Luxtorpeda

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacja, szukaj
Ujednoznacznienie Ten artykuł dotyczy wagonu spalinowego. Zobacz też: Luxtorpeda (grupa muzyczna).
SAx 90 080 SAx 90 081...5
producent Austro-Daimler Austria Fablok Polska
układ osi 1A-A1 1A-A1
rozstaw osi (m) 2,95 3,07
długość (m) 22,5 22,5
szerokość (m) 2,8 2,817
wysokość (m) 2,64 2,638
masa (t)
(służbowa)
 ? 22
średnica kół (mm) 1030 1030
liczba miejsc 56 stałych
18 składanych
48 lub 52**) stałych
4 składanych
liczba silników 2 (benzynowe) 2 (diesel)
producent Puch MAN
cylindrów *)  ? 6
moc silnika *) (kW) 59 92
zużycie paliwa *) (kg/100 km)
(na linii poziomej)
 ? 15,2
prędkość konstrukcyjna (km/h) 100 115
przekładnia hydrokinetyczna
*)każdy silnik

**)mniejsza liczba miejsc w wagonach posiadających miejsca do przewozu nart

Luxtorpeda w Zakopanem, 1936

Luxtorpeda – popularne określenie wagonu spalinowego o aerodynamicznych kształtach, stosowanego w szybkich kolejowych połączeniach międzymiastowych w latach 30. XX wieku w Polsce. Popularnie mianem „Luxtorpedy” pasażerowie określali również inne dalekobieżne wagony spalinowe eksploatowane przez PKP zarówno przed, jak i po II wojnie światowej.

Luxtorpeda SAx90080 – SAx90085[edytuj | edytuj kod]

Tło historyczne[edytuj | edytuj kod]

Po odzyskaniu przez Polskę niepodległości w 1918 roku tabor tworzonych Polskich Kolei Państwowych stanowiły pojazdy przejęte od zaborców, wśród których znajdował się jeden wagon spalinowy. Eksploatacja tego wagonu pokazała, że jest on znacznie efektywniejszy niż wagony parowe oraz składy klasyczne z parowozem[1]. Celem zbadania przydatności stosowania wagonów spalinowych w 1933 roku wypożyczono od firmy Austro-Daimler-Puch; a po pomyślnym zakończeniu prób odkupiono wagon spalinowy, określany jako „luxtorpeda” i oznaczony przez PKP SAx 90080.
Na bazie planów zakupionego wagonu w Fabloku wyprodukowano 5 egzemplarzy „Luxtorpedy” o oznaczeniach PKP od SAx 90081 do SAx 90085, wyposażonych w silnik MAN i mających lepsze parametry eksploatacyjne oraz niższą cenę zakupu i eksploatacji niż pierwowzór. W roku 1936 jedna z „luxtorped” ustanowiła niepobity dotąd rekord przejazdu na trasie Kraków – Zakopane: 2 godziny 18 minut[2].

Podobne wagony spalinowe były wprowadzane w latach 30. do obsługi połączeń dalekobieżnych w innych krajach – np. w Niemczech większość dużych miast było połączonych pociągami składającymi się z szybkich wagonów spalinowych – najbardziej znany pociąg Latający Hamburczyk łączył Berlin z Hamburgiem, a Latający Ślązak – Berlin przez Wrocław i Opole z Bytomiem.

Wprowadzana w Polsce „Luxtorpeda” miała zdecydowanie luksusowy charakter – o czym świadczyły nie tylko wysokie ceny biletów, nowoczesny kształt wagonów czy wyposażenie wagonów wyłącznie w miejsca pierwszej klasy, lecz również przeznaczenie jej przede wszystkim do obsługi połączeń z modnym Zakopanem, do którego docierała z Krakowa we wspomnianym wyżej, rekordowym czasie.

