Polityka gospodarcza II Rzeczypospolitej
Polityka gospodarcza II Rzeczypospolitej – polityka ekonomiczna prowadzona przez władze II Rzeczypospolitej w okresie międzywojennym. W omawianym okresie państwo polskie, poza wyzwaniami politycznymi, znalazło się w potrzebie pokonania licznych wyzwań gospodarczych. Integracja obszarów znajdujących się na terenie różnych zaborów, reforma walutowa, reforma rolna, inwestycje, wykorzystanie dostępu do wybrzeża oraz niwelowanie podziału na Polskę A i B zalicza się do głównych zadań przed jakimi stawały wówczas kolejne rządy. Głównymi architektami polskiej polityki gospodarczej w dwudziestoleciu międzywojennym stali się przede wszystkim Władysław Grabski z obozu endeckiego – autor reformy walutowej oraz Eugeniusz Kwiatkowski z kręgów sanacyjnych – związany m.in. z rozwojem Gdyni i COP. Politykę gospodarczą II RP, szczególnie po 1929 roku, charakteryzowało m.in. planowanie gospodarcze oraz różne formy interwencjonizmu.
Spis treści |
Kalendarium najważniejszych wydarzeń gospodarczych [edytuj]
- 1916 – powołanie Polskiej Krajowej Kasy Pożyczkowej[1]
- 1919 - powstanie Fabryki Lokomotyw w Chrzanowie
- 1919 - budowa linii kolejowych: Łódź-Kutno-Płock, Płock-Sierpc, Kutno-Strzałków, Rzeszów-Sandomierz
- 1920 - budowa linii kolejowej Sierpc-Brodnica
- 1921 - budowa linii kolejowej Kokoszki-Gdynia
- 1921 – początek przejścia do gospodarki pokojowej od gospodarki wojennej
- 1921 – początek budowy miasta, portu i stoczni w Gdyni
- 1924 - powołanie jednostki Polskie Lasy Państwowe
- 1924 – reforma walutowa i powołanie Banku Polskiego i Banku Gospodarstwa Krajowego
- 1925 – wybuch wojny celnej z Niemcami
- 1926 - budowa lini kolejowej Kalety – Herby Nowe – Wieluń – Podzamcze
- 1926 - powołano "Przedsiębiorstwo Polskie Koleje Państwowe" (PKP)
- 1928 - powołanie przedsiębiorstwa Polska Poczta, Telegraf i Telefon
- 1928 - powstanie przedsiębiorstwa Państwowe Zakłady Lotnicze (PZL)
- 1928 - powstanie przedsiębiorstwa Państwowe Zakłady Inżynierii
- 1929 - powstanie przedsiębiorstwa Polskie Linie Lotnicze LOT
- 1929 – wybuch wielkiego kryzysu
- 1931 - powstanie spółki Francusko-Polskiego Towarzystwa Kolejowego
- 1933 - budowa magistrali węglowej
- 1936 – początek budowy COP
Sytuacja gospodarcza po I wojnie światowej [edytuj]
Głównymi wyzwaniami z punktu widzenia polityki gospodarczej w pierwszych latach powojennych stało się powołanie instytucji życia gospodarczego, integracja obszarów odseparowanych ekonomicznie przed wojną, przekształcenie gospodarki wojennej w pokojową, opanowanie inflacji oraz zagospodarowanie wybrzeża Bałtyku. Przed kolejnymi rządami stawała konieczność przede wszystkim przeprowadzenia reformy walutowej, reformy rolnej oraz pozyskania środków na przeprowadzenie niezbędnych inwestycji.
Okres gospodarki wojennej [edytuj]
Na początku 1920 roku 60% budżetu pochłaniały wydatki wojskowe[2]. Walka o granice wymagała pozyskiwania środków na jej prowadzenie. Rząd zdecydował się na zaciąganie kredytów w PKKP[2]. Korzystał też z pożyczek zagranicznych i krajowych oraz wsparcia finansowego ze strony Polonii[2]. W pierwszych latach powojennych stosowano także takie środki jak kontyngenty, reglamentacja dóbr, system kartkowy, monopole w handlu i transporcie, liczne zamówienia rządowe[2]. Utrwalenie się ładu ukształtowanego przez traktat wersalski oraz zwycięstwo nad Rosją Sowiecką i zawarcie traktatu ryskiego otworzyło drogę do przestawienia gospodarki na funkcjonowanie w systemie pokojowym[3].
