Dimetylosulfotlenek

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
(Przekierowano z DMSO)
Przejdź do nawigacji Przejdź do wyszukiwania
Dimetylosulfotlenek
Niepodpisana grafika związku chemicznego; prawdopodobnie struktura chemiczna bądź trójwymiarowy model cząsteczki Niepodpisana grafika związku chemicznego; prawdopodobnie struktura chemiczna bądź trójwymiarowy model cząsteczki
Ogólne informacje
Wzór sumaryczny C2H6OS
Masa molowa 78,13 g/mol
Wygląd higroskopijna bezbarwna ciecz lub kryształy[1]
Identyfikacja
Numer CAS 67-68-5
PubChem 679[2]
DrugBank DB01093[3]
Podobne związki
Podobne związki aceton, siarczek dimetylu (DMS), chlorek tionylu
Jeżeli nie podano inaczej, dane dotyczą
stanu standardowego (25 °C, 1000 hPa)
Klasyfikacja medyczna
ATC G04 BX13
M02 AX03

Dimetylosulfotlenek, DMSO (z ang. dimethyl sulfoxide), (CH
3
)
2
SO
organiczny związek chemiczny z grupy sulfotlenków.

Właściwości[edytuj | edytuj kod]

Właściwości fizyczne[edytuj | edytuj kod]

Rezonans chemiczny DMSO tworzący dipol

Ze względu na swoją polarność DMSO jest mieszalny z wodą i może służyć jako organiczny rozpuszczalnik związków nieorganicznych, na przykład chlorku sodu (NaCl). DMSO należy do klasy rozpuszczalników aprotycznych silnie solwatujących.

Właściwości chemiczne[edytuj | edytuj kod]

Atom siarki w DMSO może reagować jako centrum nukleofilowe wobec miękkich, a atom tlenu wobec twardych elektrofili[8], na przykład w reakcji z jodkiem metylu tworzy jodek trimetylosulfoksoniowy, [(CH3)3SO]I. Podobny jest produkt alkilowania DMSO za pomocą bromku metylu ([(Me)3S+O]Br), natomiast azotan, tosylan i brosylan metylu dają produkty O-alkilowania, to znaczy sole typu [Me2S+OMe]X[8]:

(CH3)2SO + CH3X → [(CH3)3SO]X (X = I, Br)
(CH3)2SO + CH3X → [(CH3)2SOCH3]X (X = ONO2, Ts, Bs)

Związki trimetylosulfoksoniowe są stosunkowo trwałe i można je krystalizować z wody, natomiast pochodne O-metylowe ulegają w wodzie szybkiej hydrolizie[9]. Sole trimetylosulfoksoniowe po odprotonowaniu np. wodorkiem lub wodorotlenkiem sodu tworzą ylid siarkowy (metylid dimetyloksosulfoniowy, (CH3)2S(O)CH2)[10]:

[(CH3)3SO]I + NaOH → (CH3)2S(O)CH2 + NaI + H2O

Ylid ten wykorzystywany jest do przyłączania grupy metylenowej do wiązania podwójnego (reakcja Johnsona-Coreya-Chaykovsky'ego)[11][12].

Pod wpływem czynników acylujących, na przykład bezwodnika octowego, DMSO ulega O-acylowaniu i przegrupowaniu Pummerera[13]:

Przegrupowanie Pummerera

Toksyczność[edytuj | edytuj kod]

DMSO jest inhibitorem acetylocholinoesterazy oraz powoduje rozpad czerwonych ciałek krwi. W organizmie ludzkim ulega on metabolizmowi do sulfidu dimetylowego (Me2S)i sulfonu dimetylowego (Me2SO2). LD50 wynosi 10–20 g/kg masy ciała (np. 14,5 g/kg, szczur, doustnie[14]). Według kryteriów IARC nie wykazuje działania rakotwórczego, natomiast według kryteriów RTECS jego działanie rakotwórcze jest niejednoznaczne[14].

Zastosowanie[edytuj | edytuj kod]

Używany jest jako rozpuszczalnik[3][15][16][17], środek czyszczący (m.in. do usuwania powłok malarskich), odczynnik analityczny[15], reagent[16] i krioprotektant[2][3][15].

Zastosowania chemiczne[edytuj | edytuj kod]

DMSO w tandemie z czynnikami aktywującymi (np. DCC lub chlorek oksalilu) jest stosowany w chemii organicznej jako łagodny czynnik utleniający[18][19][20], np. w reakcjach utleniania Pfitznera-Moffatta i Swerna:

Utlenianie Pfitznera-Moffatta
Utlenianie Swerna

Zastosowania medyczne[edytuj | edytuj kod]

Jest środkiem stosowanym miejscowo ułatwiającym przenikanie leków do krwioobiegu oraz jako lek weterynaryjny[2][3][15]. Ma też działanie przeciwbólowe[2] i przeciwzapalne[2][3][15]; jest stosowany w formie iniekcji do łagodzenia bólu i obrzęku pęcherza w stanach zapalnych[21].

Preparaty handlowe: Dimethyl Sulfoxide Irrigation USP, Kemsol Liquid 70%, Rimso-50[3].

Medycyna alternatywna[edytuj | edytuj kod]

DMSO jest stosowany jako preparat pseudoleczniczy w przypadku m.in. dny moczanowej, zaburzeń psychicznych, rozedmy płuc i nowotworów. Jego popularność wzrosła po emisji programu 60 minut, w którym terapia za pomocą tego związku przedstawiona została jako przełom w medycynie[kto?]. W rzeczywistości brak jest naukowych dowodów na skuteczność takich terapii, a stosowanie związku może być niebezpieczne ze względu na jego szkodliwość, tym bardziej, że preparaty nie podlegają standardom farmaceutycznym w zakresie czystości i mogą zawierać toksyczne zanieczyszczenia[22]. W latach 80. XX w. problem z nieprawidłowym medycznym stosowaniem DMSO był na tyle poważny w USA, że American Cancer Society opublikowało ostrzeżenie przed jego stosowaniem[23], a FDA prowadziło działanie przeciwko osobom oferujące DMSO jako lek[22].

