Świerczewo (Poznań)

Świerczewo

jednostka pomocnicza
Logo Osiedla
Dewiza: Osiedle godne Poznania
Państwo	Polska
Województwo	wielkopolskie
Aglomeracja	poznańska
Miasto	Poznań
W granicach Poznania	1 kwietnia 1940
Data założenia	XIII w.
Powierzchnia	3,94 km²
Wysokość	65 m n.p.m.
Populacja (2016) • liczba ludności	13 421
Strefa numeracyjna	(+48) 61
Tablice rejestracyjne	PO, PY
SIMC	0969570
Położenie na mapie
52°21′52″N 16°53′02″E
Strona internetowa

Kościół pw. NMP Matki Kościoła

ul. Czeremchowa

Świerczewo – część miasta Poznania i osiedle administracyjne, w jego południowej części.

Lokalizacja

Świerczewo położone jest przy południowej granicy miasta Poznania, na wschód od Strumienia Junikowskiego oraz zachód od potoku Górczynka, między Dębcem a Górczynem. Obecnie jest to największe osiedle o zabudowie jednorodzinnej w Poznaniu. Osiedle obejmuje obszar wyznaczony następującymi granicami:

• od wschodu: linią kolejową Poznań – Luboń (linia kolejowa nr 271) od jej przecięcia z linią kolejową Górczyn – Starołęka (linia kolejowa 801) do Górczynki;
• od południa: wzdłuż południowej granicy miasta od potoku Górczynka do Strumienia Junikowskiego i dalej wzdłuż tego Strumienia do ulicy Pszczyńskiej;
• od zachodu: ulicą Pszczyńską od Strumienia Junikowskiego do ulicy Leszczyńskiej, następnie ulicą Leszczyńską do ulicy Głazowej, dalej tą ulicą do ulicy Przełęcz, następnie ulicą Przełęcz do linii kolejowej Górczyn – Starołęka;
• od północy: wzdłuż linii kolejowej Górczyn – Starołęka od przedłużenia ulicy Przełęcz do przecięcia z linią kolejową Poznań – Luboń.

Nazwa

Obecna część miasta Poznań o nazwie Świerczewo była w średniowieczu osobnym źrebem leżącym 6 kilometrów na południowy zachód od Starego Rynku w Poznaniu, który później stał się wsią i ostatecznie, w wyniku procesów urbanizacyjnych, podobnie jak inne miejscowości w okolicy, została wchłonięta przez miasto. Pierwotnie była związana z Wielkopolską. Istnieje co najmniej od połowy XIII wieku i ma średniowieczną metrykę. Pierwszy zachowany zapis pochodzi z 1235 z łacińskiego dokumentu gdzie odnotowano ją pod staropolską nazwą „Svirchevo”, 1398 „Swirczewo”, 1432 „Swerczewo”, 1467 „Swyrczewo”, 1490 „Szwyrczewo”, 1516 „Swyrczeuo”, 1520 „Svirczevo, Swirczevo”.

Po wybuchu II wojny światowej w czasie niemieckiej okupacji ziem polskich przez III Rzeszę niemieccy naziści nadali miejscowości niemiecką, ahistoryczną nazwę Bergfelde.

Historia

Okolice miejscowości były zasiedlone jednak już wcześniej niż odnotowały to zachowane zapisy historyczne. Poświadczają to odkrycia archeologiczne. W okolicy dzisiejszej ulicy Lelewela znaleziono ułamki naczyń z X-XIII wieku, a w okolicy ulicy Buczka dwa szkielety. Z kolei w pobliżu cegielni ułamki naczyń oraz kości zwierzęce z XV.

Miejscowość była początkowo wsią książęcą należącą do władców Wielkopolski. Później stała się prestymonialną wsią kościelną, własnością kapituły katedry poznańskiej. Od 1320 wieś leżała w Zjednoczonym Królestwie Polskim, a od 1380 w powiecie poznańskim województwa poznańskiego w Koronie Królestwa Polskiego. W 1508 odnotowana została w powiecie poznańskim w parafii Komorniki.