Eksploatacja[edytuj | edytuj kod]

Wszystkie 6 wagonów do wybuchu II wojny światowej stacjonowało w Krakowie, były to

  • 1 wagon Austro-Daimler-Puch z roku 1933 o numerze SAx90080 (austriackie oznaczenie VT63)
  • 5 wagonów wyprodukowanych przez Fablok (z silnikami MAN) o numerach SAx90081-SAx90085

Wagony te obsługiwały m.in. najbardziej znaną relację Kraków-Zakopane oraz Kraków-Katowice i Kraków-Krynica. Linie te, wymagające zmiany kierunku jazdy pociągu były szczególnie preferowane dla „luxtorpedy”, której konstrukcja wymagała obecności maszynistów w obu kabinach. W normalnej eksploatacji „luxtorpedy” nie mogły być łączone z innymi wagonami.

Podczas niemieckich bombardowań we wrześniu 1939 zniszczone zostały 4 z 6 „luxtorped” – 2 w Krakowie i 2 w Skarżysku-Kamiennej (w tym: SAx 90080). Dwa niezniszczone wagony były podczas wojny eksploatowane jako specjalne (Sonderzüge) tylko dla Niemców i jeździły na trasach z Krakowa do Zakopanego lub do Krynicy. Obsługiwały także wycieczki specjalnych gości Generalnego Gubernatora.

W roku 1945 wagony przejęte przez armię radziecką wróciły do Krakowa w mocno niekompletnym stanie i nie mogły być wykorzystane w ruchu pasażerskim. Jeden z pociągów służył za magazyn części zamiennych dla drugiego dowożącego pracowników do kopalni Siersza w Trzebini. Około roku 1954 oba zostały pocięte na złom i do dziś nie zachował się żaden egzemplarz.

Inne dalekobieżne wagony spalinowe[edytuj | edytuj kod]

Mianem „Luxtorpedy” były popularnie nazywane również inne wagony spalinowe, nawet nie posiadające aerodynamicznych kształtów. Były one wykorzystywane do obsługi szybkich pociągów nazywanych w rozkładzie jazdy „Pociągami Motorowo-Ekspresowymi” i określanymi skrótem MtE. Wagony te zwykle nie miały, jak oryginalna Luxtorpeda niskiej, opływowej sylwetki, tylko klasyczne, wysokie pudło.
Wagony te były budowane na podstawie decyzji z 1933 Ministerstwo Komunikacji o zamówieniu dla PKP czteroosiowych wagonów silnikowych o prędkości maksymalnej 140 km/h dla ruchu dalekobieżnego oraz dwuosiowych o prędkości maksymalnej 70 km/h dla ruchu lokalnego. Wkrótce polskie fabryki (HCP, Fablok, Lilpop, Rau i Loewenstein) rozpoczęły produkcję różnych modeli wagonów motorowych, które szybko zostały wprowadzone do eksploatacji.

Posiadane przez PKP wagony spalinowe uległy zniszczeniu i rozproszeniu podczas II w.ś. Wojnę przetrwały jedynie pojedyncze egzemplarze, a do chwili bieżącej dotrwał prawdopodobnie tylko jeden – oczekujący na remont w skansenie w Chabówce.

Eksploatacja[edytuj | edytuj kod]

Zachowany w Chabówce wagon SBx 90104

Oprócz Krakowa wagony spalinowe stacjonowały również m.in. w Warszawie, Lwowie i Skarżysku-Kamiennej (DOKP Kraków).

Przynajmniej 15 wagonów stacjonowało w Warszawie, były to:

  • dostarczony w 1934 przez HCP – 90057
  • dostarczone w 1935 przez HCP – 90058, 90059, 90060, 90065
  • dostarczone w 1936 (przez Lilpop, Rau i Loewenstein) – 90087, 90088, 90089, 90090, 90091
  • w latach 1938-1939 zakłady HCP miały dostarczyć kolejne 15 wagonów, ale do wybuchu wojny dostarczono pierwszych 2 (lub 5). Od poprzedniej serii różniły się m.in.: mniejszą ilością siedzeń w rzędzie (4 zamiast 5), wyższą szybkością maksymalną (140 km/h) i wyposażeniem w gniazda sterowania ukrotnionego.

Wagony z Warszawy w 1939 obsługiwały m.in. następujące relacje:

Następne 5 wagonów, dostarczonych przez HCP w 1936 roku stacjonowało we Lwowie. Wagony „lwowskie” nosiły numery: 90076, 90077, 90078, 90079, 90086 i od „warszawskich” różniły się wyposażeniem w przekładnię hydrauliczną Voitha.