Przypisy[edytuj | edytuj kod]

  1. a b c d Polskie Towarzystwo Farmaceutyczne: Farmakopea Polska VIII. Warszawa: Urząd Rejestracji Produktów Leczniczych, Wyrobów Medycznych i Produktów Biobójczych, 2008, s. 3491. ISBN 978-8388157-53-0.
  2. a b c d e f Dimetylosulfotlenek (CID: 679) (ang.) w bazie PubChem, United States National Library of Medicine.
  3. a b c d e f g Dimetylosulfotlenek (DB01093) – informacje o substancji aktywnej (ang.). DrugBank.
  4. a b c d e Dimethyl sulfoxide. TOXNET: Toxicology Data Network. [dostęp 2019-01-29].
  5. a b c Dimetylosulfotlenek (nr D8418) – karta charakterystyki produktu Sigma-Aldrich (Merck KGaA) na obszar Polski. [dostęp 2019-01-29].
  6. a b c Dimethyl sulphoxide, International Chemical Safety Cards [dostęp 2019-01-29].
  7. a b Dimetylosulfotlenek (ang.) w bazie ChemIDplus, United States National Library of Medicine. [dostęp 2012-07-29].
  8. a b Julie Forrester i inni, Generation of trimethylsulfonium cation from dimethyl sulfoxide and dimethyl sulfate: implications for the synthesis of epoxides from aldehydes and ketones, „J. Chem. Soc., Perkin Trans. 1” (18), 1995, s. 2289-2291, DOI10.1039/P19950002289.
  9. Stanley G. Smith, S. Winstein, Sulfoxides as nucleophiles, „Tetrahedron”, 3 (3), 1958, s. 317-319, DOI10.1016/0040-4020(58)80032-0.
  10. Gary M. Lampman, Roger W. Koops, Caroline C. Olden, Phosphorus and sulfur ylide formation: Preparation of 1-benzoyl-2-phenylcyclopropane and 1,4-diphenyl-1,3-butadiene by phase transfer catalysis, „Journal of Chemical Education”, 62, 1985, s. 267, DOI10.1021/ed062p267.
  11. A. William Johnson, Robert B. LaCount, The Chemistry of Ylids. VI. Dimethylsulfonium Fluorenylide-A Synthesis of Epoxides, „Journal of the American Chemical Society”, 83 (2), 1961, s. 417-423, DOI10.1021/ja01463a040.
  12. E.J. Corey, Michael Chaykovsky, Dimethylsulfoxonium Methylide, „Journal of the American Chemical Society”, 84 (5), 1962, s. 867-868, DOI10.1021/ja00864a040.
  13. Arnaldo Dossena, Rosangela Marchelli, Giuseppe Casnati, New system for ‘activation’ of dimethyl sulphoxide in Pummerer-like reactions, „J. Chem. Soc., Chem. Commun.”, 1979, s. 370-371, DOI10.1039/C39790000370.
  14. a b Dimetylosulfotlenek (nr 472301) w katalogu produktów Sigma-Aldrich (Merck KGaA).
  15. a b c d e dimethyl sulfoxide [w:] R.J. Lewis, Hawley's Condensed Chemical Dictionary, Wiley, 2007, s. 454, ISBN 978-0-471-76865-4.
  16. a b dimethyl sulphoxide (DMSO) [w:] John Daintith (red.), A Dictionary of Chemistry, wyd. 6, Oxford: Oxford University Press, 2008, s. 222, ISBN 978-0-19-920463-2.
  17. Publikacja w otwartym dostępie – możesz ją bezpłatnie przeczytać Matthew D. Hall i inni, Say no to DMSO: dimethylsulfoxide inactivates cisplatin, carboplatin, and other platinum complexes, „Cancer Research”, 74 (14), 2014, s. 3913–3922, DOI10.1158/0008-5472.CAN-14-0247, PMID24812268, PMCIDPMC4153432.
  18. W.W. Epstein, F.W. Sweat, Dimethyl Sulfoxide Oxidations, „Chemical Reviews”, 67 (3), 1967, s. 247–260, DOI10.1021/cr60247a001 (ang.).
  19. F.W. Sweat, W.W. Epstein, Dimethyl sulfoxide oxidations, „Journal of Organic Chemistry”, 32 (3), 1967, s. 835–838, DOI10.1021/jo01278a081, PMID6042131.
  20. T.T. Tidwell, Oxidation of Alcohols by Activated Dimethyl Sulfoxide and Related Reactions: An Update, „Synthesis”, 1990 (10), 1990, s. 857–870, DOI10.1055/s-1990-27036.
  21. Dimethyl sulfoxide. Uses, Side Effects & Warnings, Drugs.com [dostęp 2019-10-17] (ang.).
  22. a b DMSO, National Council Against Health Fraud, 1997 [dostęp 2019-10-17].
  23. Publikacja w otwartym dostępie – możesz ją bezpłatnie przeczytać Unproven methods of cancer management. Dimethyl sulfoxide (DMSO), „CA: A Cancer Journal for Clinicians”, 33 (2), 1983, s. 122–125, DOI10.3322/canjclin.33.2.122, PMID6186349.

Star of life.svg Zapoznaj się z zastrzeżeniami dotyczącymi pojęć medycznych i pokrewnych w Wikipedii.