Cis pospolity

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacji, wyszukiwania
Cis pospolity
Cleaned-Illustration Taxus baccata.jpg
Systematyka
Domena eukarionty
Królestwo rośliny
Podkrólestwo naczyniowe
Nadgromada nasienne
Gromada nagonasienne
Klasa iglaste
Rząd cisowce
Rodzina cisowate
Rodzaj cis
Gatunek cis pospolity
Nazwa systematyczna
Taxus baccata L
Sp. Pl. 2: 1040. 1753
Status ochronny
Kategoria zagrożenia (CKGZ)
EX EW CR EN VU NT LC
Horizontal rule line (black-blue).gif
Kategoria: niższego ryzyka
Kategoria zagrożenia w Polsce (CzK)
EX EW CR EN VU LR

Kategoria: narażony
Systematyka w Wikispecies Systematyka w Wikispecies
Galeria zdjęć i grafik w Wikimedia Commons Galeria zdjęć i grafik w Wikimedia Commons

Cis pospolity (Taxus baccata L.) – gatunek wiecznie zielonego iglastego drzewa lub dużego krzewu z rodziny cisowatych. Występuje naturalnie w Europie; na północy do południowej Skandynawii, na wschodzie do Iranu (w Azji) oraz w północnej Afryce (Algieria)[1]. Największe osobniki znane są z Kaukazu i Szkocji. Na Kaukazie rosną do wysokości ok. 2000 m n.p.m., osiągając wysokość do 25 m i średnicę w pierśnicy do 150 cm.[2] W Szkocji (Fortingall) osiągają do 32 m wysokości i 9 m obwodu pnia.

Nibyjagody cisu z czerwoną osnówką
Taxus baccata MHNT seed.jpg
Cis pospolity - kora
Najstarsze drzewo w Polsce - cis z Henrykowa Lubańskiego

Morfologia[edytuj | edytuj kod]

Pokrój
Niewysokie drzewo, o wysokości zwykle do 15 m, lub krzew o wysokości do 3-4 m. Korona ciemnozielona, zwykle jajowato-stożkowata, u starych drzew lub osobników krzewiastych nieregularna. Formy krzewiaste pojawiają się najczęściej w wyniku wczesnej straty pędu wierzchołkowego i zastąpienia go kilkoma innymi. Pień z reguły obficie, nieregularnie ugałęziony, o korze wiśniowo-szarej lub ciemnobrunatnej, później rdzawoszarej, łuszczącej się cienkimi płatami. Młode pędy przez 2-4 lata pozostają zielone[2].
Liście
Zimozielone igły, spłaszczone, o długości 2 - 3 cm i szerokości ok. 2 mm, lekko wygięte, niekłujące, miękkie, osadzone na krótkim, cienkim ogonku. Górna strona - ciemnozielona, błyszcząca, spodnia - znacznie jaśniejsza, matowa. Brak białych pasków oraz przewodów żywicznych. Bez zapachu. Igły na pędzie rozłożone dwustronnie grzebieniasto lub skrętolegle. Pozostają na pędzie przez 6 - 8 lat.
Kwiaty
Kwiaty żeńskie (makrostrobile) są bardzo małe, zielone, podobne do pąków liściowych, pojawiają się na dolnej stronie pędów. W pełni rozwinięte posiadają różowy wierzchołek z kanalikiem, z którego wydobywa się kropla mikropylarna. Kwiaty męskie (mikrostrobile) kuliste, żółtozielone, liczne, łuskowate, ułożone w kątach igieł. Pylniki tarczowate, silnie pofałdowane.
Nasiona
Brązowe, kuliste, ostro zakończone, otoczone charakterystyczną czerwoną, kubkowatą osnówką. Dojrzewają od września do października[3].

Biologia[edytuj | edytuj kod]

Roślina dwupienna. Kwitnie w okresie od lutego do maja. Nasiona dojrzewają od sierpnia do listopada. Liczba chromosomów 2n=24.
Roślina trująca. We wszystkich częściach rośliny, oprócz osnówki, znajdują się duże ilości trujących związków, przede wszystkim taksyna. Zatrucia zazwyczaj przypadkowe. Objawy zatrucia dotyczą przede wszystkim układu krwionośnego i serca (spadek ciśnienia krwi, zaburzenia rytmu serca, migotanie komór). Zatrucia mogą okazać się śmiertelne, więc poszkodowany powinien znaleźć się jak najszybciej w szpitalu.

Znaczenie dla zwierząt[edytuj | edytuj kod]

Dostarcza pokarmu 24 gatunkom ptaków (m.in. kowalik, rudzik) i 8 gatunkom ssaków (m.in. sarna, wiewiórka, zając)[4].

Zagrożenie i ochrona[edytuj | edytuj kod]

Gatunek objęty jest ścisłą ochroną gatunkową. Jest gatunkiem najwcześniej objętym ochroną w Polsce, bowiem chroniony jest od 1423 roku. Ochrona została wówczas ustanowiona na mocy statutu warckiego, wydanego przez króla Władysława Jagiełłę[5], który chciał ograniczyć eksport drewna cisowego będącego surowcem do wyrobu bardzo dobrej jakości łuków. Ograniczenie wprowadzono z obawy o całkowite wyginięcie cisu pospolitego.