Działania państwa od 1921 [edytuj]
Lansowane przez kolejne rządy zwiększanie emisji pieniądza w obiegu, zintensyfikowane w 1923, doprowadziło do hiperinflacji[3]. Powołanie w 1923 nowego rządu pod kierownictwem Władysława Grabskiego (jednocześnie ministra skarbu) stało się początkiem zmiany w polityce monetarnej[3]. Ponownie powołano Bank Polski, zreformowano finanse publiczne oraz przeprowadzono gruntowną reformę walutową, co umożliwiło zamianę marki polskiej na złotego polskiego[3].
W okresie funkcjonowania rządu Grabskiego wprowadzono także jednorazowy podatek majątkowy skierowany w celu zmniejszenia środka pieniężnego w obiegu, indeksacje podatków kwotowych pochłonietych inflacją (podatki akcyzowe, od nieruchomości itp.) , wstrzymano dodruk marki i prowadzono rozmowy na temat wsparcia finansowego ze stroną amerykańską i francuską[3]. Ostatecznie postanowiono jednak, że wprowadzenie nowej waluty odbędzie się za pomocą sił własnych, co nastąpiło w 1924[4]. Ważnym instrumentem jaki na 6 miesięcy przyznano rządowi stała się możliwość wydawania rozporządzeń z mocą ustawy z pominięciem Sejmu[3].
Rok 1925 przyniósł nowe zagrożenia w polityce handlowej, gdyż Niemcy zdecydowały się na drastyczne zaostrzenie polityki celnej wobec Polski[4]. Reakcją polskiego rządu było analogiczne postępowanie wobec zachodniego sąsiada[4].
Jednocześnie władzy starały prowadzić się politykę zmierzającą do integracji obszarów należących przed 1914 rokiem do odrębnych organizmów polityczno-gospodarczych[4]. W tym celu podjęto działania mające zapewnić powiązania komunikacyjne, głównie w postaci bezpośrednich połączeń kolejowych, m.in. Warszawy z Poznaniem, Górnego Śląska z Wybrzeżem[4]. Zainicjowano także budowę miasta i portu w Gdyni oraz zagospodarowanie wybrzeża Bałtyku[4].
Po przejęciu władzy przez Sanację duży wpływ na politykę gospodarczą uzyskał minister przemysłu i handlu w kolejnych rządach – Eugeniusz Kwiatkowski[4]. Skutki Wielkiego Kryzysu w Polsce skłoniły go do podjęcia działań interwencyjnych[4]. Objęcie przez niego funkcji wicepremiera i ministra skarbu umożliwiło mu przeforsowanie koncepcji planowania gospodarczego – opracował wówczas czteroletni państwowy plan inwestycyjny na lata 1936-1940[5]. W myśl jego założeń rozpoczęła się budowa COP – skupiska przemysłu ciężkiego, w skład którego wejść miały zakłady przemysłu lotniczego, maszynowego, motoryzacyjnego, chemicznego, energetyki oraz hutnictwa stali szlachetnych[5]. Projekt zakładał utworzenie ok. 107 tysięcy nowych miejsc pracy (poza rolnictwem)[5]. COP zlokalizowano w rejonie środkowej Polski, uwzględniając jej strategiczne położenie oraz konieczność aktywizacji i integracji obszarów słabiej rozwiniętych[5]. Lokalizacji tej sprzyjała również polityka prowadzona względem tego obszaru już w latach 20. – między innymi inwestycje w zakłady zbrojeniowe (Radom, Skarżysko-Kamienna, Starachowice, Kielce, Pionki) oraz ulgi podatkowe dla inwestorów prywatnych[5].
