Abdank (herb szlachecki)
| Abdank | |
|
Herb Abdank i jego odmiany
 Abdank |
|
| Alternatywne nazwy | Abdaniec, Abdanek, Abdank, Avdank, Awdancz, Awdaniec, Białkotka, Biłkotka, Czelejów, Habdaniec, Habdank, Haudaniec, Hawdaniec, Hebdank,Łąkotka, Łękawa, Łękawica, Skuba, Szczedrzyk |
| Pierwsza wzmianka | 1212 (pieczęć) |
| Herbowni |
Razem 686 nazwisk
|
| Miasta | Obertyn, Rożniatów |
| Gminy | |
Abdank (Abdaniec, Abdanek, Abdank, Avdank, Awdancz, Awdaniec, Białkotka, Biłkotka, Czelejów, Habdaniec, Habdank, Haudaniec, Hawdaniec, Hebdank,Łąkotka, Łękawa, Łękawica, Skuba, Szczedrzyk) – polski herb szlachecki używany przez ród Awdańców.
Spis treści |
[edytuj] Opis herbu
W polu czerwonym łękawica srebrna. Klejnot: samo godło.
- Uwaga w wersji XIV-wiecznej w klejnocie godło na pięciu piórach strusich, czerwonych.
[edytuj] Najwcześniejsze wzmianki
Herb w Polsce znany z pieczęci datowanych od roku 1212[1] (kasztelan kruszwicki Lupus), 1228 (wojewoda sandomierski, komes Pakosław), 1243 (kasztelan krakowski Michał), 1343 roku (Dobiesław sędzia ziemi kaliskiej), pierwsza wzmianka w źródłach pisanych z 1402 roku. Oprócz ziemi kaliskiej występował także na ziemi sandomierskiej,
W 1359 w lasach Płoniny na Wołoszczyźnie, w klęsce poniesionej przeciwko armii mołdawskiej, chorągiew Abdanków miała wpaść w ręce nieprzyjacielskie[2].
W 1413 roku herb przeniesiony na Litwę (herb przyjął Jan Gasztołd, adoptowali Piotr z Widawy i Jakub z Rogoźna).
Początkowo było to godło Opactwa Cystersów w Mogile, oraz według historii przekazanej przez Marcina Kromera zawołanie jednego z dowódców podboju Pomorza za panowania Bolesława Krzywoustego, oraz posła do Czech Jana Skarbka z Góry (Śląsk), który uposażył opactwo cysterskie w Koprzywnicy. Do Polski trafiło z języka niemieckiego od hab'dank; w XI-XII wieku przybiera formy Abdank, Audaniec, Abdaniec i pochodzi od łacińskiego audentius "śmiały" albo od skandynawskiej nazwy Audun od audr, auda (skarb); w rodach tym występowało wielu Skarbków i Skarbimirów[3].
[edytuj] Legenda herbowa
Legenda herbowa mówi, że nazwa Abdank pochodzi od podziękowania, jakie skierował cesarz niemiecki do polskiego posła Skarbimira (Skarbka) w czasach Bolesława Krzywoustego. Niemiecki władca, chcąc zaimponować polskiemu posłowi bogactwem, pokazał mu wielkie skrzynie pełne złota. Skarbek zdjął wówczas z palca pierścień i ze słowami "Idź złoto do złota. My Polacy bardziej się w żelazie kochamy i żelazem bronić będziemy." wrzucił go do cesarskiego skarbca. Zaskoczonemu cesarzowi nie pozostało nic innego jak powiedzieć "Habdank – dziękuję". Słowa te stały się nowym zawołaniem rodu, przez co zmieniono pierwotną nazwę herbu ze Skarbek na Abdank[4]. Po śmierci św. Stanisława, ród Awdańców udał się wraz z Bolesławem Śmiałym na emigrację na Węgry.
[edytuj] Herbowni
Lista sporządzona została na postawie wiarygodnych źródeł, zwłaszcza klasycznych i współczesnych herbarzy. Zwracamy jednak uwagę na częste zjawisko przypisywania rodom szlacheckim niewłaściwych herbów, szczególnie nasilone w czasie legitymacji szlachectwa przed zaborczymi heroldiami, co zostało następnie utrwalone w wydawanych kolejno herbarzach. Podkreślamy także, że identyczność nazwiska nie musi oznaczać przynależności do danego rodu herbowego. Przynależność taką mogą bezspornie ustalić wyłącznie badania genealogiczne. Pełna lista herbownych nie jest dziś możliwa do odtworzenia, także ze względu na zniszczenie i zaginięcie wielu akt i dokumentów w czasie II wojny światowej (m.in. w czasie powstania warszawskiego w 1944 spłonęło ponad 90% zasobu Archiwum Głównego Akt Dawnych w Warszawie, gdzie przechowywana była większość dokumentów staropolskich). Lista nazwisk znajdująca się w artykule (w infoboksie po prawej stronie) pochodzi z Herbarza polskiego Tadeusza Gajla[5]. Jest to dotychczas najpełniejsza lista herbownych, uzupełniana ciągle przez autora przy kolejnych wydaniach Herbarza. Występowanie na liście nazwiska nie musi oznaczać, że konkretna rodzina pieczętowała się herbem Abdank. Często te same nazwiska są własnością wielu rodzin reprezentujących wszystkie stany dawnej Rzeczypospolitej, tj. chłopów, mieszczan, szlachtę.