Pierwszy zachowany zapis o miejscowości pochodzi z 1235, z łacińskiego dokumentu wystawionego przez kancelarię księcia wielkopolskiego Władysława Odonica, który wdzięczny za to, że archidiakon poznański Piotr dał mu 5 grzywien i 275 kóp stogów zboża, nadał biskupstwu poznańskiemu wieś Ninkowo (obecnie to część miasta Poznania o nazwie Minikowo) wraz z przyległymi źrebiami - Sulino, Świerczewo, Wierzbięcice, Golęcino, Gościnowo. Dobra te dożywotnio miał posiadać archidiakon Piotr. Dotychczasowym trzem dziedzicom tych dóbr książę dał dziedzinę Smochowice, a archidiakon dodał im po krowie z cielęciem oraz dwa korce (łac. „modus”) zboża.

W 1398 Mikołaj kanclerz kapituły poznańskiej zapowiedział przed sądem ziemskim swoją dziedzinę Świerczewo zaznaczając, że kto zostanie przyłapany na robieniu tam szkód, straci wszystko, co będzie miał przy sobie, a połowa tych rzeczy przypadnie Mikołajowi, a połowa grodowi poznańskiemu.

W 1432 w wykazie długów wobec prokuratora kapituły katedry poznańskiej wymieniono m. in. dwie grzywny z sołectwa świerczewskiego. W 1432 kapituła poznańska postanowiła, by regens (zarządca) ze Świerczewa płacił rocznie jedną grzywnę kanonikowi Florianowi.

Archiwalne źródła historyczne wspomniały mieszkańców wsi pochodzących z niższych stanów. W 1461 zawarta została ugoda pomiędzy Janem Twardowskim kanonikiem poznańskim pełniącym funkcję regensa w Świerczynie, a rajcami Poznania właścicielami Lubonia w sprawie zabójstwa pracownika Macieja Trybały ze Świerczewa, zabitego przez Stanisława młynarza z Lubonia. Pracownik Maciej Stalny ze Świerczewa, Andrzej Gwiazda z Suchego Lasu, Piotr Stalny i Mikołaj z Suchego Lasu zobowiązali się nie występować nigdy z roszczeniami z tytułu tego zabójstwa. W 1465 kapituła poznańska zwolniła dwie ubogie wdowy ze Świerczewa z płacenia rocznego czynszu w tym roku. Kiedy na ich rolach zostaną osadzeni kmiecie, zostaną oni zwolnieni na czas wolnizny, tak jak zezwolił zarządca tej wsi, kanonik Jan Twardowski. W 1467 kapituła poznańska ustanowiła komisję dla oszacowania majątku po zmarłym kanoniku Twardowskim - wsi Świerczewo oraz Niesłabin. Świerczewo otrzymał nowy regens, kanonik Mikołaj Głębocki, który miał zapłacić za dzierżawę ustaloną taksę. Przy okazji opisano także wieś Świerczewo. Odnotowano obsiany folwark, który oszacowano na 18 grzywien, woły i krowy na 8 grzywien, konie na dwie grzywny, kozy i maciory na dwie grzywny, siano na 6 grzywien, zabudowania na 20 grzywien.

W 1468 kapituła zmniejszyła kanonikowi Głębockiemu do 30 grzywien taksę za Świerczewo, którą to wieś otrzymał po śmierci kanonika Bernarda z Bruczkowa. W 1468 kapituła przydzieliła wieś Świerczewo, wakującą po śmierci Głębockiego, kanonikowi Piotrowi Pniewskiemu. Kanonik Jan z Popowa miał zapłacić 30 grzywien taksy ze Świerczewa jako poręczyciel za Głębockiego. Gdyby nie starczyło na ten cel zboża, bydła, trzody, koni i zabudowań we wsi miał dodatkowo dołożyć z pieniędzy z Koziegłów, Górki i innych dóbr. W 1471 kapituła skwitowała Jana z Popowa z zapłaty tej kwoty. W 1480 kapituła przydzieliła Świerczewo kanonikowi Marcinowi z Niechanowa.

W drugiej połowie XV wieku wieś była słabo zaludniona. W 1490 kapituła poznańska postanowiła, że kanonik Zygmunt z Kamieńca, regens świerczewski powinien zbudować we wsi dom na gruncie dworskim lub kmiecym i osadzić w nim rataja, czyli najemnego pracownika polowego, lub kmiecia. Kmieć, który mieszkał wówczas w Świerczewie, skarżył się kapitule, że nie może tam dłużej żyć sam, bez żadnego towarzystwa. W 1496 kapituła poleciła regensowi świerczewskiemu odbudować spalony dwór oraz wytyczyć granice z sąsiednią wsią Luboniem.

