Pobóg (herb szlachecki)

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacji, wyszukiwania
Pobóg
Prus III
Alternatywne nazwy Pobodze, Pobog, Pobożanie, Pobożanicz, Pobożany, Pobożenie, Pobożeny
Pierwsza wzmianka 1353 (pieczęć), 1403 (zapis)
Herbowni
Miasta
Gminy

Pobóg (Pobodze, Pobog, Pobożanie, Pobożanicz, Pobożany, Pobożenie, Pobożeny) – polski herb szlachecki, noszący zawołanie Pobodze. Występował głównie na Mazowszu oraz w ziemi krakowskiej, sandomierskiej, sieradzkiej, łęczyckiej i poznańskiej[2]. Jan Długosz napisał o Pobogach – ad iracundiam proni, czyli do gniewu skłonni, porywczy, wybuchowi[3]. Najznamienitszym rodem herbu Pobóg są bezsprzecznie Koniecpolscy, którzy mogli poszczycić się hetmanem i całym zastępem kasztelanów i wojewodów. Inne znaczniejsze rodziny pieczętujące się Pobogiem i posiadające w swych szeregach posłów lub senatorów to też m.in. Rzyszczewscy, posiadający od połowy XIX wieku tytuł hrabiowski, Kossobudzcy, Ruszkowscy, Rokszyccy i Tołoczko.

Opis herbu[edytuj | edytuj kod]

Opis zgodnie z klasycznymi regułami blazonowania:

W polu błękitnym podkowa srebrna, z zaćwieczonym na barku krzyżem kawalerskim, złotym.

Klejnot: Pół charta srebrnego, wspiętego, z obrożą złotą (jak wariant: ze smyczą[4]).

Labry: Błękitne, podbite srebrem.

Wersja pierwotna, średniowieczna, wyglądała następująco:

W polu czerwonym podkowa srebrna z zaćwieczonym na barku takimż krzyżem kawalerskim. W klejnocie głowa charta z szyją srebrna, między dwoma takimiż rogami bawolimi.

Według Stanisława hr. Mieroszewskiego herby początkowo były pojedynczym znakiem na tarczy, w tym przypadku podkowa, a następnie - pod wpływem chrześcijaństwa - dodawano krzyże. W ten sposób powstały - w pierwszym z sześciu stopni pomnożenia herbów - takie herby , jak Pobóg, Tępa podkowa i Jastrzebiec. Autor rozprawy naukowej - będący m.in. Członkiem-Korespondentem Królewskiej Włoskiej Akademii Heraldycznej w Pizie - dowodzi , iż przyrostki po i do w nazwach herbów, oznaczają ziemie przyległe. Uważa, że obowiązkiem średniowiecznej nadbrzeżnej drużyny Pobogów była obrona ziem nad rzeką Bug (po Bug),a jednocześnie zauważa, że nie zawsze ściśle przestrzegano zasad ortografii. Potwierdza to fakt występowania wielu rodzin zamieszkujących Lubelszczyznę, pieczętujących się herbem Pobóg, m.in. Wierzchowskich. Tak było również w przypadku innych nadbrzeżnych drużyn rycerskich, których herby, często będące zawołaniem, stanowiły nazwy rzek, np. Śreniawa, Działosza, Łada, Pilawa, Przosna itp. lub jezior : herb Brodzic - jezioro Bród, herb Dołęga - jezioro Łęgowo, herb Działosza - jezioro Działyń[5].

Pobóg w wersji średniowiecznej z pieczęci Jana Koniecpolskiego kanclerza koronnego z r. 1435[6].

Najwcześniejsze wzmianki[edytuj | edytuj kod]

Średniowieczne pieczęcie z tym herbem: 1353 Jakub z Dębna herbu Pobóg[7], 1396 Bartłomiej syn Bernarda z Chalina, 1413 Piotr z Popowa, 1419 Jakub Koniecpolski, wojewoda sieradzki. Najstarsza zapiska sądowa pochodzi z 1403 r. Pobogowie wystawili swoją chorągiew walczącą pod Grunwaldem w 1410 roku, o czym pisze Długosz.

Aktem unii horodelskiej w 1413 r. herb Pobóg został przeniesiony na Litwę. Ród Pobogów reprezentował wojewoda sieradzki Jakub Koniecpolski, pieczęć została jednak przywieszona przez innego członek rodu - Piotra z Popowa . Adoptowany został bojar litewski Rało[8].

