Jelita (herb szlachecki)
Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
| Jelita | |
 |
|
| Alternatywne nazwy | Hastae, Jelito, Koźlarogi, Koźle Rogi, Tres Hastae |
| Pierwsza wzmianka | 1316 (pieczęć), 1398 (zapis) |
| Herbowni |
Razem 550 nazwisk[1]
|
| Miasta | Zamość, Tomaszów Lubelski, Józefów Biłgorajski, Kraśnik, Zwierzyniec, Dyneburg (1582-1772) |
| Gminy | Dłutów, Jadów, Moszczenica, Morawica, Tereszpol |
Jelita (Hastae, Jelito, Koźlarogi, Koźle Rogi, Tres Hastae) — polski herb szlachecki, związany z zawołaniami Jelita i Nagody. Występował głównie w ziemi brzeskiej, krakowskiej, sandomierskiej, sieradzkiej, łęczyckiej, poznańskiej i na Mazowszu[2].
Spis treści |
[edytuj] Opis herbu
W polu czerwonym dwie kopie w krzyż skośny, złote, na nich takaż trzecia na opak w słup.
W klejnocie pół kozła wspiętego srebrnego z czarnymi rogami.
[edytuj] Najwcześniejsze wzmianki
Jeden z najstarszych herbów polskich. Pierwszy wizerunek zachował się na pieczęci Tomisława z Mokrska z 1316 roku. Najstarszy zapis pochodzi z 1398 roku.
Inne źródła podają, że na tarczy znajdują się nie kopie, ale włócznie. Fryz heraldyczny w ufundowanej przez Wierzbiętę z Paniewic, starostę generalnego Wielkopolski (1352-1369), kaplicy w klasztorze w Lądzie przedstawia herb Jelita jako trzy nieskrzyżowane włócznie - środkowa w słup, pozostałe w skos lewy i prawy, ostrzami do góry.
W wyniku unii horodelskiej w 1413 przeniesiony na Litwę.
[edytuj] Znani Herbowni
- Witold Roman Lutosławski - kompozytor i dyrygent
- Piotr z Mokrska
- Jacek Emil Saryusz-Wolski - polityk
- Przecław Słota - autor pierwszego tekstu świeckiego w języku polskim
- Jan Zamojski - kanclerz, założyciel Ordynacji Zamojskiej
- Stefan Żeromski - pisarz
- Ryszard Kaczorowski - ostatni prezydent RP na Uchodźctwie
[edytuj] Legendy herbowe
Jan Długosz, Kronika Polska:
- Początek historii herbu według jednej z najsłynniejszych polskich legend [3] przyjęty jest na 1331 rok gdy, 27 września pod Płowcami , Władysław Łokietek czterdzieści tysięcy zbił Krzyżaków tak, że z jego ludzi czterdziestu tylko i kilku na placu legło, a nazajutrz objeżdżał pobojowisko, między trupami polskimi napadł na jednego swego rycerza Floriana Szaryusza ( Floriana Szarego ), który mężnie w tej batalii potykając się, wiela ranami zwątlony, jelita swe własną reką w wnętrzności tłoczył. Ujrzawszy to Król, z politowaniem rzekł do swoich; "O, jaką ten zacny żołnierz ponosi mękę". Na co on sił ostatnich prawie dobywszy odpowiedział: "nie tak mie to dolega i trapi, co widzisz Królu, jako zły sąsiad w jednej ze mna wiosce mieszkąjacy". Nie turbuj się, prawi, jeżeli wynidziesz z tego razu, uwolnię cię od sąsiedzkiej niewoli". Jakoż i uwolnił go Łokietek i pańsko udarował. Niektórzy rozumieją, że wtenczas ojczysty jego herb kozła na hełm wyniósł, a trzy kopie, którymi go przeszytego widział, na tarczy osadził.
Bartosz Paprocki, Gniazdo cnoty:
- Ten zacny król z Krzyżaki, gdy bojował mężnie
- A dawał im na wszystkim odpór dość potężnie,
- U Połowcz wsi, wojsko ich poskromił niemałe
- A popsował nadęte myśli ich zuchwałe.
- Nazajutrz po boisku onym król jeżdżący
- Ujźrzał rycerza swego głowę podnoszący.
- Trzema drzewy przebity był, zarazem rzecze:
- Równa męka nie może być takowej męce.
- On rycerz odpowiedział: więtsza męka jeszcze,
- Gdy zły sąsiad w jednej wsi, co się zgadzać nie chce.
- Spytał król: możesz być żyw, ja przyrzekam tobie,
- Sąsiada mieć nie będziesz ku przekazie sobie.
- Odjeżdżając kazał go swym barwierzom leczyć
- A one drzewa z niego tym prędzej wykręcić.
Wacław Potocki, Wojna Chocimska:
- Dlatego w żadnym u mnie nie jest dziwowisku,
- Że on szary Florian na pobojowisku
- Gdy w się pchał wytoczone jelita na ziemię,
- Łokietkowi królowi odpowiedział, że mię
- Barziej boli zły sąsiad w mej wiosce niźli ta
- Rana, przez którą ze mnie wypadły jelita!
- Stąd Jelita Zamoyskich, trzy złożone groty,
- Wieczna pamiątka, wieczny charakter ich cnoty;
- Które się z Księżycem Wiśniowieckich zdarzą,
- Na królewskim je tronie Polacy posadzą:
- Więc do zgody sąsiedniej Orła i Pogonie,
- Te, co ich sąsiad mierział, Jelita w koronie.
O herbie Jelita można też przeczytać utworze:
[edytuj] Bibliografia
- Tadeusz Gajl: Herbarz polski od średniowiecza do XX wieku : ponad 4500 herbów szlacheckich 37 tysięcy nazwisk 55 tysięcy rodów. L&L, 2007. ISBN 978-83-60597-10-1.
[edytuj] Linki zewnętrzne
- Jelita na www.jurzak.pl
- Herb Jelita i lista nazwisk w elektronicznej wersji Herbarza polskiego Tadeusza Gajla
- O Jelitczykach
[edytuj] Zobacz też
Przypisy
- ↑ Tadeusz Gajl: Herby SZlachty. [dostęp 19 maja 2010].
- ↑ Nazwy oboczne, zawołania i występowanie za: Alfred Znamierowski: Herbarz rodowy. Warszawa: Świat Książki, 2004, s. 112. ISBN 83-7391-166-9.
- ↑ w rzeczywistości początek zawołania Jelita (jednego z trzech obok mian Nagody i Koźlerogi), używanego w średniowieczu przez ród Jelitczyków, pochodzi od przydomka kasztelana małogoskiego, wiślickiego i sandomierskiego Piotra z Mokrska zwanego Jelito. Data pierwszego zapisu tej nazwy, tj. rok 1328 koryguje legendę Długosza, w której zawołanie Jelita przypisał ranie legendarnemu Florianowi Szaremu w bitwie pod Płowcami
|
|
 |
|
|
|
|
|||||||||||||
|
|||||
|
|||||||||||||||||||||||