Przynajmniej 4 wagony stacjonowały w Skarżysku-Kamiennej – wśród nich wszystkie trzy wagony wyprodukowane w Sanoku przez firmę Zieleniewski Fitzner Gamper (90092 – 90094). Były wykorzystywane do prowadzenia pociągów w relacjach: Skarżysko – Katowice, Skarżysko – Łódź i od 1938 Skarżysko – Rozwadów – Przeworsk.

Dane techniczne[edytuj | edytuj kod]

Dane techniczne wybranych wagonów spalinowych eksploatowanych przez PKP przed 1939:

Seria pojazdu PKP Producent Rok zakupu / prod. Napęd Szybkość max. DOKP Uwagi
SCix 90003 TAG Kiel 1928 benzyna, 165 KM 60 km/h Kraków Dwuosiowy, używany do połączeń lokalnych np. Kraków-Wieliczka
SBx 90007 HCP 1936 Ebermann, 240 KM 90 km/h elektryczna przekładnia (diesel-electric) Gebius
SCgx 90011 StEG 1931 benzyna, 180 KM 60 km/h Kraków
SCix 90029
SC 90030 Lilpop, Rau i Loewenstein 1934 Saurer, 100 KM 70 km/h 4-biegowa przekładnia Mylius. Dwuosiowy, do połączeń lokalnych
SBCgix 90057 HCP 1934 2 silniki diesel, Saurer 150 KM każdy 120 km/h Warszawa 4-biegowa przekładnia Mylius
SBx 90058 HCP 1935 2 silniki Saurer 150 KM każdy 130 km/h Warszawa 4-biegowa przekładnia Mylius
SBx 90059 HCP 1935 2 silniki Saurer 150 KM każdy 130 km/h Warszawa 4-biegowa przekładnia Mylius
SBx 90060 HCP 1935 2 silniki Saurer 150 KM każdy 130 km/h Warszawa 4-biegowa przekładnia Mylius
SAix 90062 TAG Kiel 1929 benzyna, 165 KM 60 km/h Kraków w 1937 zainstalowano silnik diesla – Ebermann o mocy 165 KM. Dwuosiowy, używany do połączeń lokalnych np. Kraków-Wieliczka.
SCgx 90063 Lilpop, Rau i Loewenstein 1934 2 silniki diesel, Saurer 150 KM każdy 85 km/h 4-biegowa przekładnia Mylius
SCgx 90064
lub BCix 90064
HCP 1938 Saurer 300 KM 90 km/h Zainstalowano silnik Ebermann
5-biegowa przekładnia Mylius
SBx 90065 HCP 1935 2 silniki Saurer 150 KM każdy 130 km/h Warszawa 4-biegowa przekładnia Mylius
SCi 90066 Lilpop, Rau i Loewenstein 1935 Saurer 100 KM 75 km/h 4-biegowa przekładnia Mylius. Dwuosiowy, do połączeń lokalnych
SCi 90067 Lilpop, Rau i Loewenstein 1935 Saurer 100 KM 75 km/h 4-biegowa przekładnia Mylius. Dwuosiowy, do połączeń lokalnych
SCi 90068 Lilpop, Rau i Loewenstein 1935 Saurer 100 KM 75 km/h 4-biegowa przekładnia Mylius. Dwuosiowy, do połączeń lokalnych
SCi 90069 Lilpop, Rau i Loewenstein 1935 Saurer 100 KM 75 km/h 4-biegowa przekładnia Mylius. Dwuosiowy, do połączeń lokalnych
SCi 90070 Lilpop, Rau i Loewenstein 1935 Saurer 100 KM 75 km/h 4-biegowa przekładnia Mylius. Dwuosiowy, do połączeń lokalnych
SCi 90071 Lilpop, Rau i Loewenstein 1935 Saurer 100 KM 75 km/h 4-biegowa przekładnia Mylius. Dwuosiowy, do połączeń lokalnych
SCi 90072 Lilpop, Rau i Loewenstein 1935 Saurer 100 KM 75 km/h 4-biegowa przekładnia Mylius. Dwuosiowy, do połączeń lokalnych
SCi 90073 Lilpop, Rau i Loewenstein 1935 Saurer 100 KM 75 km/h 4-biegowa przekładnia Mylius. Dwuosiowy, do połączeń lokalnych
SCi 90074 Lilpop, Rau i Loewenstein 1935 Saurer 100 KM 75 km/h 4-biegowa przekładnia Mylius. Dwuosiowy, do połączeń lokalnych
SCi 90075 Lilpop, Rau i Loewenstein 1935 Saurer 100 KM 75 km/h 4-biegowa przekładnia Mylius. Dwuosiowy, do połączeń lokalnych
SBx 90076 HCP 1935 2 silniki diesel Saurer, 150 KM każdy 130 km/h Lwów przekładnia hydrauliczna Voith