Pod koniec XV wieku wieś opustoszała. W 1500 miała miejsce wizytacja Świerczewa, wsi prestymonialnej kapituły poznańskiej, w czasie której opisano wieś. Odnotowano wówczas 6 łanów kmiecych, ale wszystkie były opuszczone i nieuprawiane. Kmiecie uprawiali je w poprzednich latach w zamian za czynsz, ale przestali, kiedy regens zajął łąki należące do tych łanów. W tym czasie pewne role we wsi uprawiali kmiecie z Lubonia, ale nie odnotowano ile płacili za to regensowi. Wspomniano również, że dwa łany należały do sołectwa oraz, że „folwark był dobry”.

W 1509 kmiecie z sąsiedniej wsi Pabianowo (obecnie to część miasta Fabianowo) skarżyli się, że Lenartowski sługa Anzelma z Łukowa, regensa świerczewskiego pełniącego funkcję kantora poznańskiego, nie pozwalał im używać pastwisk w opuszczonej wsi Świerczewo. Odnotowano jednak, że w tym samym roku zajęli tam grunty dające 9 miar owsa. W 1510 Świerczewo w parafii Komorniki było wsią opustoszałą. Miało 6 łanów, które uprawiali kmiecie lubońscy. W 1516 ponownie odnotowano, że wieś była całkowicie opuszczona od wielu lat. Było w niej 6,5 łana kmiecego, dwa łany sołectwa. We wsi był dobry folwark. Wspomniano, że kiedy jeszcze mieszkali tam kmiecie, płacili z każdego łanu po połowie grzywny, dwa koguty oraz 15 jaj. W momencie opisu kmiecie z Pabianowa dzierżawili od regensa wszystkie role za 6 grzywien. W 1520 kapituła poznańska postanawia, że jeśli kmiecie z Pabianowa nie mogą żyć bez pastwisk w opuszczonej wsi Świerczewo, winni ułożyć się z regensem tej wsi w sprawie robót, jakie zwyczajowo odpracowywali za korzystanie z tych pastwisk. Regensowi natomiast kapituła poleciła, aby nie udostępniał pastwisk, dopóki kmiecie nie będą wywiązywać się z robót zgodnie z prawem ziemskim. Według niego powinni pracować dwa dni w roku, wychodząc do pracy godzinę przed świtem (łac. „ad diem”) i wracając godzinę przed nieszporami. W 1521 wieś należała do kantora poznańskiego. W 1531 od dawna opustoszała wieś miała 6,5 łana kmiecego, dwa łany sołectwa, dobry folwark. Wszystkie łany kmiece oraz sołeckie uprawiają poddani z Pabianowa, płacąc za to 6 grzywien. Do wsi należały także łąki, z których jedną dzierżawili chłopi za 12 grzywien, drugą za 6 grzywien, a trzecią, wartości 4 grzywien używał miejscowy regens. W 1531 kmiecie pabianowscy skarżyli się, że są zbyt obciążani wożeniem siana ze Świerczewa do stodół w Junikowie oraz do Poznania.

W XV wieku Świerczewo opustoszało. Ponownie zasiedlono miejscowość w końcu XVIII wieku. Zabudowa wsi biegła wówczas wzdłuż dzisiejszej ul. Opolskiej. Nie wiadomo natomiast, gdzie znajdowały się zabudowania najstarszej, średniowiecznej wsi Świerczewo.

W 1580 wieś położona była w powiecie poznańskim województwa poznańskiego w Rzeczypospolitej Obojga Narodów. Wskutek II rozbioru Polski w 1793, miejscowość przeszła pod władanie Prus i jak cała Wielkopolska znalazła się w zaborze pruskim.

W 1819 roku na terenie wsi istnieje folwark i 7 gospodarstw chłopskich. W 1832 roku powstała na Kotowie cegielnia wraz z osiedlem robotniczym. Znalazła w niej również pracę część mieszkańców Świerczewa. Przez kolejne lata wzdłuż Strumienia Junikowskiego powstała sieć glinianek, zwanych Szachtami, w tym m.in. Staw Świerczewo, które wyznaczyły wyraźną granicę pomiędzy Świerczewem i Żabikowem.

