Żywotnik zachodni

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacja, szukaj
Żywotnik zachodni
Thuja occidentalis 004.JPG
Systematyka[1][2]
Domena eukarionty
Królestwo rośliny
Klad rośliny naczyniowe
Klad Euphyllophyta
Klad rośliny nasienne
Klad nagonasienne
Rząd cyprysowce
Rodzina cyprysowate
Rodzaj żywotnik
Gatunek żywotnik zachodni
Nazwa systematyczna
Thuja occidentalis L.
Sp. Pl. 1002 1753.[3]
Synonimy
  • Cupressus arborvitae O.Targ.Tozz.
  • Thuja canadensis K.Koch[3]
Mapa zasięgu
Thuja occidentalis range map.png
"(comns)" Zdjęcia i grafiki w Commons
Gałązka

Żywotnik zachodni (Thuja occidentalis) – gatunek drzewa z rodziny cyprysowatych. Pochodzi ze wschodniej części Ameryki Północnej – południowej Kanady i północnych rejonów USA. Popularnie sadzony jako drzewo ozdobne w Europie, dokąd wprowadzony został w latach 30. XVI wieku[4]. W Polsce gatunek uprawiany, lokalnie uważany za zadomowiony (kenofit)[5]. Żywotnik zachodni jest stosowany w homeopatii oraz w fitoterapii. Wyciąg wchodzi w skład złożonego leku ziołowego do stosowania doustnego w leczeniu przeziębienia, ostrych i przewlekłych infekcji górnych dróg oddechowych oraz pomocniczo wraz z antybiotykiem w leczeniu zakażeń bakteryjnych[6]. Olejek eteryczny, którego głównym składnikiem jest tujon, wchodzi w skład preparatów złożonych do stosowania zewnętrznego w przypadku brodawek na rękach i stopach[7].

Morfologia[edytuj | edytuj kod]

Pokrój 
Początkowo korona wąskostożkowata lub kolumnowa, z czasem cylindryczna.
Pień 
Osiąga wysokość do 20 m (w Polsce dorasta do 15 m), średnica pnia do 0,4 m (wyjątkowo osiąga wysokość 30 m i średnicę pnia 1,6 m). Początkowo rośnie szybko, po 15-20 latach tempo wzrostu maleje. Kora ciemnobrązowa, łuszcząca się wąskimi pasemkami[4]. Silnie spłaszczone, jasnozielone gałązki w zimę przybierają brunatny odcień.
Liście 
Łuskowate, zimozielone igły, na końcach zaostrzone, odstające, rozmieszczone rzadko, długości 3-4(5) mm, na gałązkach silnie przylegające, długości około 2,5 mm. Łuski rosnące na dolnej i górnej płaszczyźnie gałązki opatrzone wypukłym gruczołkiem żywicznym, boczne krótsze i bez gruczołków.
Szyszki 
Wąskojajowate, początkowo żółtozielone, dojrzałe jasnobrązowe, długości 8–12 mm, złożone z 8-10 łusek zbliżonej długości. Wyrastają na krótkich rozgałęzieniach.

Biologia i ekologia[edytuj | edytuj kod]

Drewno 
Lekkie, miękkie, o jasnym, żółtawym zabarwieniu. Pozbawione jest żywicy a jednak pozostaje wyjątkowo trwałe i odporne na gnicie (znacznie trwalsze niż drewno dębowe).
Biotop, wymagania 
Gatunek rośnie na terenach nizinnych, w dolinach rzek. Preferuje podmokłe gleby wapienne, najlepiej rośnie w klimacie chłodnym i wilgotnym. Tworzy lasy jednogatunkowe lub mieszane razem z choiną kanadyjską i sosną wejmutką. Wytrzymały na niskie temperatury i odporny nawet na duże zanieczyszczenia powietrza. Rośnie w miejscach nasłonecznionych, jak i w cieniu. Dobrze znosi przycinanie[4].
Rozwój
Gatunek wolno rosnący[4].

Fitochemia[edytuj | edytuj kod]

Świeża roślina zawiera 0,6% olejku eterycznego, cukry redukujące, polisacharydy, rozpuszczalne w wodzie minerały, kwas taninowy oraz taniny[6]. Głównymi składnikami olejku eterycznego otrzymanego ze świeżych liści są: tujon (65%), izotujon, fenchon oraz inne monoterpeny (alfa-pinen, myricen, alfa-terpinen, limonen, gamma-terpinen, terpinolen, sabinen[8]) i glikoproteiny o wysokiej masie cząsteczkowej[6]. Do innych zidentyfikowanych związków chemicznych należą: kamfen, borneol, lignany, flawonoidy (kwercetyna, mirycetyna)[8]. Zawartość olejku eterycznego w suchej roślinie Herba Thujae occidentalis wynosi od 1,4 do 4%[6]. Olejek eteryczny pozyskuje się z liści, gałązek i kory okazów przynajmniej 15-letnich przez destylację z parą wodną[7]. Olejek ma gorzki, balsamiczny zapach. Jest wykorzystywany w medycynie oraz w przemyśle perfumeryjnym[7].

