Przejdź do zawartości

Jan Potocki (1761–1815)

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Jan Potocki
Ilustracja
Jan Potocki na obrazie Aleksandra Warneka
Herb
Pilawa
Rodzina

Potoccy herbu Pilawa

Data i miejsce urodzenia

8 marca 1761
Pików, województwo bracławskie

Data i miejsce śmierci

23 grudnia 1815
Uładówka koło Pikowa

Ojciec

Józef Potocki

Matka

Anna Teresa Ossolinska

Żona

Julia Lubomirska
Konstancja Potocka

Dzieci

z Julią Lubomirską:
Alfred Wojciech Potocki
Artur Stanisław Potocki z Konstancją Potocką:
Irena Potocka
Andrzej Bernard Potocki
Teresa Potocka

Odznaczenia
Order Orła Białego Order Świętego Stanisława (Rzeczpospolita Obojga Narodów) Order Świętego Włodzimierza IV klasy (Imperium Rosyjskie) Kawaler/Dama Honoru i Dewocji – Zakon Maltański (SMOM)
Multimedia w Wikimedia Commons
Teksty w Wikiźródłach
Cytaty w Wikicytatach
Hrabia Jan Potocki na obrazie Antona Graffa (1785)

Jan[a] Potocki herbu Pilawa, ps. i krypt.: Graf***; M. L. C. J.P.; hr Courchamps (ur. 8 marca 1761 w Pikowie w powiecie winnickim województwa bracławskiego[1] lub w Kuryłówce[2], zm. 23 grudnia 1815 w Uładówce koło Pikowa) – polski powieściopisarz, dramatopisarz (tworzący w języku francuskim), podróżnik, polityk, historyk, publicysta, etnograf, jeden z pierwszych polskich archeologów, badacz starożytności słowiańskich, inżynier, pierwszy polski aeronauta[3], kawaler maltański zaszczycony Krzyżem Devotionis[4], kawaler Orderu Orła Białego. Urodził się na Podolu, a wychowywał się we Francji i Szwajcarii. Płynnie mówił ośmioma językami[5].

Rok 2015 poświęcono życiu i twórczości Jana Potockiego, ze względu na przypadającą 23 grudnia dwusetną rocznicę jego śmierci[6].

Życiorys

[edytuj | edytuj kod]

Urodził się w rodzinie magnackiej. Syn Józefa, krajczego wielkiego koronnego (jednego z przywódców konfederacji radomskiej) i Teresy z Ossolińskich Potockiej. Jako 7-letni chłopiec Jan Potocki opuścił ojczyznę. W latach 1773–1776 uczył się wraz z bratem Sewerynem w szkołach w Lozannie i Genewie, gdzie odebrał staranne wykształcenie. Często przebywał w Paryżu. Świetnie władał językiem francuskim, a z językiem polskim zetknął się na dobre dopiero po przyjeździe do Polski w kwietniu 1778. W tym samym roku, w stopniu podporucznika armii austriackiej brał czynny udział w kampanii bawarskiej. Porucznik wojsk austriackich.

Od 1778 odbywał liczne podróże po Wschodzie i po Europie, m.in. do Turcji i Egiptu (1784), Holandii (1787), Hiszpanii i Maroka (1791), Dolnej Saksonii (1794) i na Kaukaz (1797–1798). Służył w armii austriackiej (1778), walczył jako kawaler zakonu maltańskiego (w latach 1779–1780) z berberyjskimi piratami na Morzu Śródziemnym. Swoje przygody dokumentował w relacjach (część została zebrana w tomie Podróże, relację z podróży do Turcji i Egiptu przełożył na język polski Julian Ursyn Niemcewicz). Był jednym z pierwszych (począwszy od roku 1782) badaczy historii i archeologii Słowiańszczyzny, obok Adama Naruszewicza, Zorian Dołęgi-Chodakowskiego (Adama Czarnockiego), Józefa Maksymiliana Ossolińskiego i Wawrzyńca Surowieckiego. Swoje odkrycia i przemyślenia odnośnie do słowiańszczyzny spisał w 5 tomach Recherches sur la Sarmatie (1789–1792) i w Histoire primitive.

W roku 1783 poślubił Julię Teresę Lubomirską, marszałkównę wielką koronną, dziedziczkę Łańcuta i Krzeszowic – prawdopodobnie najpiękniejszą Polkę (zm. 1794). Owocem tego związku byli dwaj synowie: Alfred Potocki i Artur Stanisław Potocki.

W 1785 udał się drogą morską z Chersonia przez Stambuł do Egiptu, a następnie do Wenecji. Przez ponad 2 lata (1785-1787) przebywał w Paryżu, dzięki uprzejmości E. Lubomirskiej (zamieszkał w jej paryskiej rezydencji). W tym okresie bywał gościem w paryskim salonie wdowy po Helwecjuszu, przyjaźnił się z C. F. Volneyem, a jednocześnie aktywnie sprzyjał społeczno-politycznym dążeniom francuskiego mieszczaństwa. Jesienią roku 1787 udał się do Holandii, gdzie był świadkiem wojny domowej.

