Język tidore

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Przejdź do nawigacji Przejdź do wyszukiwania
bahasa Tidore
Obszar wyspy Tidore, Mare, Moti, Ternate, Halmahera (Moluki Północne, Indonezja)
Liczba mówiących 26 tys. (język ojczysty),
20 tys. (jako drugi język)[1]
Pismo/alfabet łacińskie (dawniej arabskie)
Klasyfikacja genetyczna
Status oficjalny
Ethnologue 6a żywy
Kody języka
Kod ISO 639-3 tvo
IETF tvo
Glottolog tido1248
Ethnologue tvo
BPS 0793 1
WALS tid
W Wikipedii
Zobacz też: język, języki świata
Ta strona zawiera symbole fonetyczne MAF. Bez właściwego wsparcia renderowania wyświetlane mogą być puste prostokąty lub inne symbole zamiast znaków Unikodu.

Język tidore (bahasa Tidore) – język z grupy północnohalmaherskiej, używany w prowincji Moluki Północne na wschodzie Indonezji, zwłaszcza na wyspach Tidore, Mare, Moti, Ternate i Halmahera. Jest to główny język grupy etnicznej Tidore. Według danych Ethnologue posługuje się nim 46 tys. ludzi, z czego dla 26 tys. osób (1981) jest to język ojczysty[1]. Wraz z pozostałymi językami północnohalmaherskimi tworzy enklawę w obszarze zdominowanym przez rodzinę języków austronezyjskich[2].

Jest blisko spokrewniony z sąsiednim językiem ternate[1], z którym dzieli wysoki stopień wzajemnej zrozumiałości, toteż niektóre źródła grupują obydwa etnolekty jako dialekty jednego języka[3][2]. Według badań, które przeprowadził lingwista Clemens L. Voorhoeve, języki te wykazują 80-procentową zbieżność na poziomie podstawowej leksyki. Oprócz tego w obrębie samego języka tidore można wyróżnić co najmniej dwa (sub)dialekty, różniące się przede wszystkim cechami dźwiękowymi. Jego zróżnicowanie gwarowe nie zostało jednak dobrze udokumentowane przez lingwistów[4].

Na tle języków północnohalmaherskich wyróżnia się szykiem wyrazów SVO (podmiot orzeczenie dopełnienie). Jest zasadniczo językiem izolującym, o skąpej morfologii fleksyjnej i derywacyjnej. Formy czasowników w języku tidore nie wyrażają dopełnienia, ale nadal wyrażają podmiot. W języku zachował się także charakterystyczny szyk konstrukcji dzierżawczych (possessor-possessed)[5].

Tidore i ternate były jedynymi autochtonicznymi językami papuaskimi, które wykształciły tradycję piśmienniczą przed pierwszym kontaktem europejskim[6][7]. Współcześnie językom tym przypisuje się niskie znaczenie społeczne, a w komunikacji wyższej wypiera je język indonezyjski[2]. Na język tidore znaczny wpływ wywierają indonezyjski oraz malajski północnomolukański, który jest znany wszystkim jego użytkownikom[5]. Dokumentację gramatyczną języka tidore sporządziła holenderska lingwistka Miriam van Staden[8], która zaliczyła go do języków zagrożonych wymarciem[5].

Współcześnie język tidore zawiera liczne pożyczki (m.in. z malajskiego), a w praktyce współistnieje z malajskim północnomolukańskim, którego elementy są często wprowadzane do wypowiedzi w języku tidore, m.in. na zasadzie code switchingu. Wpływy malajskiego sięgają słownictwa, również liczebników i czasowników modalnych, oraz struktury zdaniowej. Dochodzi tutaj do zatarcia granicy między obydwoma językami[9].

System dźwiękowy[edytuj | edytuj kod]

Podano za Pikkert i Pikkert 1995 ↓, s. 47, 52. Dokumentację oparto przede wszystkim na dialekcie soa sio.

