António de Oliveira Salazar

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacja, szukaj
António de Oliveira Salazar
Antonio Salazar-1.jpg
António de Oliveira Salazar (1940)
Data i miejsce urodzenia 28 kwietnia 1889
Santa Comba Dão
Data i miejsce śmierci 27 lipca 1970
Lizbona
Premier Portugalii
Okres urzędowania od 5 lipca 1932
do 25 września 1968
Poprzednik Domingos Oliveira
Następca Marcelo Caetano
p.o. Prezydenta Portugalii
Okres urzędowania od 18 kwietnia 1951
do 9 sierpnia 1951
Poprzednik António Óscar de Fragoso Carmona
Następca Francisco Craveiro Lopes
Odznaczenia
Wstęga Trzech Orderów (Portugalia) Wielki Łańcuch Orderu Wieży i Miecza (Portugalia) Krzyż Wielki Wojskowego Orderu Aviz (Portugalia) Krzyż Wielki Królewskiego Orderu Rycerzy Pana Naszego Jezusa Chrystusa Wielka Kollana Wojskowego Orderu Świętego Jakuba od Miecza (Portugalia) Wielki Łańcuch Orderu Infanta Henryka (Portugalia) Krzyż Wielki Orderu Wieży i Miecza (Portugalia) Krzyż Wielki Orderu Imperium Kolonialnego (Portugalia) Krzyż Wielki Orderu Niepokalanego Poczęcia Najświętszej Marii Panny z Vila Viçosa Łańcuch Orderu Izabeli Katolickiej (Hiszpania) Krzyż Wielki Orderu Zasługi RFN

António de Oliveira Salazar (ur. 28 kwietnia 1889 w Santa Comba Dão, zm. 27 lipca 1970 w Lizbonie) – portugalski polityk, profesor ekonomii. W latach 1932-1968 pełnił funkcję premiera, a także ministra finansów (1928-1940) i ministra wojny (1936-1944). Twórca tzw. Nowego Państwa (Estado Novo), w którym sprawował władzę dyktatorską.

Biografia[edytuj | edytuj kod]

Początek działalności[edytuj | edytuj kod]

Pochodził z ubogiej, wielodzietnej rodziny. Uczył się w seminarium duchownym w Viseu i przyjął niższe święcenia, lecz nie został księdzem. 1910-1914 studiował ekonomię i prawo w uniwersytecie w Coimbrze. W 1912 wraz z księdzem Manuelem Gonçalvesem Cerejeirą założył Akademickie Centrum Demokracji Chrześcijańskiej (Centro Académico de Democracia Cristã), przemianowane w 1917 na Katolickie Centrum Portugalskie (Centro Católico Português). Pod pseudonimem Aleves de Silva publikował na łamach tygodnika „O Impercial”. W 1918 otrzymał katedrę ekonomii w Coimbrze. W 1921 został wybrany do parlamentu. W 1928 Salazar został zaproszony do rządu przez gen. António Carmonę, aby objąć tekę ministra finansów. Otrzymał nadzwyczajne pełnomocnictwa w zakresie kontroli nad wszelkimi wydatkami publicznymi. Zdobywał coraz silniejszą pozycję i w roku 1932 został powołany na stanowisko premiera, co przekształciło dyktaturę wojskową w cywilną, trwającą do roku 1974.

Estado Novo[edytuj | edytuj kod]

W dniu 17 marca 1933 wprowadził nową konstytucję, która przekształciła Portugalię w tzw. Nowe Państwo (Estado Novo) oparte na koncepcji ustroju korporacyjnego będącego połączeniem idei: papieskich encyklik dotyczących chrześcijańskiej nauki społecznej, konstytucjach faszystowskich i konserwatyzmu. Nowe Państwo opierało się na dwóch fundamentach: społecznych korporacjach i autorytarnych rządach jednej partii. Salazar rozwiązał wszystkie partie polityczne i na ich miejsce powołał organizację polityczną o charakterze ponadpartyjnym – Unię Narodową (União Nacional), która stała się rządząca monopartią, jednak podobnie jak w hiszpańskiej FET i JONS, ścierały się tam różne nurty polityczne. Jednopartyjny system określany jest jako faszystowski lub parafaszystowski[1][2][3].

Władza sprawowana była za pomocą utworzonej i wspieranej przez niemieckie gestapo, policji politycznej PVDA przekształconej później w PIDE[4][5]. Służby bezpieczeństwa utworzyły własny obóz koncentracyjny Tarrafal zwany obozem powolnej śmierci. W obozie przetrzymywano głównie uczestników antyreżimowych rebelii w Marinha, w mniejszym stopniu innych opozycjonistów Grande (18 stycznia 1934) i marynarzy uczestniczących w buncie na okrętach wojennych (8 września 1936), trafiali tam również inni przeciwnicy systemu. W Tarrafal zginęło przynajmniej 32 więźniów. W późniejszych latach umieszczano w obozie afrykańskich przywódców działających na rzecz niepodległości[6]. Sytuacja w kraju pozostawała daleka od stabilności - w 1935 roku doszło do rebelii antyrządowej przygotowanej przez monarchistów a rok później do lewicowego puczu. Sytuację w kraju destabilizowała również seria zamachów bombowych i zamach na przywódcę kraju z 1936 roku.

Podczas hiszpańskiej wojny domowej (1936-1939) Salazar wspierał wojska gen. Franco udzielając im znacznej pomocy między innymi wysyłając 20 tysięcy żołnierzy tzw. Legion Viriato - spowodowało to dalszą destabilizację Portugalii przejawiającą się w m.in. naruszaniu granic Portugalii przez oddziały hiszpańskie i aktywnością agentów republikańskich na terenie Portugalii[7]. Zwieńczeniem tej współpracy było podpisanie przez Hiszpanię i Portugalię paktu iberyjskiego (Pacto Ibérico) z 17 marca 1939 (z protokołem dodatkowym z 29 lipca 1940).

