Cis pospolity
| Cis pospolity | |||||||||||||||||||||||||||||
 |
|||||||||||||||||||||||||||||
| Systematyka | |||||||||||||||||||||||||||||
| Domena | eukarionty | ||||||||||||||||||||||||||||
| Królestwo | rośliny | ||||||||||||||||||||||||||||
| Podkrólestwo | naczyniowe | ||||||||||||||||||||||||||||
| Nadgromada | nasienne | ||||||||||||||||||||||||||||
| Gromada | nagonasienne | ||||||||||||||||||||||||||||
| Klasa | iglaste | ||||||||||||||||||||||||||||
| Rząd | cisowce | ||||||||||||||||||||||||||||
| Rodzina | cisowate | ||||||||||||||||||||||||||||
| Rodzaj | cis | ||||||||||||||||||||||||||||
| Gatunek | cis pospolity | ||||||||||||||||||||||||||||
| Nazwa systematyczna | |||||||||||||||||||||||||||||
| Taxus baccata L | |||||||||||||||||||||||||||||
| Sp. Pl. 2: 1040. 1753 | |||||||||||||||||||||||||||||
| Status ochronny | |||||||||||||||||||||||||||||
|
|||||||||||||||||||||||||||||
|
|||||||||||||||||||||||||||||
 Systematyka w Wikispecies |
|||||||||||||||||||||||||||||
 Galeria zdjęć i grafik w Wikimedia Commons |
|||||||||||||||||||||||||||||
.gif&filetimestamp=20060313055135){kind=small}
Cis pospolity (Taxus baccata L.) – gatunek wiecznie zielonego iglastego drzewa lub dużego krzewu z rodziny cisowatych. Występuje naturalnie w Europie; na północy do południowej Skandynawii, na wschodzie do Iranu (w Azji) oraz w północnej Afryce[1]. Największe osobniki znane są z Kaukazu i Szkocji (Fortingall), gdzie osiągają do 32 m wysokości i 9 m obwodu pnia.
.jpg&filetimestamp=20081022183938)
[edytuj] Morfologia
- Pokrój
- Niewysokie drzewo lub krzew o ciemnozielonej koronie i żywobrązowej korze pnia.
- Liście
- Zimozielone, spłaszczone, o długości 2 - 3 cm, lekko wygięte, niekłujące, miękkie, osadzone na krótkim, cienkim ogonku. Górna strona - ciemnozielona, błyszcząca, spodnia - znacznie jaśniejsza, matowa. Brak białych pasków oraz przewodów żywicznych. Bez zapachu. Igły na pędzie rozłożone dwustronnie grzebieniasto lub skrętolegle. Pozostają na pędzie przez 6 - 8 lat.
- Kwiaty
- Kwiaty żeńskie (makrostrobile) są bardzo małe, zielone, podobne do pąków liściowych, pojawiają się na dolnej stronie pędów. W pełni rozwinięte posiadają różowy wierzchołek z kanalikiem, z którego wydobywa się kropla mikropylarna. Kwiaty męskie (mikrostrobile) kuliste, żółtozielone, liczne, łuskowate, ułożone w kątach igieł. Pylniki tarczowate, silnie pofałdowane.
- Nasiona
- Brązowe, kuliste, ostro zakończone, otoczone charakterystyczną czerwoną, kubkowatą osnówką. Dojrzewają od września do października[2].
[edytuj] Biologia
Roślina dwupienna. Kwitnie w okresie od lutego do maja. Nasiona dojrzewają od sierpnia do listopada. Liczba chromosomów 2n=24.
Roślina trująca. We wszystkich częściach rośliny, oprócz osnówki, znajdują się duże ilości trujących związków, przede wszystkim taksyna. Zatrucia zazwyczaj przypadkowe. Objawy zatrucia dotyczą przede wszystkim układu krwionośnego i serca (spadek ciśnienia krwi, zaburzenia rytmu serca, migotanie komór). Zatrucia mogą okazać się śmiertelne, więc poszkodowany powinien znaleźć się jak najszybciej w szpitalu.
[edytuj] Znaczenie dla zwierząt
Dostarcza pokarmu 24 gatunkom ptaków (m.in. kowalik, rudzik) i 8 gatunkom ssaków (m.in. sarna, wiewiórka, zając)[3].