Spółgłoski
Fonemy spółgłoskowe języka tidore
wargowe dziąsłowe podniebienno-
dziąsłowe
podniebienne miękko-
podniebienne
krtaniowe
nosowe m n ɲ ŋ
zwarte
zwarto-szczelinowe
bezdźwięczne p t k
dźwięczne b d ɡ
szczelinowe bezdźwięczne f s h
dźwięczne
półotwarte w j
boczne l
Samogłoski
Fonemy samogłoskowe języka tidore
przednie centralne tylne
przymknięte i u
średnie e o
otwarte a

System zaimków[edytuj | edytuj kod]

Podano za Hayami-Allen 2001 ↓, s. 218–219.

niezależne dzierżawcze klityki
1.os. ngori ri- to-
2.os. ngona na- no-
3.os.m. una i- wo-
3.os.ż mina mi- mo-
3.os.n. ena ma- i-
1.mn. (inclusivus) ngone ni-, nga- fo-
1.mn. (exclusivus) ngom mi- mo-
2.mn. ngon ni- no-
3.mn. (ludzie) ona na- yo-
3.mn. (rzeczy, zwierzęta) ena ma- i-

Porównanie leksykalne[edytuj | edytuj kod]

Porównanie leksykalne języka tidore i języka ternate:[10]

polski tidore ternate
ty ngona ngana
oni ona ana
wnętrze doya daha
oko lao lako
dwa malofo romdidi
przyjaciel dagilom dagimoi
jajko gosi boro
pytać yam ginado

Przypisy[edytuj | edytuj kod]

  1. a b c Gary F. Simons, Charles D. Fennig, Tidore, [w:] Ethnologue [online], wyd. 21, Dallas, Texas: SIL International, 2018 [dostęp 2018-04-21] [zarchiwizowane z adresu 2018-04-22] (ang.).???
  2. a b c Ternatan/Tidorese, Encyclopedia.com [dostęp 2020-01-12] [zarchiwizowane z adresu 2020-02-19] (ang.).
  3. Ternate, Peta Bahasa [zarchiwizowane z adresu 2020-02-20] (indonez.).
  4. Clemens L. Voorhoeve, The languages of the North Halmaheran Stock, [w:] Pacific Linguistics: Occasional papers, t. 76, Department of Linguistics, Research School of Pacific Studies, Australian National University (ang.).
  5. a b c Miriam van Staden, The body and its parts in Tidore, a Papuan language of Eastern Indonesia, „Language Sciences”, 28 (2–3), 2006, s. 324–325, DOI10.1016/j.langsci.2005.11.013 (ang.).
  6. Holger Warnk, The coming of Islam and Moluccan-Malay culture to New Guinea c.1500–1920, „Indonesia and the Malay World”, 38 (110), 2010, s. 109–134, DOI10.1080/13639811003665454, ISSN 1363-9811 (ang.).
  7. Paul Michael Taylor, From mantra to mataráa: Opacity and Transparency in the Language of Tobelo Magic and Medicine (Halmahera Island, Indonesia), „Social Science & Medicine”, 27 (5), 1988, s. 430, ISSN 0277-9536/88 (ang.).
  8. Miriam van Staden, A Grammar of Tidore, Mouton De Gruyter, 2013, ISBN 978-3-11-021856-5 (ang.).
  9. Miriam van Staden, Where does Malay end and Tidore begin?, Perspectives on the Bird‘s Head of Irian Jaya, Indonesia; Proceedings of the Conference, Leiden, 13–17 October 1997, Amsterdam: Rodopi, 1998, s. 690–716 (ang.).
  10. Hayami-Allen 2001 ↓, s. 217, 221.

Bibliografia[edytuj | edytuj kod]

  • Cheryl M. Pikkert, Joost J.J. Pikkert, A first look at Tidore phonology, „NUSA: Linguistic Studies of Indonesian and Other Languages in Indonesia” (38), Dżakarta: Universitas Katolik Indonesia Atma Jaya, 1995, s. 43–70 (ang.).
  • Rika Hayami-Allen, A Descriptive Study of the Language of Ternate, the Northern Moluccas, Indonesia, University of Pittsburgh, 2001 (ang.).