SBx 90077 HCP 1935 2 silniki diesel Saurer, 150 KM każdy 130 km/h Lwów przekładnia hydrauliczna Voith
SBx 90078 HCP 1935 2 silniki diesel Saurer, 150 KM każdy 130 km/h Lwów przekładnia hydrauliczna Voith
SBx 90079 HCP 1935 2 silniki diesel Saurer, 150 KM każdy 130 km/h Lwów przekładnia hydrauliczna Voith
SAx 90080 Austro-Daimler-Puch 1933 2 silniki benzynowe Mercedes-Benz, 80 KM każdy 100 km/h Kraków oryginalna Luxtorpeda
SAx 90081 Fablok 1935 2 silniki diesel MAN, 100 KM każdy 115 km/h Kraków oryginalna Luxtorpeda
Hydrauliczna przekładnia Voith
SAx 90082 Fablok 1935 2 silniki diesel MAN, 100 KM każdy 115 km/h Kraków oryginalna Luxtorpeda
Hydrauliczna przekładnia Voith
SAx 90083 Fablok 1935 2 silniki diesel MAN, 100 KM każdy 115 km/h Kraków oryginalna Luxtorpeda
Hydrauliczna przekładnia Voith
SAx 90084 Fablok 1935 2 silniki diesel MAN, 100 KM każdy 115 km/h Kraków oryginalna Luxtorpeda
Hydrauliczna przekładnia Voith
SAx 90085 Fablok 1935 2 silniki diesel MAN, 100 KM każdy 115 km/h Kraków oryginalna Luxtorpeda
Hydrauliczna przekładnia Voith
SBx 90086 HCP 1935 2 silniki diesel Saurer, 150 KM każdy 130 km/h Lwów przekładnia hydrauliczna Voith
SBx 90087 Lilpop, Rau i Loewenstein 1936 2 silniki diesel Saurer, 150 KM każdy 130 km/h Warszawa 4-biegowa przekładnia Mylius
SBx 90088 Lilpop, Rau i Loewenstein 1936 2 silniki diesel Saurer, 150 KM każdy 130 km/h Warszawa 4-biegowa przekładnia Mylius
SBx 90089 Lilpop, Rau i Loewenstein 1936 2 silniki diesel Saurer, 150 KM każdy 130 km/h Warszawa W 1946 rejestrowana na stanie RBD Schwerin (póżn. NRD)
SBx 90090 Lilpop, Rau i Loewenstein 1936 2 silniki diesel Saurer, 150 KM każdy 130 km/h Warszawa 4-biegowa przekładnia Mylius
SBx 90091 Lilpop, Rau i Loewenstein 1936 2 silniki diesel Saurer, 150 KM każdy 130 km/h Warszawa 4-biegowa przekładnia Mylius
SCgx 90092 Zieleniewski i Fitzner-Gamper 1936 Ganz, 220 KM 95 km/h hydrauliczna przekładnia Ganz
SCgx 90093 Zieleniewski i Fitzner-Gamper 1936 Ganz, 220 KM 95 km/h hydrauliczna przekładnia Ganz
SCgx 90094 Zieleniewski i Fitzner-Gamper 1936 Ganz, 220 KM 95 km/h hydrauliczna przekładnia Ganz
ESCx 90095 Fablok 1936 2 silniki ośmiocylindrowe Simmerring, 210 KM każdy 100 km/h elektryczna przekładnia (diesel-electric) Gebius
SBx 90096
lub SBCix 90096
HCP 1938 Ebermann, 310 KM 90 km/h elektryczna przekładnia (diesel-electric) Gebius, BBC
SBx 90097
lub SBCix 90097
HCP 1938 Ebermann, 310 KM 90 km/h elektryczna przekładnia (diesel-electric) Gebius, BBC
SBx 90098
lub SBCix 90098
HCP 1938 Ebermann, 310 KM 90 km/h elektryczna przekładnia (diesel-electric) Gebius, BBC
SBx 90099 HCP 1939 2 silniki diesel Saurer, 175 KM każdy 140 km/h 4-biegowa przekładnia Mylius
SBx 90100 HCP 1939 2 silniki diesel Saurer, 175 KM każdy 140 km/h 4-biegowa przekładnia Mylius
SBx 90101 HCP 1939 2 silniki diesel Saurer, 175 KM każdy 140 km/h Warszawa 4-biegowa przekładnia Mylius
SBx 90102 HCP 1939 2 silniki diesel Saurer, 175 KM każdy 140 km/h Warszawa 4-biegowa przekładnia Mylius
SBx 90103 HCP 1939 2 silniki diesel Saurer, 175 KM każdy 140 km/h Warszawa 4-biegowa przekładnia Mylius
SBx 90104 HCP 1939 2 silniki diesel Saurer, 175 KM każdy 140 km/h Zachowana w Chabówce
4-biegowa przekładnia Mylius