Pod koniec XIX wieku rozpoczęto budowę systemu umocnień w ramach Twierdzy Poznań. Na Świerczewie powstał Fort IX, dwa bunkry pomiędzy nim a znajdującym się na Dębcu Fortem IXa oraz dzisiejsza ulica Czechosłowacka w ramach systemu komunikacyjnego pomiędzy umocnieniami.

W 1925 roku Świerczewo miało 203 mieszkańców, w roku 1939 już 356.

1 kwietnia 1940 roku Świerczewo, przemianowane na Bergfelde, zostało włączone w granice administracyjne Poznania, decyzją namiestnika Rzeszy Arthura Greisera. Podczas II wojny światowej planowano stworzenie na terenie osiedla wielkiego getta dla ludności polskiej wysiedlonej z położonych bliżej centrum dzielnic. Według projektów miało w nim mieszkać nawet 60 tys. Polaków. Plany nie zostały jednak zrealizowane, powstały jedynie bloki przy dzisiejszej ulicy Opolskiej. Przy ulicy Ostatniej powstało osiedle dla Niemców przesiedlonych znad Morza Czarnego.

26 stycznia o godzinie ósmej rozpoczęła się ofensywa Armii Czerwonej. Umocnienia na Świerczewie zostały ostrzelane przez artylerię, następnie ruszył atak piechoty, który jednak został odparty przez Niemców broniących się w cegielni. Kolejny atak, z użyciem czołgów, przełamał tę linię obrony, następnego dnia został zdobyty Fort IX. Mimo tego oddział broniący się w cegielni poddał się dopiero 6 lutego.

W latach 50. XX wieku podjęto decyzję o zmianie przeznaczenia terenów na Świerczewie. W miejscu poligonu wojskowego, który istniał w tym miejscu od połowy XIX w., miało powstać osiedle składające się z ponad tysiąca domów jednorodzinnych, w zabudowie wolnostojącej, bliźniaczej oraz szeregowej. W 1956 r. Pracownia Urbanistyczna Zarządu Architektoniczno-Budowlanego w Poznaniu opublikowała plan szczegółowy osiedla na Świerczewie, natomiast rok później - plany koordynacyjne dla południowej i północnej części osiedla w skalach 1:1000 oraz 1:2000.

W latach 1960–1961, na wniosek działacza komunistycznego Jana Brygiera, nadano nazwy ulicom osiedla. Brygier argumentował, że na terenie Poznania niedoreprezentowani są w nazewnictwie działacze komunistyczni i socjalistyczni. W związku z tym podjęto decyzję o nadawaniu na Świerczewie nazw ulic pochodzących od osób tzw. „nurtu postępowego”. Do początku XXI wieku patronami wielu ulic byli więc m.in. Róża Luksemburg, Marceli Nowotko, Marian Buczek, Małgorzata Fornalska czy Witold Kolski, ale także Emilia Plater, Janusz Korczak, Joachim Lelewel, czy Hugo Kołłątaj. W 1974 uzupełniono nazewnictwo w tym rejonie o artystów i lekarzy (np. Władysław Orkan, Xawery Dunikowski, Jacek Malczewski, Franciszek Witaszek, czy Robert Koch). Po przeprowadzonej akcji dekomunizacyjnej komunistów zastąpili zasłużeni wojskowi, naukowcy i politycy z okresu II Rzeczypospolitej, tacy jak Eugeniusz Kwiatkowski, Marian Rejewski, Henryk Zygalski, Jerzy Różycki, Henryk Sucharski, Leopold Okulicki czy Bohdan Winiarski.

W 1993 roku utworzono dwie jednostki pomocnicze miasta Osiedle Poznań-Świerczewo oraz Osiedle Powstań Śląskich. W 2010 r. w Poznaniu przeprowadzono reformę funkcjonalną jednostek pomocniczych i 1 stycznia 2011 roku połączono osiedla administracyjne: Poznań-Świerczewo oraz Osiedle Powstań Śląskich w jedno Osiedle Świerczewo.

Zabytki, kościoły

W centrum Świerczewa znajduje się kościół parafialny pod wezwaniem Najświętszej Marii Panny Matki Kościoła. Parafia jest prowadzona przez Księży Filipinów.