Kolebką rodu Pobogów było województwo sieradzkie, skąd wielu z nich wymigrowało przede wszystkim na ziemie wschodnie Królestwa Polskiego i Wielkiego Księstwa Litewskiego na przełomie XV / XVI wieku.

Legenda herbowa[edytuj | edytuj kod]

Legenda herbowa, jaką możemy znaleźć u Kaspra Niesieckiego, wiąże herb Pobóg bezpośrednio z herbem Zagłoba, czyli pośrednio z Jastrzębcem (pisownia oryginalna):

Quote-alpha.png
(...) Zagłobczyk (synowiec miał to być pierwszego Zagłobczyka (...)) mając sobie za hańbę, odmianę starożytnego herbu nakazaną, włożoną od wszystkiego pokrewieństwa na stryja swego, za pewny exces, żeby tę niesławę z siebie i potomstwa swego zwalił, starał się jaką znaczną przysługą to naprawić: więc do cudzych krajów i postronnych dworów wyjechawszy, i tam przez jakiś czas dobrze się zaleciwszy, otrzymał od owych panów list przyczynny do Papieża, którym zachwalony, łatwo wymógł, że mu tam herb odmieniono, to jest wyrzuciwszy szablę, krzyż na wierzchu podniesiony, a and hełmem hart nadany, z listami potem papieskimi do Bolesława Chrobrego Króla do Polski wróciwszy, Król pochwaliwszy i potwierdziwszy tę odmianę, herb sam Poboż od pobożności jego nazwał.

Niesiecki przytacza też legendę, wedle której chart w klejnocie miał pochodzić z godła damy poślubionej przez pewnego Poboga[9].

Herbowni[edytuj | edytuj kod]

Najpełniejszą jak dotąd listę herbownych stworzył Tadeusz Gajl w Herbarzu polskim od średniowiecza do XX wieku z 2007 roku[10].

Poboga używało także kilka rodzin pochodzenia obcego, m.in. tatarskiego.

Stanisław Dziadulewicz wymienia tego herbu tatarskie rodziny Kuminów (Kuminowie), Abakowskich, Kotlewiczów, Mustaffów (Mustaffowie). Według niego Kuminowie byli rodziną książęcą; jej najstarszym znanym protoplastą miał być Mustafa Kumin. Mogli oni przybyć z Krymu (miałyby na to wskazywać posiadłości w mińszczyźnie i łączenie się z rodzinami przybyłymi z Perekopu). Przodkiem Kotlewiczów miał być żyjący koło roku 1500 muślim Ołtusz, który miał syna Kołtusza, a wnukiem jego miał być Tochtamysz Kotłajewicz. Potomkowie tego ostatniego patronim Kotłajewicz mieli zamienić na nazwisko Kotłaj. Jeden z Kotłajów miał następnie przyjąć chrzest i spolszczyć nazwisko na Kotlewicz. Protoplastą Mustaffów miał być natomiast ataman tatarów wackich w roku 1528 – Uraz. Nazwisko Mustaffa ma pochodzić od wnuka lub prawnuka Uraza – Mustafy (figurujący w lustracji w roku 1631 Aleksander syn Mustafy miał zacząć używać imienia dziada i ojca jako nazwiska)[11].

Na Żmudzi istniała także szlachecka rodzina Serafinowiczów herbu Pobóg, mająca pochodzić od osiedlonych jeszcze za Jagiellonów tatarów żmudzkich. Według Kosińskiego potomkiem tej rodziny był Jan Lechoń[12].

Herbu Pobóg używano także na Pomorzu. Czarnowscy, z przydomkiem Nadolna, byli drobnoszlachecką rodziną kaszubską. Z niej Wojciech Czarnowski wycisnął w 1570 roku pieczęć z Pobogiem na kwicie opłaty podatku z gniazdowego Czarnowa. Kaszubskich Czarnowskich notowano też z herbem własnym, być może z Sasem, herbem podobnym do herbu Rumlów (Czarnowski III) i niesłusznie z herbem Grabie (przynależał on mazowieckim Czarnowskim)[13]. Kolejna rodzina kaszubska tego herbu to Częstkowscy (Czeczkowscy, Czenkowscy, Czenstkowscy, Czerskowscy, Czękowskcy, Częstowscy). Nazwisko wzięli od wsi Częstkowo, gdzie byli wzmiankowani od 1570. Rodzina używała przydomków Babka, Huli, Jark, Jarczyk, Małek (Malek), Maryka, Nagacz, Skórka, Wulf (Wolf), ale z Pobogiem heraldycy skojarzyli jedynie przydomki Skórka, Nagacz i Wulf. Wiarygodność przyporządkowania Częstkowskich z Kaszub do Poboga osłabia fakt, że istniała rodzina Czetkowskich z ziemi dobrzyńskiej, herbu Pobóg[14]. Z Pobogów wywodziło się wielu wojskowych, polityków i literatów, współcześnie Leszek Wierzchowski.