[edytuj] Zagrożenie i ochrona
Gatunek objęty jest ścisłą ochroną gatunkową. Jest gatunkiem najwcześniej objętym ochroną w Polsce, bowiem chroniony jest od 1423 roku. Ochrona została wówczas ustanowiona na mocy statutu warckiego, wydanego przez króla Władysława Jagiełłę[4], który chciał ograniczyć eksport drewna cisowego będącego surowcem do wyrobu bardzo dobrej jakości łuków. Ograniczenie wprowadzono z obawy o całkowite wyginięcie cisu pospolitego.
Kategorie zagrożenia gatunku:
- Kategoria zagrożenia na świecie wg CzKGZ IUCN: LC (niższego ryzyka (ang. least concern)
- Kategoria zagrożenia w Polsce wg CzKR: VU (narażony)
[edytuj] Zastosowanie
- Surowiec drzewny
- Dawniej był ceniony jako źródło trwałego i twardego drewna. Wykorzystywany w meblarstwie, a także do wyrobu broni. Ze względu na dużą giętkość w średniowieczu z drewna cisu wykonywane były łuki. Najstarszym przedmiotem z drewna cisowego jest włócznia, licząca ok. 45 tys. lat[5].
- Roślina ozdobna
- Cis jest często sadzony w ogrodach i parkach. Spotyka się przy tym wiele odmian uprawnych o zróżnicowanym pokroju, wzroście i ubarwieniu (od ciemnej zieleni igieł po złoty).
- Roślina lecznicza
- Odwar z igieł był kiedyś stosowany przy niedociśnieniu krwi. Z cisów izolowane są substancje, z których produkuje się preparaty przeciwnowotworowe (taksoidy) używane najczęściej w leczeniu raka jajników (Paclitaxel) oraz w leczeniu raka piersi, płuc, prostaty, żołądka i nowotworów głowy i szyi (Docetaksel).
[edytuj] Stare cisy
Za najstarszy cis na świecie uważany jest Llangernyw Yew, rosnący w północnej Walii, w wiosce Llangernyw. Szacuje się, że ma 4-5 tys. lat[5].
Najstarszym cisem w Polsce jest cis Henrykowski w Henrykowie Lubańskim na Dolnym Śląsku, jego wiek ocenia się na 1266 lat. Blisko 800-letni cis rośnie w Bystrzycy (gm. Wleń), drzewo mierzy w obwodzie ponad 382 cm. Jak głosi legenda posadzony był przez mieszkańców po zakończeniu budowy kościoła katolickiego (ok. 1217 r.) na cześć jego fundatorki księżnej Jadwigi uznanej później za świętą[6]. Do pięciu najstarszych polskich drzew należą także cisy Raciborskiego rosnące na terenie wsi Harbutowice. Wiek starszego okazu szacuje się na blisko 700 lat[7]. Inne stare cisy w Polsce znajdują się w Rezerwacie przyrody Cisy Staropolskie im. L. Wyczółkowskiego w Wierzchlasie w Borach Tucholskich.
Przypisy
- ↑ Johnson O., More D.: Drzewa. Warszawa: Multico, 2009, s. 22. ISBN 978-83-7073-643-9.
- ↑ Drzewa: łatwe rozpoznawanie. Przemysław Hodyra (przekł.). Ożarów Mazowiecki: Firma Księgarska Jacek i Krzysztof Olesiejuk, 2007, s. 32. ISBN 8375120553.
- ↑ Reinhard Witt: Przewodnik. Krzewy. Stefan Łukomski (przekł.). Warszawa: Multico, 1997. ISBN 8370731333.
- ↑ Romuald Sztyk. Obrót nieruchomościami w świetle prawa o ochronie środowiska. „Rejent - Miesięcznik Notariatu Polskiego”. 10 (150), październik 2003. Kluczbork: www.rejent.com.pl.
- ↑ 5,0 5,1 Rafał Jaworski. Krótka historia cisa (nie)pospolitego. „Mówią Wieki”. 9/2010. 608. [dostęp 2010-10-13].
- ↑ Bystrzyca (pol.). Gmina Wleń - Historia i Turystyka. [dostęp 2010-03-12].
- ↑ Cisy (Taxus baccata L.) (pol.). 2002-11-04. [dostęp 2010-05-30].