Uwaga: do roku 1936 można spotkać oznakowanie SBix. Po zaprzestaniu produkcji boczniaków wycofano z oznaczeń literę „i” oznaczającą wagon z korytarzem

Rozkłady jazdy[edytuj | edytuj kod]

„Luxtorpeda” weszła do masowej świadomości jako symbol szybkiego i komfortowego połączenia kolejowego. W poniższym zestawieniu znajduje się kilka przykładowych rozkładów jazdy połączeń obsługiwanych przez wagony spalinowe przed 1939:

WarszawaPoznań[edytuj | edytuj kod]

km Stacja Godzina odjazdu
kierunek Poznań
Godzina odjazdu
kierunek Warszawa Gł.
0 Warszawa Główna 18:44 10:34
127 Kutno 20:11 09:07
176 Koło 20:46 08:32
205 Konin 21:07 08:11
256 Września 21:42 07:37
304 Poznań 22:17 07:00

Czas przejazdu 3 godz. 34 min, prędkość handlowa ok. 87 km/h. Dla porównania – czas przejazdu w 2010 pociagiem Intercity wynosi 2 godz. 45 min, a prędkość handlowa ok. 111 km/h.

ŁódźWarszawa[edytuj | edytuj kod]

km Stacja Godzina odjazdu Godzina odjazdu Godzina odjazdu
0 Łódź Fabr. 07:30 07:38 16:26
131 Warszawa Gł. 08:58 09:06 17:54

Czas przejazdu ok. 1 godz. 30 min, prędkość handlowa ok. 87 km/h. Dla porównania – prędkość handlowa pociągu Warszawa-Łódź w 2010 wynosi ok. 96 km/h jednakze dzisiejszy (IX 2012) czas przejazdu to min 1 godz 40 min!

LwówNowy SączKrynicaZakopane[edytuj | edytuj kod]

km Stacja Godzina odjazdu
kierunek Nowy Sącz/Krynica/Zakopane
Godzina odjazdu
kierunek Lwów
0 Lwów 07:18 19:53
78 Sambor 08:35-09:00 18:17-18:29
108 Chyrów 09:32-09:39 17:33-17:44
171 Nowy Zagórz 10:52-10:59 16:01-16:12
216 Krosno 12:04-12:36 14:23-14:55
264 Zagórzany 13:10 13:46
274 Wola Łużańska 13:26 13:25
284 Stróże 13:42-13:49 12:48-13:01
315 Nowy Sącz 14:31 12:05
Kurs do Krynicy
315 Nowy Sącz 14:37 11:50
321 Stary Sącz 14:47 11:41
339 Piwniczna 15:11 11:16
354 Żegiestów Zdrój 15:31 10:50
365 Muszyna 15:43-15:46 10:25-10:37
375 Krynica 16:13 10:12
Kurs do Zakopanego
315 Nowy Sącz 14:51 11:41
345 Limanowa 15:43 10:56
390 Rabka Zdrój 16:58 09:39
392 Chabówka 17:02-17:06 09:20-09:34
414 Nowy Targ 17:50 08:45
435 Zakopane 18:32 08:05