Po powrocie do Polski (via Wiedeń w marcu 1788) „przywdział strój polski”[7], a dzięki koneksjom rodzinnym, został (kilka miesięcy później) posłem na Sejm Czteroletni z województwa poznańskiego[8] i działaczem obozu reform (jako zdeklarowany przeciwnik Prus). Wybrany ze stanu rycerskiego sędzią Sejmu Czteroletniego w 1788 roku[9]. We wrześniu 1788 założył Drukarnię Wolną, wydającą Journal Hebdomadaire de la Diète tygodnik relacjonujący debaty sejmowe[10]. 14 maja 1790 roku w Warszawie Potocki towarzyszył w locie balonem pionierowi aeronautyki Jeanowi Blanchardowi stając się pierwszym Polakiem w historii, który wzniósł się w powietrze[3]. W 1789 roku wstąpił do Korpusu Inżynierów Koronnych, z patentem na porucznika, kapitan w 1789 roku. W tym roku powiększył stan liczebny korpusu, zobowiązując się płacić 10 800 zł rocznie[11].

Po przystąpieniu króla do Targowicy przeniósł się do Łańcuta. Dla sceny dworskiej w Łańcucie napisał w 1792 dramat w stylu komedii dell’arte Recueil des Parades (tłum. polskie: Parady).

W 1799 roku ożenił się ze swoją kuzynką, młodszą od siebie o dwadzieścia lat Konstancją Potocką. Związek ten zaowocował trójką dzieci: urodzonym w 1800 roku Bernardem, urodzoną w 1803 roku Ireną i urodzoną w 1805 roku Teresą. Ich małżeństwo rozpadło się w ciągu kilku następnych lat.

Uzyskał posadę na dworze cara Aleksandra I, m.in. został mianowany kierownikiem działu naukowego przy wielkim poselstwie rosyjskim hrabiego Jurija Gołowkina wyprawionym do Chin. Poselstwo liczyło 240 ludzi, w tym 40 dragonów, 20 Kozaków, orkiestrę wojskową, ale także zespół naukowców mających prowadzić obserwacje lingwistyczne, etnograficzne i przyrodnicze. W październiku 1805 r. przybyli do Kiachty przy granicy z chińską Mongolią, gdzie oczekiwali dwa miesiące na zgodę władz chińskich, obawiających się szpiegostwa ze strony tak licznej misji. 20 grudnia wyruszyli w dalszą drogę i 2 stycznia 1806 r. dotarli do stolicy Mongolii Urgi. Ze względu na odmowę ambasadora Rosji oddania hołdu przedstawicielowi cesarza Chin w Urdze, poselstwo zawróciło i 19 lutego powróciło do Kiachty.

Kiedy wrócił do domu w 1808 roku, żona zażądała rozwodu, który rok później doszedł do skutku.

W roku 1815 popełnił samobójstwo trawiony melancholią. Prawdziwą datę śmierci (23 grudnia 1815) i miejsce (w swoim majątku w Uładówce) podali po raz pierwszy jego biografowie, François Rosset i Dominique Triaire, w biografii opublikowanej po francusku w 2004, a po polsku w 2006 roku. Wcześniej podawano daty 20 listopada oraz 2 i 11 grudnia 1815 r. Według biografów prawdziwa jest ta ostatnia data, co dokumentują zapiskiem Ignacego Dawidowskiego, kanonika katedry w Kamieńcu. Jest to data według kalendarza juliańskiego, który w tym czasie obowiązywał na tym terenie. W kalendarzu gregoriańskim jest to 23 grudnia. Swoje twierdzenia biografowie dokumentują także fragmentami wspomnień Stanisława Chołoniewskiego, który dotarł na miejsce wydarzenia w kilka godzin po śmierci Potockiego i widział jego ciało. Z opisu Chołoniewskiego wynika, że Potocki zabił się strzałem w twarz ze starego pistoletu, do którego załadował ołowianą gałkę odpiłowaną od wieczka jakiejś puszki. Pistolet prawdopodobnie eksplodował (był częściowo rozerwany). Chojecki spekulował, że Potocki odpiłował ją, bo nie miał niczego innego pod ręką. Świadkowie, z którymi Chojecki rozmawiał, nie opowiadali o poświęcaniu tej kuli przez księdza. Opowieść o tym, że zabił się srebrną kulą od cukiernicy, którą systematycznie wypiłowywał przez lata, bo uważał, że jest wilkołakiem, jest prawdopodobnie mitem powstałym znacznie później. Potocki został pochowany 1 stycznia 1816 r. (20 grudnia 1815 według kalendarza juliańskiego) w sieni kościoła w Pikowie.