[edytuj] Znani herbowni
- Hrabia Józef Ankwicz – właściciel Inwałdu, marszałek Rady Nieustającej, czołowy targowiczanin, stracony podczas insurekcji kościuszkowskiej w 1794.
- Andrzej Ankwicz (zm. 1838 r.) – prymas w Galicji, arcybiskup Lwowa i Pragi, współtwórca "Ossolineum".
- Antoni Białobrzeski − administrator archidiecezji warszawskiej, popierał powstanie styczniowe.
- Bohdan Zenobi Chmielnicki – hetman kozacki, przywódca powstania Chmielnickiego (1648-1655).
- Tomasz Czarkowski – lekarz, dowódca oddziałów powstańczych w powstaniu styczniowym na Podlasiu (1832-1878).
- Samuel Dunikowski – podstarości przemyski, rotmistrz wojsk polskich. Uczestnik wojny polsko-rosyjskiej 1577-1582.
- Jan Gasztołd – wojewoda trocki.
- Klemens Kołaczkowski – w czasie powstania listopadowego komendant służb inżynieryjnych i generalny kwatermistrz.
- Jan Konarski – biskup krakowski w latach 1503-1525; dworzanin Kazimierza Jagiellończyka, zarządca dóbr biskupich, marszałek dworu, mecenas kultury.
- Ignacy Marceli Kruszewski 1799-1879 - generał, uczestnik Powstania Listopadowego 1830-31, kawaler Virtuti Militari, adiutant Naczelnego Wodza, uczestnik znaczących bitew. Polski generał, belgijski generał brygady. Bohater narodowy Polski i Belgii.
- Jan Leon Kozietulski – pułkownik wojsk polskich, dowódca szwadronu 1 Pułku Szwoleżerów-Lansjerów Gwardii Cesarskiej Napoleona I, wsławiony pod Somosierrą i Wagram.
- Adam Doboszyński (polityk), pisarz, oskarżony o "masakrę Myślenicką", skazany na śmierć po pokazowym procesie, wyrok wykonano strzałem w tył głowy. Choć niektóre zapiski wskazują na wykonanie kary przez powieszenie, sposobem najbardziej pozbawionym honoru żołnierskiego.
[edytuj] Miasta
Herb Awdaniec był przez lata podstawowym elementem godła miasta Andrychowa (1767). Używała go bowiem rodzina Ankwiczów, posiadająca swoje dobra (XVIII i XIX w.) m.in. w Andrychowie (prywatne miasto), Inwałdzie, Tomicach. Miasta pieczętujące się herbem Skarbków-Abdank; Bircza do 1947, na Kresach wschodnich: Rożniatów, Obertyn. Do dnia dzisiejszego jest herbem miasta Krośniewice (woj. łódzkie)
Przypisy
- ↑ "Najstarsze pięczęcie z godłem znane od 1212, 1228, i 1243 przedstawiają na tarczy herbowej literę "M", która później została odwrócona." [w:] Roman Sękowski. Herbarz szlachty śląskiej: informator genealogiczno-heraldyczny. 2003. t.3,s. 5.
- ↑ Jan Długosz: Jana Długosza kanonika krakowskiego Dziejów polskich ksiąg dwanaście, ks. IX. Kraków: 1867-1870, s. 264.
- ↑ Władysław Kopaliński. Opowieści o rzeczach powszednich. 1998. s. 66; Słownik starożytności słowiańskich. 1961, t. 1, s. 61
- ↑ Marcin Kromer. Hostoria Polski. t. 6
- ↑ Tadeusz Gajl: Herbarz polski od średniowiecza do XX wieku : ponad 4500 herbów szlacheckich 37 tysięcy nazwisk 55 tysięcy rodów. L&L, 2007, s. 406-539. ISBN 978-83-60597-10-1.
[edytuj] Zobacz też
- Abdank II – odmiana herbu Abdank
- Skuba (postać legendarna)
- Syrokomla
|
|
 |
|
|
|
|
||||||||||
|
|||||
|
|||||||||||||||||||||||
