Cis pospolity

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacji, wyszukiwania
Cis pospolity
Cleaned-Illustration Taxus baccata.jpg
Systematyka
Domena eukarionty
Królestwo rośliny
Podkrólestwo naczyniowe
Nadgromada nasienne
Gromada nagonasienne
Klasa iglaste
Rząd cisowce
Rodzina cisowate
Rodzaj cis
Gatunek cis pospolity
Nazwa systematyczna
Taxus baccata L
Sp. Pl. 2: 1040. 1753
Status ochronny
Kategoria zagrożenia (CKGZ)
EX EW CR EN VU NT LC
Horizontal rule line (black-blue).gif
Kategoria: niższego ryzyka
Kategoria zagrożenia w Polsce (CzK)
EX EW CR EN VU LR

Kategoria: narażony
Systematyka w Wikispecies Systematyka w Wikispecies
Galeria zdjęć i grafik w Wikimedia Commons Galeria zdjęć i grafik w Wikimedia Commons

Cis pospolity (Taxus baccata L.) – gatunek wiecznie zielonego iglastego drzewa lub dużego krzewu z rodziny cisowatych. Występuje naturalnie w Europie; na północy do południowej Skandynawii, na wschodzie do Iranu (w Azji) oraz w północnej Afryce (Algieria)[1]. Największe osobniki znane są z Kaukazu i Szkocji. Na Kaukazie rosną do wysokości ok. 2000 m n.p.m., osiągając wysokość do 25 m i średnicę w pierśnicy do 150 cm.[2] W Szkocji (Fortingall) osiągają do 32 m wysokości i 9 m obwodu pnia.

Nibyjagody cisu z czerwoną osnówką
Taxus baccata MHNT seed.jpg
Cis pospolity - kora
Najstarsze drzewo w Polsce - cis z Henrykowa Lubańskiego

Morfologia[edytuj | edytuj kod]

Pokrój
Niewysokie drzewo, o wysokości zwykle do 15 m, lub krzew o wysokości do 3–4 m. Korona ciemnozielona, zwykle jajowato-stożkowata, u starych drzew lub osobników krzewiastych nieregularna. Formy krzewiaste pojawiają się najczęściej w wyniku wczesnej straty pędu wierzchołkowego i zastąpienia go kilkoma innymi. Pień z reguły obficie, nieregularnie ugałęziony, o korze wiśniowo-szarej lub ciemnobrunatnej, później rdzawoszarej, łuszczącej się cienkimi płatami. Młode pędy przez 2–4 lata pozostają zielone[2].
Liście
Zimozielone igły, spłaszczone, o długości 2–3 cm i szerokości ok. 2 mm, lekko wygięte, niekłujące, miękkie, osadzone na krótkim, cienkim ogonku. Górna strona – ciemnozielona, błyszcząca, spodnia - znacznie jaśniejsza, matowa. Brak białych pasków oraz przewodów żywicznych. Bez zapachu. Igły na pędzie rozłożone dwustronnie grzebieniasto lub skrętolegle. Pozostają na pędzie przez 6–8 lat.
Kwiaty
Kwiaty żeńskie (makrostrobile) są bardzo małe, zielone, podobne do pąków liściowych, pojawiają się na dolnej stronie pędów. W pełni rozwinięte posiadają różowy wierzchołek z kanalikiem, z którego wydobywa się kropla mikropylarna. Kwiaty męskie (mikrostrobile) kuliste, żółtozielone, liczne, łuskowate, ułożone w kątach igieł. Pylniki tarczowate, silnie pofałdowane.
Nasiona
Brązowe, kuliste, ostro zakończone, otoczone charakterystyczną czerwoną, kubkowatą osnówką. Dojrzewają od września do października[3].

Biologia[edytuj | edytuj kod]

Roślina dwupienna. Kwitnie w okresie od lutego do maja. Nasiona dojrzewają od sierpnia do listopada. Liczba chromosomów 2n=24.
Roślina trująca. We wszystkich częściach rośliny, oprócz osnówki, znajdują się duże ilości trujących związków, przede wszystkim taksyna. Zatrucia zazwyczaj przypadkowe. Objawy zatrucia dotyczą przede wszystkim układu krwionośnego i serca (spadek ciśnienia krwi, zaburzenia rytmu serca, migotanie komór). Zatrucia mogą okazać się śmiertelne, więc poszkodowany powinien znaleźć się jak najszybciej w szpitalu.

Znaczenie dla zwierząt[edytuj | edytuj kod]

Dostarcza pokarmu 24 gatunkom ptaków (m.in. kowalik, rudzik) i 8 gatunkom ssaków (m.in. sarna, wiewiórka, zając)[4].

Zagrożenie i ochrona[edytuj | edytuj kod]

Gatunek objęty jest ścisłą ochroną gatunkową. Jest gatunkiem najwcześniej objętym ochroną w Polsce, bowiem chroniony jest od 1423 roku. Ochrona została wówczas ustanowiona na mocy statutu warckiego, wydanego przez króla Władysława Jagiełłę[5], który chciał ograniczyć eksport drewna cisowego będącego surowcem do wyrobu bardzo dobrej jakości łuków. Ograniczenie wprowadzono z obawy o całkowite wyginięcie cisu pospolitego.