Na północy Świerczewa, zlokalizowany jest Fort IX, jeden z osiemnastu zabytkowych fortów Twierdzy Poznań a w rejonie ulicy Bohaterów Westerplatte – schrony z lat 1903–1905 oraz 1913–1914. We wschodniej części Świerczewa, między linią kolejową a ulicą Opolską, znajduje się zabytkowy, lecz niestety zaniedbany i częściowo zdewastowany cmentarz przy ulicy Samotnej. Po 2012 wraz z początkiem działalności nowego proboszcza parafii Zmartwychwstania Pańskiego teren wokół cmentarza został stopniowo uporządkowany przez jednego z parafian. Po prawie 80 latach przerwy ksiądz proboszcz Maciej Sasiak CR odprawił na terenie cmentarza nabożeństwo.

Zabudowa

W zabudowie przeważają budynki jedno- i wielorodzinne z drugiej połowy XX wieku. Wzdłuż osi dzielnicy – ul. Opolskiej – dużo miejsca zajmują baraki zbudowane podczas II wojny światowej dla wysiedlonych z centrum Poznania. Przewiduje się rozbiórkę wszystkich baraków, które zostaną zastąpione budownictwem o wyższym standardzie. Na początku roku 2009 zakończyła się budowa zespołu mieszkaniowego, które powstało w miejscu pierwszych, wyburzonych baraków. W drugiej połowie XXI wieku doszło do wybudowania nowych zespołów mieszkaniowych na rogach ulic Opolskiej i Stefanii Sempołowskiej. Pod koniec 2021 roku doszło do przekazania kluczy nowym mieszkańcom do 163 lokali w nowo wybudowanych blokach pięciokondygnacyjnych i jednym trzykondygnacyjnym. Później powstały również dwa budynki czterokondygnacyjne

Edukacja

• Szkoła Podstawowa nr 79 im. Arkadego Fiedlera, ul. Jarzębowa 5, ul. Jesionowa 14
• Społeczna Szkoła Podstawowa nr 3 „Dębinka”, ul. Grabowa 33
• Zespół Szkół Mechanicznych im. Komisji Edukacji Narodowej, ul. Świerkowa 8
• Wyższa Szkoła Edukacji i Terapii im. prof. Kazimiery Milanowskiej, ul. Grabowa 22

Komunikacja

W pobliżu osiedla znajdują się dwie pętle tramwajowe: „Dębiec PKM” oraz „Górczyn PKM”, a dodatkowo dwa kolejowe przystanki osobowe: „Poznań Górczyn” oraz „Poznań Dębiec”. Przez teren samego Świerczewa przebiegają liczne linie autobusowe (nr 149, 175, 179, 611, 614, 701 oraz 213 – linia nocna), które zapewniają połączenia z Dębcem, Górczynem i Luboniem. W północno-wschodniej części Osiedla znajduje się pętla autobusowa „Dębiec PKM”.

Galeria

• 
  Zdjęcie satelitarne terenu poznańskiego Świerczewa w obrębie dzisiejszych ulic Leszczyńskiej, Bohaterów Westerplatte, Jesionowej
• 
  Zabudowa szeregowa przy ul. Wojciecha Korfantego
• 
  Szachty
• 
  Cmentarz przy ul. Samotnej
• 
  ul. Bohaterów Westerplatte
• 
  Strumień Junikowski
• 
  Górczynka
• 
  Bloki komunalne przy ul. Stefana Okrzei

Zobacz też

• podział administracyjny Poznania
• Osiedle Powstańców Śląskich (Poznań)
• Fort IX w Poznaniu
• Kościół Najświętszej Maryi Panny Matki Kościoła w Poznaniu
• Szachty (Poznań)

Bibliografia

• Paweł Dembiński: Słownik historyczno-geograficzny województwa poznańskiego w średniowieczu, cz. V, (Ś – W), hasło „Świerczewo”. Poznań: Wydawnictwo PTPN, 2011, s. 117-118.

Linki zewnętrzne

• Świerczewo, [w:] Słownik historyczno-geograficzny ziem polskich w średniowieczu, Instytut Historii Polskiej Akademii Nauk, 2010–2014 .
• Strona Osiedla Świerczewo