Podczas II wojny światowej prowadził politykę neutralności lawirując pomiędzy III Rzeszą, której sprzedawał surowce mineralne (wolfram), a aliantami, którym udostępnił w 1943 bazy wojskowe na Azorach (lotnicza i morska). Salazar pomimo politycznych sympatii nie opowiedział się po stronie Państw Osi, z powodu obawy utraty zamorskich kolonii na rzecz Wielkiej Brytanii. W okresie wojny doszło do zjednoczenia lewicowej opozycji. W 1943 roku socjaliści, komuniści i republikanie weszli w skład Zjednoczonego Antyfaszystowskiego Ruchu Narodowego. Działacze koalicji uważali, że wraz z upadkiem faszyzmu w Europie ustrój ten upadnie także w Portugalii. Salazar klęskę Osi przyjął z niezapokojeniem a w dniu śmierci Adolfa Hitlera ogłoszono dzień żałoby narodowej, i nakazano opuszczenie flag w dniach 30 kwietnia i 1 maja[8]. Istnienie dyktatury uratował jednak wybuch zimnej wojny. Wraz z zimną wojną doszło do rozłamu między uczestnikami frontu antysalazarowskiego a współpraca komunistów i socjalistów została zakończona[9]. W Portugalii schronienie znalazło wielu kolaborantów III Rzeszy. Przebywał tam też na wygnaniu admirał Miklos Horthy stojący na czele reżimu na Węgrzech[10][11].

Po II wojnie światowej[edytuj | edytuj kod]

Po wojnie związał Portugalię sojuszem ze Stanami Zjednoczonymi przystępując do NATO i przedłużając prawo do dzierżawy baz na Azorach. Za jego rządów Portugalia została członkiem organizacji gospodarczych krajów zachodniej Europy będąc ich współzałożycielem (OECD i EFTA).

Dążył do utrzymania posiadłości kolonialnych - tzw. białe imperium. Razem z apartheidowskim rządem Republiki Południowej Afryki wdał się w konflikt rodezyjski w którym wsparła rasistowski rząd w walce przeciwko organizacjom partyzanckim czarnej większości[12]. W latach 50. z inicjatywy Salazara rozpoczęła się nowa fala osadnictwa portugalskiego co spowodowało jeszcze większy opór rdzennej ludności względem kolonializmu[13]. Był przeciwny zrzeczeniu się przez Portugalię swoich kolonii, co w efekcie doprowadziło do długich i kosztownych wojen kolonialnych w Angoli (od 1961), Gwinei (od 1963) i Mozambiku (od 1964), gdzie armia portugalska krwawo tłumiła powstania wyzwoleńcze miejscowej ludności[14][15][16]. W 1961 roku Portugalia przegrała krótkotrwały atak Indii na kolonię portugalską, Goa w wyniku czego kolonia ta została zaanektowana przez Indie[17]

Salazar był zwolennikiem konserwatywnego modelu społecznego opartego na katolickiej nauce społecznej. Odrzucał liberalną demokrację parlamentarną jako ustrój jego zdaniem demoralizujący oraz osłabiający państwo i naród. Po 36 latach władzy, w 1968 ustąpił ze stanowiska ze względu na zły stan zdrowia. System wprowadzony przez Salazara ostatecznie załamał się już po jego śmierci, 25 kwietnia 1974, kiedy to w Portugalii doszło do bezkrwawej rewolucji goździków, która zapoczątkowała budowę demokratycznej formy rządów.

Przypisy

  1. David L. Raby, Fascism and Resistance in Portugal: Communists, Liberals and Military Dissidents in the Opposition to Salazar, 1941–1974
  2. Olga Hinc Cywilizacyjna interpretacja faszyzmu s. 8
  3. Paul H. Lewis, Latin Fascist Elites: The Mussolini, Franco, and Salazar Regimes, 2002
  4. Current Biography Yearbook, H.W Wilson Company s. 60
  5. Paul H. Lewis, Latin fascist elites: the Mussolini, Franco, and Salazar regimes, s. 146
  6. Tarrafal in the history of the PVDE at the website of the Serviço de Informações de Segurança, The Portuguese Information Agency
  7. Wiarda, Howard J. (1977). Corporatism and Development: The Portuguese Experience (First ed.) s. 160. Univ of Massachusetts Press. ISBN 0870232215.
  8. Neill Lochery, Lisbon:War in the Shadows of the City of light, 1939-1945, s.217
  9. Partie Socjaldemokratyczne Europy, Książka i Wiedza, 1982, s. 233
  10. Sławni Węgrzy – Horthy Nagybanya Miklos de
  11. Istavan Deak, Essays on Hitler's Europe, s. 158
  12. Ian Smith: The Great Betrayal: The Memoirs of Ian Douglas Smith. s.109-110, London: John Blake Publishing, 1997. ISBN 1-85782-176-9.
  13. (DADOS PARA A) HISTÓRIA DA LÍNGUA PORTUGUESA EM MOÇAMBIQUE, Instituto Camões
  14. M. D. D Newitt, A History of Mozambique, s. 519
  15. David Birmingham, Portugal and Africa, s. 133
  16. W. A. Van Der Waals, Portugal's War in Angola
  17. Axelrod, Paul; Fuerch, Michelle (Summer 1998). "Portuguese Orientalism and the Making of Village Communities of Goa". Ethnohistory (Duke University Press) 45 (3). JSTOR 483320.