Plany inwestycyjne ministra Kwiatkowskiego [edytuj]
W grudniu 1938 wicepremier Kwiatkowski przedstawił kolejny projekt inwestycyjny – perspektywiczny plan gospodarczy na 15 lat, obejmujący okres 1939-1953[5]. Podzielony on został na pięć etapów[5]:
- 1939-1942 – nacisk na kontynuację rozbudowy sektora zbrojeniowego;
- 1943-1945 – inwestycje w infrastrukturę komunikacyjną, motoryzację i lotnictwo;
- 1946-1948 – modernizacja rolnictwa;
- 1949-1951 – przyspieszenie urbanizacji i uprzemysłowienia;
- 1952-1953 – działania na rzecz ograniczenia podziału kraju na Polskę A i B.
Bilans polityki gospodarczej II RP [edytuj]
Ograniczone środki, niestabilność polityczna i gospodarcza oraz Wielki Kryzys stanowiły uwarunkowania wpływające na realizacje założeń ekonomicznych w sposób zdecydowanie negatywny[6]. Nie powiodła się reforma rolna, proces industrializacji nie został zakończony, a duża skala bezrobocia pozostawała ważnym problemem społecznym[6]. Udało się jednak zintegrować gospodarkę całego kraju, zagospodarować Wybrzeże, uruchomić procesy modernizacyjne oraz zapoczątkować stopniowe niwelowanie dysproporcji w rozwoju ekonomicznym poszczególnych regionów[6].
Do głównych sukcesów polityki gospodarczej II RP należy zaliczyć: ujednolicenie linii kolejowych, budowę magistrali węglowej Śląsk-Gdynia, budowę portu i stoczni w Gdyni, Centralnego Okręgu Przemysłowego oraz budowę wielu innych fabryk np. Zakładów Azotowych w Tarnowie-Mościcach.
Odsetek produktu gospodarki wytwarzany w przemyśle wzrósł z 32 % w 1929 do 50 % w roku 1939 [7].
Zobacz też [edytuj]
Przypisy
- ↑ Jeszcze w okresie funkcjonowania Królestwa Polskiego.
- ↑ 2,0 2,1 2,2 2,3 Bolesław Winiarski: Między dwiema wojnami. W: Bolesław Winiarski: Polityka gospodarcza. Wyd. 3. Warszawa: Wydawnictwo Naukowe PWN, 2006, s. 115. ISBN 978-83-01-14785-3.
- ↑ 3,0 3,1 3,2 3,3 3,4 3,5 Bolesław Winiarski: Między dwiema wojnami. W: Bolesław Winiarski: Polityka gospodarcza. Wyd. 3. Warszawa: Wydawnictwo Naukowe PWN, 2006, s. 116. ISBN 978-83-01-14785-3.
- ↑ 4,0 4,1 4,2 4,3 4,4 4,5 4,6 4,7 Bolesław Winiarski: Między dwiema wojnami. W: Bolesław Winiarski: Polityka gospodarcza. Wyd. 3. Warszawa: Wydawnictwo Naukowe PWN, 2006, s. 117. ISBN 978-83-01-14785-3.
- ↑ 5,0 5,1 5,2 5,3 5,4 5,5 5,6 Bolesław Winiarski: Między dwiema wojnami. W: Bolesław Winiarski: Polityka gospodarcza. Wyd. 3. Warszawa: Wydawnictwo Naukowe PWN, 2006, s. 118. ISBN 978-83-01-14785-3.
- ↑ 6,0 6,1 6,2 Bolesław Winiarski: Między dwiema wojnami. W: Bolesław Winiarski: Polityka gospodarcza. Wyd. 3. Warszawa: Wydawnictwo Naukowe PWN, 2006, s. 119. ISBN 978-83-01-14785-3.
- ↑ Krzysztof Rak Mariusz Muszyński. Likwidatorzy. „Sieci”, 2.04.2013.
Bibliografia [edytuj]
- Bolesław Winiarski: Między dwiema wojnami. W: Bolesław Winiarski: Polityka gospodarcza. Wyd. 3. Warszawa: Wydawnictwo Naukowe PWN, 2006, s. 115-119. ISBN 978-83-01-14785-3.
Linki zewnętrzne [edytuj]
- Cecylia Leszczyńska: Rzut oka na dzieje polskiej bankowości centralnej (pol.). Narodowy Bank Polski Departament Komunikacji Społecznej, 30 marca 2009. [dostęp 21 grudnia 2009].
