942) tzw. dzika KPP – grupa podziemnych struktur składająca się z przedwojennych działaczy komunistycznych. Najbardziej prężnie rozwinęły się grupy w Poznaniu i powiecie olkuskim. We wrześniu 1942 poznańscy członkowie grupy przyłączyli się do PPR. W maju 1944 organizatorzy KPP, Jan Mazurek i Roman Pasikowski zostali aresztowani przez Gestapo, a następnie rozstrzelani razem z pojmanym już w 1943 Jakubem Przybylskim.

Prawicowy/narodowy nurt ruchu oporu [edytuj]

Organizacje narodowe/nacjonalistyczne [edytuj]

Narodowcy czynnie walczyli w walce z nazistowskim okupantem. W odróżnieniu od krajów Europy Zachodniej czy Bałkanów, tylko jedna organizacja nacjonalistyczna podjęła próbę kolaboracji – Narodowa Organizacja Radykalna, wywodząca się jeszcze z przedwojennych środowisk RNR-Falangi Bolesława Piaseckiego (warto jednak zaznaczyć, że w większości falangiści również włączyli się w ruch oporu, tworząc Konfederację Narodu). Działacze narodowych organizacji podziemnych stanowiły olbrzymi procent żołnierzy ruchu oporu. Największe to:

  • Narodowa Organizacja Wojskowa – grupująca narodowców wywodzących się z największej przedwojennej partii politycznej (200.000 członków w 1938 roku) w Polsce – Stronnictwa Narodowego. Powstała już w październiku 1939 roku. W roku 1942 zrzeszała 80.000 ludzi. W tym samym roku NOW połączyła się z Armią Krajową, do czego spora część narodowców podeszła sceptycznie, uważając AK za organizację politycznie związaną z przedwojenną sanacją, której byli przeciwni.
  • Organizacja Wojskowa Związek Jaszczurczy – grupująca narodowców wywodzących się z przedwojennej narodowo-radykalnej organizacji politycznej – ONR-u, tzw. frakcji ABC. Powstała już w październiku 1939 roku. W 1942 zrzeszała ok. 7.000 ludzi. W tym samym roku, żołnierze ZJ, wraz z narodowcami z NOW, którzy sprzeciwiali się zjednoczeniu z AK – utworzyli Narodowe Siły Zbrojne – największą i najbardziej znaną narodową organizację podziemną.
  • Konfederacja Narodu – grupująca narodowców wywodzących się z przedwojennej narodowo-radykalnej organizacji politycznej – ONR-u, a później z RNR-Falangi Bolesława Piaseckiego. Powstała we wrześniu 1940 roku. W 1941 roku doszło do częściowego scalenia ze Związkiem Walki Zbrojnej, poprzednika Armii Krajowej. W 1943 doszło do ostatecznego połączania z Armią Krajową.
  • Narodowe Siły Zbrojne – największa i najbardziej znana narodowa organizacja walki podziemnej. Była to organizacja która zjednoczyła większość narodowców. Powstała w roku 1942 z połączenia Związku Jaszczurczego, oraz żołnierzy NOW przeciwnych scaleniu z Armią Krajową, oraz z kilkunastu dużo mniejszych grupek i organizacji partyzanckich o ideowym profilu narodowym. Według różnych źródeł zrzeszała od 80.000 do 100.000 żołnierzy-narodowców. W przeciwieństwie do wielu innych organizacji podziemnych, w większości lewicowych, po roku 1943, i przegranej przez Niemców Bitwie pod Stalingradem – NSZ za największe zagrożenie dla Polskości uznała Związek Radziecki i komunizm. NSZ walczyło nie tylko z nazistami, ale też komunistami (Polskimi i każdymi innymi), kolaborantami czy ukraińskimi nacjonalistami (UPA) nastawionymi antypolsko. NSZ, także w przeciwieństwie do większości organizacji (nie tylko lewicowych, ale też i większości „apolitycznych”), nie złożyło broni po „wyzwoleniu” Polski przez komunistów, tylko podjęło z nimi walkę – jako nowym okupantem. Ostatnie jednostki NSZ przeszły do tworzącego się Narodowego Zjednoczenia Wojskowego (NZW), lub zostały wybite przez jednostki nowej, komunistycznej Polski – UB, KBW, LWP itd. do roku 1947.
  • Narodowe Zjednoczenie Wojskowe – polska konspiracyjna organizacja wojskowo-polityczna o charakterze narodowym działająca w latach 1944/1945-1956. Powstała, podobnie jak NOW – z inicjatywy Stronnictwa Narodowego. Skupiła ona wszystkich narodowców, gotowych dalej walczyć z komunistami, zrzeszając resztki oddziałów NSZ oraz działaczy politycznych konspiracyjnego SN. W poł. 1945 r. NZW liczyło ok. 30 tys. członków, w tym ok. 7 tys. w oddziałach partyzanckich. Na początku roku 1946 NZW podporządkowały się resztki oddziałów NSZ, wraz z Komendantem Głównym NSZ – Stanisławem Kasznicą. W marcu i kwietniu 1946 r. w wyniku rozległych aresztowań UB rozbiło prawie całą KG NZW i niektóre komendy Okręgów. Nie były one już później odtwarzane w takiej skali, jak na początku działalności. Na pocz. 1947 r., wobec coraz większego terroru ze strony komunistów i spadku nadziei na wybuch III wojny światowej, część członków NZW ujawniła się po uchwaleniu przez Sejm amnestii 22 lutego 1947 r. Reszta struktur terenowych pozostawała w konspiracji do pocz. lat 50. Najdłużej działała Komenda Powiatowa NZW Bielsk Podlaski, która ujawniła się w Warszawie dopiero jesienią 1956 r.

Mniejsze lub regionalne:

I wiele innych mniejszych, bądź regionalnych inicjatyw, grup i organizacji.

Upamiętnienie [edytuj]

Walki żołnierzy i partyzantów polskich w II wojnie światowej, zostały upamiętnione na Grobie Nieznanego Żołnierza w Warszawie napisem na jednej z tablic po 1990 r. "AKCJE PODZIEMIA 1939 - 1945".

Zobacz też [edytuj]

Przypisy

  1. ↑ Nowa Encyklopedia Powszechna PWN tom 6. Polskie Wydawnictwo Naukowe, 1996, s. 920. ISBN 83-01-11968-3.
  2. ↑ Robotniczy ruch w Polsce na WIEM, encyklopedia
  3. ↑ Nowa Encyklopedia Powszechna PWN tom 6. Polskie Wydawnictwo Naukowe, 1996, s. 920. ISBN 83-01-11968-3.

Linki zewnętrzne [edytuj]

Źródło „http://pl.wikipedia.org/w/index.php?title=Polski_ruch_oporu_w_czasie_II_wojny_światowej&oldid=36538948”