Kategorie zagrożenia gatunku:

  • kategoria zagrożenia na świecie według CzKGZ IUCN: LC (niższego ryzyka (ang. least concern);
  • kategoria zagrożenia w Polsce według CzKR: VU (narażony).

Zastosowanie[edytuj | edytuj kod]

Surowiec drzewny
Cis był ceniony jako źródło cennego drewna. Drewno jest twarde i trwałe, wąskosłoiste, z wąskim, żółtym bielem i ciemnobrunatną twardzielą. Jest najbardziej zbite, najbardziej sprężyste i najtrudniej łupiące się ze wszystkich europejskich gatunków drewna. Nie posiada kanalików żywicznych[2]. Drewno cisa od najdawniejszych czasów było stosowane do wyrobu broni. Ze względu na dużą giętkość w średniowieczu z drewna cisu wykonywane były łuki. Najstarszym przedmiotem z drewna cisowego jest włócznia, licząca ok. 45 tys. lat[6]. Cis wykorzystywany był również w meblarstwie i rzemiośle artystycznym.
Roślina ozdobna
Cis jest często sadzony w ogrodach i parkach. Jest stosunkowo odporny na zanieczyszczenia powietrza. Spotyka się przy tym wiele odmian uprawnych o zróżnicowanym pokroju, wzroście i ubarwieniu (od ciemnej zieleni igieł po złoty).
Roślina lecznicza
Odwar z igieł był kiedyś stosowany przy niedociśnieniu krwi. Z cisów izolowane są substancje, z których produkuje się preparaty przeciwnowotworowe (taksoidy) używane najczęściej w leczeniu raka jajników (Paclitaxel) oraz w leczeniu raka piersi, płuc, prostaty, żołądka i nowotworów głowy i szyi (Docetaksel).

Osiągany wiek[edytuj | edytuj kod]

Ocenia się, że cisy mogą żyć maksymalnie do 2–3 tysięcy lat. Za najstarszy cis na świecie uważany jest Llangernyw Yew, rosnący w północnej Walii, w wiosce Llangernyw. Przypisywano mu wiek 3 tysięcy lat, ale obecnie przypisuje się mu raczej ok. 1,5 tysiąca lat[7].

Najstarszym cisem w Polsce jest cis Henrykowski w Henrykowie Lubańskim na Dolnym Śląsku, jego wiek ocenia się na około 1200 lat. Blisko 800-letni cis rośnie w Bystrzycy (gm. Wleń), drzewo mierzy w obwodzie ponad 382 cm. Jak głosi legenda posadzony był przez mieszkańców po zakończeniu budowy kościoła katolickiego (ok. 1217 r.) na cześć jego fundatorki księżnej Jadwigi uznanej później za świętą[8]. Do najstarszych polskich drzew należą także cisy Raciborskiego rosnące na terenie wsi Harbutowice. Wiek starszego okazu szacuje się na blisko 700 lat[9]. Inne stare cisy w Polsce znajdują się w Wałbrzychu, Mogilnie, Gałkach[7].

Przypisy

  1. Johnson O., More D.: Drzewa. Warszawa: Multico, 2009, s. 22. ISBN 978-83-7073-643-9.
  2. 2,0 2,1 2,2 Mirosław Jan Barański: Cis, w: "Harnaś" nr 7, wyd. PTTK, OU im. Zygmunta Klemesiewicza przy Politechnice Śląskiej, Gliwice 1981, s. 31-43
  3. Drzewa: łatwe rozpoznawanie. Przemysław Hodyra (przekł.). Ożarów Mazowiecki: Firma Księgarska Jacek i Krzysztof Olesiejuk, 2007, s. 32. ISBN 8375120553.
  4. Reinhard Witt: Przewodnik. Krzewy. Stefan Łukomski (przekł.). Warszawa: Multico, 1997. ISBN 8370731333.
  5. Romuald Sztyk. Obrót nieruchomościami w świetle prawa o ochronie środowiska. „Rejent - Miesięcznik Notariatu Polskiego”. 10 (150), październik 2003. Kluczbork: www.rejent.com.pl. 
  6. Rafał Jaworski. Krótka historia cisa (nie)pospolitego. „Mówią Wieki”. 9/2010. 608. [dostęp 2010-10-13]. [zarchiwizowane z adresu 2010-09-19]. 
  7. 7,0 7,1 Aleksander W. Sokołowski i in.: Ekspertyza ochrony cisa oraz opracowanie założeń krajowej strategii ochrony tego gatunku. Instytut Badawczy Leśnictwa: 2000.
  8. Bystrzyca (pol.). Gmina Wleń - Historia i Turystyka. [dostęp 2010-03-12].
  9. Cisy (Taxus baccata L.) (pol.). 2002-11-04. [dostęp 2010-05-30].