Właściwości farmakologiczne[edytuj | edytuj kod]

Żywotnik zachodni jest rośliną trującą.

  • Olejek eteryczny żywotnika zachodniego

Głównemu składnikowi olejku eterycznego z żywotnika zachodniego, czyli tujonowi, przypisuje się właściwości przeciwgrzybicze, bakteriobójcze[7] i przeciwrobacze[8]. Olejek eteryczny żywotnika jest trucizną przy podaniu doustnym, zaś stosowany zewnętrznie działa silnie drażniąco.

  • Alkoholowo-wodny wyciąg z żywotnika zachodniego

Polisacharydy i proteiny, obecne w dużych ilościach w rozpuszczalnym w wodzie ekstrakcie z żywotnika zachodniego, mają działanie stymulujące układ odpornościowy[8].

Działanie przeciwwirusowe oraz immunostymulujące żywotnika stało się przedmiotem badań naukowych, przeprowadzonych in vivo i in vitro[9], które potwierdziły wzmacnianie odporności, związane z aktywacją makrofagów[6], po doustnym zastosowaniu etanolowo-wodnego wyciągu.

Większość badań klinicznych ziołowego preparatu złożonego, zawierającego wodno-etanolowe wyciągi z żywotnika oraz jeżówki purpurowej, bladej i baptysji barwierskiej (nazwa handlowa Esberitox) potwierdziło skuteczność terapeutyczną leku w leczeniu ostrych infekcji układu oddechowego i przeziębienia. Preparat okazał się także pomocny w leczeniu bakteryjnego zakażenia dróg oddechowych w skojarzeniu z antybiotykiem[6].

Efekty uboczne

Na podstawie wyników badań klinicznych oceniono, że stosowanie u dorosłych i dzieci zarejestrowanego preparatu leczniczego, zawierającego alkoholowy wyciąg z żywotnika zachodniego, jest bezpieczne. W okresie od stycznia 1999 do sierpnia 2003 preparat złożony z żywotnikiem (Esberitox) zażyło ponad 12 milionów pacjentów i zarejestrowano 63 przypadki działań niepożądanych, z których większość miała łagodny, przejściowy charakter i dotyczyła skóry, np. wysypka. Dzienna dawka Esberitoksu dla dorosłych oraz dla dzieci plasuje się dużo poniżej maksymalnej dawki uznanej za bezpieczną dla ludzi (w przeliczeniu na tujon wynosi doustnie 1,25 miligrama/kg masy ciała) oraz poniżej dawki tujonu dopuszczalnej w napojach alkoholowych (około 0,08 mg tujonu/kg masy ciała osoby dorosłej)[6].

Kontakt skóry z żywotnikiem może prowadzić do kontaktowego wyprysku alergicznego[8], za który najprawdopodobniej są odpowiedzialne kwasy żywiczne[8].

Dawkowanie

Zalecana dawka dzienna Esberitoksu[6]:

  • dla dorosłych 18 do 36 mg żywotnika (odpowiada 18 do 36 mikrogramów tujonu)
  • dla dzieci 12 do 24 mg żywotnika (odpowiada 12 do 24 mikrogramom tujonu)

Leki zawierające w swoim składzie żywotnik nie powinny być zażywane przez kobiety w ciąży oraz karmiące bez uprzedniego skonsultowania się z lekarzem[6].

Zatrucie[edytuj | edytuj kod]

Główne objawy zatrucia po spożyciu świeżej rośliny są z reguły łagodne i obejmują[6][8]:

W przypadku przedawkowania preparatów doustnych zawierających wyciąg z żywotnika zachodniego objawy są poważniejsze i obejmują dodatkowo[6][8]:

W medycynie ludowej wyciąg z żywotnika zachodniego był stosowany jako środek wywołujący aborcję[8]. Badania nie potwierdziły działania aborcyjnego żywotnika, ani innych roślin zawierających tujon[6]. Odwary z żywotnika były tradycyjnie stosowane w tym celu (najprawdopodobniej razem z jałowcem), często prowadząc do zgonu kobiety[6], gdyż mocne i długotrwałe skurcze macicy występują dopiero, gdy dojdzie do śmiertelnego zatrucia[8].