Kategorie zagrożenia gatunku:

  • kategoria zagrożenia na świecie według CzKGZ IUCN: LC (niższego ryzyka (ang. least concern);
  • kategoria zagrożenia w Polsce według CzKR: VU (narażony).

Zastosowanie[edytuj | edytuj kod]

Surowiec drzewny
Cis był ceniony jako źródło cennego drewna. Drewno jest twarde i trwałe, wąskosłoiste, z wąskim, żółtym bielem i ciemnobrunatną twardzielą. Jest najbardziej zbite, najbardziej sprężyste i najtrudniej łupiące się ze wszystkich europejskich gatunków drewna. Nie posiada kanalików żywicznych[2]. Drewno cisa od najdawniejszych czasów było stosowane do wyrobu broni. Ze względu na dużą giętkość w średniowieczu z drewna cisu wykonywane były łuki. Najstarszym przedmiotem z drewna cisowego jest włócznia, licząca ok. 45 tys. lat[6]. Cis wykorzystywany był również w meblarstwie i rzemiośle artystycznym.
Roślina ozdobna
Cis jest często sadzony w ogrodach i parkach. Jest stosunkowo odporny na zanieczyszczenia powietrza. Spotyka się przy tym wiele odmian uprawnych o zróżnicowanym pokroju, wzroście i ubarwieniu (od ciemnej zieleni igieł po złoty).
Roślina lecznicza
Odwar z igieł był kiedyś stosowany przy niedociśnieniu krwi. Z cisów izolowane są substancje, z których produkuje się preparaty przeciwnowotworowe (taksoidy) używane najczęściej w leczeniu raka jajników (Paclitaxel) oraz w leczeniu raka piersi, płuc, prostaty, żołądka i nowotworów głowy i szyi (Docetaksel).

Osiągany wiek[edytuj | edytuj kod]

Ocenia się, że cisy mogą żyć maksymalnie do 2–3 tysięcy lat. Za najstarszy cis na świecie uważany jest Llangernyw Yew, rosnący w północnej Walii, w wiosce Llangernyw. Przypisywano mu wiek 3 tysięcy lat, ale obecnie przypisuje się mu raczej ok. 1,5 tysiąca lat[7].

Najstarszym cisem w Polsce jest cis Henrykowski w Henrykowie Lubańskim na Dolnym Śląsku, jego wiek ocenia się na około 1200 lat. Blisko 800-letni cis rośnie w Bystrzycy (gm. Wleń), drzewo mierzy w obwodzie ponad 382 cm. Jak głosi legenda posadzony był przez mieszkańców po zakończeniu budowy kościoła katolickiego (ok. 1217 r.) na cześć jego fundatorki księżnej Jadwigi uznanej później za świętą[8]. Do najstarszych polskich drzew należą także cisy Raciborskiego rosnące na terenie wsi Harbutowice. Wiek starszego okazu szacuje się na blisko 700 lat[9]. Inne stare cisy w Polsce znajdują się w Wałbrzychu, Mogilnie, Gałkach[7].

Przypisy

  1. Johnson O., More D.: Drzewa. Warszawa: Multico, 2009, s. 22. ISBN 978-83-7073-643-9.
  2. 2,0 2,1 2,2 Mirosław Jan Barański: Cis, w: "Harnaś" nr 7, wyd. PTTK, OU im. Zygmunta Klemesiewicza przy Politechnice Śląskiej, Gliwice 1981, s. 31-43
  3. Drzewa: łatwe rozpoznawanie. Przemysław Hodyra (przekł.). Ożarów Mazowiecki: Firma Księgarska Jacek i Krzysztof Olesiejuk, 2007, s. 32. ISBN 8375120553.
  4. Reinhard Witt: Przewodnik. Krzewy. Stefan Łukomski (przekł.). Warszawa: Multico, 1997. ISBN 8370731333.
  5. Romuald Sztyk. Obrót nieruchomościami w świetle prawa o ochronie środowiska. „Rejent - Miesięcznik Notariatu Polskiego”. 10 (150), październik 2003. Kluczbork: www.rejent.com.pl. 
  6. Rafał Jaworski. Krótka historia cisa (nie)pospolitego. „Mówią Wieki”. 9/2010. 608. [dostęp 2010-10-13]. [zarchiwizowane z adresu 2010-09-19]. 
  7. 7,0 7,1 Aleksander W. Sokołowski i in.: Ekspertyza ochrony cisa oraz opracowanie założeń krajowej strategii ochrony tego gatunku. Instytut Badawczy Leśnictwa: 2000.
  8. Bystrzyca (pol.). Gmina Wleń - Historia i Turystyka. [dostęp 2010-03-12].
  9. Cisy (Taxus baccata L.) (pol.). 2002-11-04. [dostęp 2010-05-30].