Jelita (herb szlachecki)
Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
| Jelita | |
 |
|
| Alternatywne nazwy | Hastae, Jelito, Koźlarogi, Koźle Rogi, Tres Hastae |
| Pierwsza wzmianka | 1316 (pieczęć), 1398 (zapis) |
| Herbowni |
Razem 551 nazwisk[1]
|
| Miasta | Zamość, Tomaszów Lubelski, Józefów Biłgorajski, Kraśnik, Zwierzyniec, Dyneburg (1582-1772) |
| Gminy | Dłutów, Jadów, Moszczenica, Morawica, Tereszpol |
Jelita (Hastae, Jelito, Koźlarogi, Koźle Rogi, Tres Hastae) – polski herb szlachecki, związany z zawołaniami Jelita i Nagody. Występował głównie w ziemi brzeskiej, krakowskiej, sandomierskiej, sieradzkiej, łęczyckiej, poznańskiej i na Mazowszu[2].
Spis treści |
Opis herbu[edytuj]
W polu czerwonym dwie kopie w krzyż skośny, złote, na nich takaż trzecia na opak w słup.
W klejnocie pół kozła wspiętego srebrnego z czarnymi rogami.
Najwcześniejsze wzmianki[edytuj]
Jeden z najstarszych herbów polskich. Pierwszy wizerunek zachował się na pieczęci Tomisława z Mokrska z 1316 roku. Najstarszy zapis pochodzi z 1398 roku.
Inne źródła podają, że na tarczy znajdują się nie kopie, ale włócznie. Fryz heraldyczny w ufundowanej przez Wierzbiętę z Paniewic, starostę generalnego Wielkopolski (1352-1369), kaplicy w klasztorze w Lądzie przedstawia herb Jelita jako trzy nieskrzyżowane włócznie – środkowa w słup, pozostałe w skos lewy i prawy, ostrzami do góry.
W wyniku unii horodelskiej w 1413 przeniesiony na Litwę.
Znani Herbowni[edytuj]
- Witold Roman Lutosławski – kompozytor i dyrygent
- Aleksander Mniszek-Tchorznicki – doktor obojga praw, sędzia
- Piotr z Mokrska
- Andrzej Sariusz-Skąpski – działacz społeczny, prezes Federacji Rodzin Katyńskich[potrzebne źródło]
- Jacek Emil Saryusz-Wolski – polityk
- Przecław Słota – autor pierwszego tekstu świeckiego w języku polskim
- Jan Zamojski – kanclerz, założyciel Ordynacji Zamojskiej
- Stefan Żeromski – pisarz
- Ryszard Kaczorowski – ostatni prezydent RP na Uchodźctwie
- Bolesław Śliwicki - polski poeta, prozaik, dziennikarz.
- Franciszek Dąbrowski - polski wojskowy, jeden z dowódców obrony Westerplatte.
- Ignacy Jan Paderewski - polski pianista, kompozytor, działacz niepodległościowy i polityk
Legendy herbowe[edytuj]
Jan Długosz, Kronika Polska:
- Początek historii herbu według jednej z najsłynniejszych polskich legend[3] przyjęty jest na 1331 rok gdy, 27 września pod Płowcami, Władysław Łokietek czterdzieści tysięcy zbił Krzyżaków tak, że z jego ludzi czterdziestu tylko i kilku na placu legło, a nazajutrz objeżdżał pobojowisko, między trupami polskimi napadł na jednego swego rycerza Floriana Szaryusza (Floriana Szarego), który mężnie w tej batalii potykając się, wiela ranami zwątlony, jelita swe własną reką w wnętrzności tłoczył. Ujrzawszy to Król, z politowaniem rzekł do swoich; „O, jaką ten zacny żołnierz ponosi mękę”. Na co on sił ostatnich prawie dobywszy odpowiedział: „nie tak mie to dolega i trapi, co widzisz Królu, jako zły sąsiad w jednej ze mna wiosce mieszkąjacy”. Nie turbuj się, prawi, jeżeli wynidziesz z tego razu, uwolnię cię od sąsiedzkiej niewoli”. Jakoż i uwolnił go Łokietek i pańsko udarował. Niektórzy rozumieją, że wtenczas ojczysty jego herb kozła na hełm wyniósł, a trzy kopie, którymi go przeszytego widział, na tarczy osadził.
Bartosz Paprocki, Gniazdo cnoty:
- Ten zacny król z Krzyżaki, gdy bojował mężnie
- A dawał im na wszystkim odpór dość potężnie,
- U Połowcz wsi, wojsko ich poskromił niemałe
- A popsował nadęte myśli ich zuchwałe.
- Nazajutrz po boisku onym król jeżdżący
- Ujźrzał rycerza swego głowę podnoszący.
- Trzema drzewy przebity był, zarazem rzecze:
- Równa męka nie może być takowej męce.
- On rycerz odpowiedział: więtsza męka jeszcze,
- Gdy zły sąsiad w jednej wsi, co się zgadzać nie chce.
- Spytał król: możesz być żyw, ja przyrzekam tobie,
- Sąsiada mieć nie będziesz ku przekazie sobie.
- Odjeżdżając kazał go swym barwierzom leczyć
- A one drzewa z niego tym prędzej wykręcić.
Wacław Potocki, Wojna Chocimska:
- Dlatego w żadnym u mnie nie jest dziwowisku,
- Że on szary Florian na pobojowisku
- Gdy w się pchał wytoczone jelita na ziemię,
- Łokietkowi królowi odpowiedział, że mię
- Barziej boli zły sąsiad w mej wiosce niźli ta
- Rana, przez którą ze mnie wypadły jelita!
- Stąd Jelita Zamoyskich, trzy złożone groty,
- Wieczna pamiątka, wieczny charakter ich cnoty;
- Które się z Księżycem Wiśniowieckich zdarzą,
- Na królewskim je tronie Polacy posadzą:
- Więc do zgody sąsiedniej Orła i Pogonie,
- Te, co ich sąsiad mierział, Jelita w koronie.
O herbie Jelita można też przeczytać utworze:
Bibliografia[edytuj]
- Tadeusz Gajl: Herbarz polski od średniowiecza do XX wieku: ponad 4500 herbów szlacheckich 37 tysięcy nazwisk 55 tysięcy rodów. L&L, 2007. ISBN 978-83-60597-10-1.
Linki zewnętrzne[edytuj]
- Jelita na www.jurzak.pl
- Herb Jelita i lista nazwisk w elektronicznej wersji Herbarza polskiego Tadeusza Gajla
- O Jelitczykach
Zobacz też[edytuj]
Przypisy
- ↑ Tadeusz Gajl: Herby SZlachty. [dostęp 19 maja 2010].
- ↑ Nazwy oboczne, zawołania i występowanie za: Alfred Znamierowski: Herbarz rodowy. Warszawa: Świat Książki, 2004, s. 112. ISBN 83-7391-166-9.
- ↑ W rzeczywistości początek zawołania Jelita (jednego z trzech obok mian Nagody i Koźlerogi), używanego w średniowieczu przez ród Jelitczyków, pochodzi od przydomka kasztelana małogoskiego, wiślickiego i sandomierskiego Piotra z Mokrska zwanego Jelito. Data pierwszego zapisu tej nazwy, tj. rok 1328 koryguje legendę Długosza, w której zawołanie Jelita przypisał ranie legendarnemu Florianowi Szaremu w bitwie pod Płowcami.
|
|
 |
|
|
|
|
|||||||||||||
|
|||||
|
|||||||||||||||||||||||