Czas przejazdu Lwów – Zakopane ok. 11 godz. 15 min, prędkość handlowa ok. 40 km/h. Czas przejazdu Lwów – Krynica ok. 9 godz., prędkość handlowa ok. 41 km/h.

Odcinek Chabówka – Zakopane był pokonywany w ok. 1 godz. 20 min, prędkość handlowa ok. 33 km/h. Dla porównania w 2010 ta sama odległość jest pokonywana w 50-60 min, czyli z prędkością handlową ok. 43-54 km/h.

LwówBorysław[edytuj | edytuj kod]

km Stacja Godzina odjazdu
kierunek Borysław
Godzina odjazdu
kierunek Borysław
Godzina odjazdu
kierunek Lwów
0 Lwów 20:25 23:30 08:19
Stryj 21:34-21:36 00:28-00:30 07:13-07:15
Drohobycz 21:58-22:00 00:51 06:50-06:52
113 Borysław 22:11 01:02 06:40

Czas przejazdu ok. 1 godz. 30 min. Prędkość handlowa ok. 75 km/h.

LwówKołomyja[edytuj | edytuj kod]

km Stacja Godzina odjazdu
kierunek Kołomyja
Godzina odjazdu
kierunek Lwów
0 Lwów 19:18 08:00
Chodorów 19:58 07:19
Halicz 20:29 06:48
Stanisławów 20:50 06:29
195 Kołomyja 21:26 05:53

Czas przejazdu ok. 2 godz. 10 min. Prędkość handlowa ok. 93 km/h.

LwówTarnopol[edytuj | edytuj kod]

km Stacja Godzina odjazdu
kierunek Tarnopol
Godzina odjazdu
kierunek Tarnopol
Godzina odjazdu
kierunek Lwów
Godzina odjazdu
kierunek Lwów
0 Lwów 07:28 18:20 09:29 22:58
Krasne 18:59 08:50
Złoczów 08:33 19:21 08:31 22:01
140 Tarnopol 09:24 20:13 07:42 21:06

Czas przejazdu ok. 1 godz. 50 min. Prędkość handlowa ok. 78 km/h.

TarnopolZaleszczyki[edytuj | edytuj kod]

km Stacja Godzina odjazdu
kierunek Zaleszczyki
Godzina odjazdu
kierunek Zaleszczyki
Godzina odjazdu
kierunek Tarnopol
Godzina odjazdu
kierunek Tarnopol
0 Tarnopol 9:25 20:20 21:05 07:41
Kopyczyńce 10:30 21:33 19:40 06:16
Czortków 10:52 21:53 19:16 05:55
146 Zaleszczyki 11:56 22:50 18:12 04:54

Czas przejazdu ok. 2 godz. 30 min. Prędkość handlowa ok. 58 km/h.

Zobacz też[edytuj | edytuj kod]

Przypisy

  1. Arkadiusz Lubka. Wagon motorowy serii SAx. „Świat kolei”. 3/2009, s. 60-61. Łódź: Emi-Press. ISSN 1234-5962. 
  2. Lux–torpeda, Szymon Kazimierski, Kurier Galicyjski 2009.09.21.

Bibliografia[edytuj | edytuj kod]

  • Bogdan Pokropiński, Lux-torpeda PKP, Wydawnictwo Komunikacji i Łączności, Warszawa 2007. ISBN 978-83-206-0694-2.
  • Opracowania Jukki Nurminena
  • Aleksander Kłębowski, Bolesław Kosowski, Produkcja wagonów spalinowych w Polsce w okresie międzywojennym publikacja w Zeszyty Rydzyńskie Stowarzyszenia Inżynierów i Techników Polskich, Zeszyt 1, 2007

Linki zewnętrzne[edytuj | edytuj kod]

Wikimedia Commons