Znani Herbowni[edytuj | edytuj kod]

Odmiany[edytuj | edytuj kod]

Zobacz też[edytuj | edytuj kod]

Przypisy

  1. Nazwiska tego nie wymienia Gajl
  2. Alfred Znamierowski: Herbarz rodowy. Warszawa: Świat Książki, 2004, s. 146. ISBN 83-7391-166-9.
  3. Jan Długosz: Insignia seu clenodia incliti Regni Poloniae. 1462.
  4. Kasper Niesiecki: Korona polska przy złotey wolnosci starożytnemi rycerstwa polskiego y Wielkiego Xięstwa Litewskiego kleynotami. T. 3. Lwów: 1740, s. 616. [dostęp 24 lut 2011].
  5. Stanislaw hr. Mieroszewski, "O heraldyce polskiej", Kraków 1887 r.
  6. Juliusz Karol Ostrowski: Księga herbowa rodów polskich. Warszawa: 1897-1906.; Jan Długosz: Insignia seu Clenodia Regus et Regni Poloniae. Poznań: Z. Celichowski, 1885.
  7. Lidia Luchter-Krupińska, "Poczet pań i panów na Dębnie", Tarnów 2005
  8. O litewskich rodach bojarskich zbratanych ze szlachtą polską w Horodle r. 1413. – Ród Rały (Pobogów). „Rocznik Towarzystwa Heraldycznego we Lwowie”. VII, s. 212, 1924/5. Lwów. 
  9. Kasper Niesiecki: Herbarz polski. T. 7. Lipsk: Breitkopf i Heartel, 1841, s. 332.
  10. Tadeusz Gajl: Herbarz polski od średniowiecza do XX wieku : ponad 4500 herbów szlacheckich 37 tysięcy nazwisk 55 tysięcy rodów. L&L, 2007, s. 406-539. ISBN 978-83-60597-10-1.
  11. Stanisław Dziadulewicz: Herbarz rodzin tatarskich w Polsce. Wilno: Nakładem autora z zasiłkiem Komitetu Funduszu Kultury Narodowej, 1929, s. 188,366,415,427.
  12. Józef Adam Kosiński: Album rodzinne Jana Lechonia. Warszawa: Czytelnik, 1993, s. 23. ISBN 8307018234.
  13. Przemysław Pragert: Herbarz rodzin kaszubskich. T. 2. Gdańsk: BiT, 2007, s. 42-46, 222-223. ISBN 978-83-924425-9-2.
  14. Przemysław Pragert: Herbarz rodzin kaszubskich. T. 2. Gdańsk: BiT, 2007, s. 49-50, 225. ISBN 978-83-924425-9-2.
  15. Ruszkowscy herbu Pobóg
  16. Leszek Wierzchowski, Sławomir Leonard Wysocki , Herbarz. Nadania godności szlacheckich i arystokratycznych w Polsce 1992 - 1995. Wydawnictwo SAPIENTIA, Kraków 1996

Bibliografia[edytuj | edytuj kod]

  • "Genealogia rodu Wierzchowskich herbu Pobóg", Opracowanie pod redakcją Lucjana Wierzchowskiego , Koszalin 2010 r.
  • Feliks Kiryk, Ryszard Kołodziejczyk, "Dzieje Olkusza i regionu olkuskiego", PWN Warszawa-Kraków 1978 r.
  • Ewa Głębicka, "Grupy literackie w Polsce 1945-1989", Wiedza Powszechna, Warszawa 2000 r.
  • Anna Ohde,"Wierzchowski, jakiego nie znamy" / W: / Leszek Wierzchowski ,"Sztuka pieszczot" , Kraków 2011 r. ; Miesięcznik Literacki "Akant", październik 2011 r. i inne publikacje.
  • "Berłem i fraszką". Z Leszkiem Wierzchowskim rozmawia Paweł Sarna / W: / "Nowe Zagłębie" nr 8/10.
  • Leszek Wierzchowski, Sławomir Leonard Wysocki , Herbarz. Nadania godności szlacheckich i arystokratycznych w Polsce 1992 - 1995. Wydawnictwo SAPIENTIA, Kraków 1996

Linki zewnętrzne[edytuj | edytuj kod]