Zastosowanie[edytuj | edytuj kod]

  • Drzewo ozdobne – chętnie sadzony w parkach miejskich i jako element zieleni osiedlowej. Szczególnie cenione są liczne odmiany, także ze względu na odporność na zanieczyszczenia powietrza oraz wytrzymałość na mrozy. Dobrze znosi przycinanie i może być stosowany do formowania zimozielonych żywopłotów Najpopularniejsze odmiany ozdobne najczęściej zostały wyhodowane w ciągu ostatnich kilkudziesięciu lat w szkółkach hodowlanych.
Odmiany uprawne

Pokrój kulisty:

  • 'Globosa'
  • 'Golden Globe'
  • 'Danica'

Pokrój kolumnowy:

  • 'Smaragd'
  • 'Brabant'
  • 'Yellow Ribbon'
  • 'Holmstrupii'

Inne:

  • 'Sunkist'
  • 'Rheingold'
  • Roślina lecznicza – stosowana w fitoterapii oraz homeopatii[9] u ludzi i zwierząt[8].
    • Olejek eteryczny – wchodzi w skład preparatów do stosowania zewnętrznego w leczeniu brodawek na stopach. i rękach[10], które muszą być stosowane ostrożnie, gdyż mogą wywoływać podrażnienia skóry. Preparaty zewnętrzne z olejkiem z żywotnika nie powinny być stosowane przez kobiety w ciąży. Nie wolno ich też podawać doustnie, gdyż są trujące.
    • Wyciąg – wchodzi w skład złożonego leku ziołowego (Esberitox) do stosowania doustnego w leczeniu przeziębienia, ostrych i przewlekłych infekcji górnych dróg oddechowych oraz pomocniczo wraz z antybiotykiem w leczeniu zakażeń bakteryjnych[6].
    • W homeopatii – stosuje się doustnie tylko odpowiednio wysokie potencje (D6, D30) otrzymane przez wielokrotne rozcieńczanie urtinktury żywotnika, np. w profilaktyce poszczepiennych działań niepożądanych u małych dzieci[11][12] oraz leczeniu konstytucyjnym. Zewnętrznie w homeopatii stosuje się tinkturę z żywotnika do smarowania brodawek.

Przypisy[edytuj | edytuj kod]

  1. P. F. Stevens: Angiosperm Phylogeny Website - Seed Plant Evolution. 2001–.
  2. Christenhusz, M.J.M., J.L. Reveal, A. Farjon, M.F. Gardner, R.R. Mill, and M.W. Chase (2011). A new classification and linear sequence of extant gymnosperms. Phytotaxa 19: 55-70.
  3. 3,0 3,1 Thuja occidentalis L.. W: The Plant List [on-line]. [dostęp 2013-05-12].
  4. 4,0 4,1 4,2 4,3 Alicja Szweykowska, Jerzy Szweykowski (red.): Słownik botaniczny. Warszawa: Wiedza Powszechna, 2003, s. 1058. ISBN 83-214-1305-6.
  5. B. Tokarska-Guzik, Z. Dajdok, M. Zając, A. Zając, A. Urbisz, W. Danielewicz: Rośliny obcego pochodzenia w Polsce ze szczególnym uwzględnieniem gatunków inwazyjnych. Warszawa: Generalna Dyrekcja Ochrony Srodowiska, 2012. ISBN 978-83-62940-34-9.
  6. 6,00 6,01 6,02 6,03 6,04 6,05 6,06 6,07 6,08 6,09 6,10 6,11 6,12 6,13 ecam.oxfordjournals.org B. Naser, C. Bodinet, M. Tegtmeier, U. Lindequist Thuja occidentalis (Arbor vitae): A Review of its Pharmaceutical, Pharmacological and Clinical Properties (ang.)
  7. 7,0 7,1 7,2 7,3 Zwitserseapotheek.be Aromatherapie – Thuja (niderl.)
  8. 8,00 8,01 8,02 8,03 8,04 8,05 8,06 8,07 8,08 8,09 8,10 EMEA.Europa.eu Thuja occidentalis – summary report (April 1999) (ang.)
  9. 9,0 9,1 B. Naser, C. Bodinet, M. Tegtmeier, U. Lindequist. Thuja occidentalis (Arbor vitae): A Review of its Pharmaceutical, Pharmacological and Clinical Properties.. „Evid Based Complement Alternat Med”. 2 (1), s. 69-78, Mar 2005. doi:10.1093/ecam/neh065. PMID 15841280. 
  10. Wrattenolie (niderl.)
  11. Tujababy druppels (niderl.)
  12. Thuja occidentalis (niderl.)