W 1788 r. odznaczony Orderem Orła Białego, w 1784 został kawalerem Orderu Świętego Stanisława, w 1802 uhonorowany rosyjskim Orderem Świętego Włodzimierza[12]. Od roku 1803 członek warszawskiego Towarzystwa Przyjaciół Nauk.

Niemiecki podróżnik i orientalista Julius Klaproth, wraz z Potockim uczestnik poselstwa Jurija Gołowkina do Chin, nadał nazwę Archipelagu Jana Potockiego (fr. l’Archipel de Jean Potocki, niem. Jean-Potocki-Archipel, ang. Potocki Islands) grupie osiemnastu wysp w Zatoce Zachodniokoreańskiej (39–40º szerokości płn., 124–125º długości wsch.)[13][14][15]. Hasło o Archipelagu Jana Potockiego opublikowano w 1859 r. w niemieckiej encyklopedii powszechnej[16]. Nazwa funkcjonowała jeszcze w 1896 roku[17]; wyszła z użycia na początku XX wieku[18] (obecna nazwa to Archipelag Pansong(inne języki)).

Twórczość

[edytuj | edytuj kod]
 Osobny artykuł: Twórczość Jana Potockiego.

Obecnie jest pamiętany głównie jako pisarz i autor napisanej po francusku powieści fantastyczno-filozoficznej Rękopis znaleziony w Saragossie (1805) (tytuł oryg. Manuscrit trouvé à Saragosse), romansu fantastycznego[19] na wzór persko-arabski, o tak zwanym układzie szkatułkowym (z jednego wątku wysnuwają się w niej kolejne, a z tych kolejne itd.). Istniały trzy wersje tego dzieła, z których dwie ostatnie Potocki pisał w latach 1804–1810. Pierwsze dwie nie zostały nigdy ukończone, gdyż Potocki zarzucił ich pisanie, zaczynając kolejną od początku. Ostateczna, autorska wersja nie jest znana. Pierwsze 13 dni z pierwszej wersji powieści Potocki opublikował w Petersburgu, po francusku, wiosną 1805 roku, w liczbie 100 egzemplarzy. Fragmenty czterdziestu początkowych dni, z wersji trzeciej, ukazały się w Paryżu, bez nazwiska autora, w latach 1813 i 1814, jako dwie osobne publikacje, także po francusku. Książka została opublikowana w całości po raz pierwszy w 1847 r. i było to wydanie w języku polskim przygotowane przez tłumacza Edmunda Chojeckiego, który do pierwszych 45 rozdziałów wersji drugiej (więcej nie było) dodał początek i zakończenie z wersji trzeciej, dokonując przeróbek i całość cenzurując. Późniejsze, nowe wydanie w języku polskim zostało przejrzane przez Jana Lenartowicza (1917, 3 tomy). Pierwsze wydanie całości w języku oryginału, pod redakcją Rogera Caillois, nastąpiło w Paryżu dopiero w 1958, a kolejne, w wersji zrekonstruowanej przez René Radrizzaniego, opublikowane zostało w 1989. François Rosset i Dominique Triaire, autorzy biografii Jana Potockiego, opublikowali w 2006 r. drugą i trzecią wersję w języku francuskim, jako dwie osobne książki które nazwali wersją z 1804 i wersją z 1810. Obie te wersje odtworzyli wyłącznie z oryginalnych, francuskich manuskryptów, które znaleźli w bibliotekach we Francji, Polsce, Hiszpanii i Rosji oraz w zbiorach potomków Jana Potockiego. Wersja z 1804 r. składa się z 45 dni (i nie ma zakończenia), a wersja z 1810 r. z 61 dni. Polska wersja kanoniczna, skompilowana, przetłumaczona i ocenzurowana przez Edmunda Chojeckiego, składa się z 66 dni. Można przypuszczać, że owe dodatkowe pięć dni w wersji polskiej zostało wykreowanych przez tłumacza przy okazji łączenia dwóch różnych wersji. W wersji z 1810, trzeciej, najpóźniejszej i zapewne najbliższej zamiarom autora, nie ma np. w ogóle opowieści Żyda Wiecznego Tułacza, którą to opowieść znajdujemy w polskiej wersji Chojeckiego.

Na motywach powieści powstał film Wojciecha Hasa pod tytułem Rękopis znaleziony w Saragossie.

Napisał (wyłącznie w języku francuskim) także ok. 30 innych dzieł.

Najważniejsze z jego dzieł to Rękopis znaleziony w Saragossie, Voyage en Turquie et en Egypte (1788, przekład polski 1789, nowe wydanie 1849; 1924), Essay sur l’histoire universelle et recherches sur celle de la Sarmatie (1789–1792, 4 tomy), Voyage dans quelques parties de la Basse-Saxe pour la recherche des antiquités Slaves ou Vendes (1795).

Próby monograficzne (nt. Potockiego)

[edytuj | edytuj kod]
  1. Aleksander Brückner: J. hr. Potockiego prace i zasługi naukowe, Warszawa 1911
  2. E. Krakowski: Un Témoin de l’Europe des Lumières. le comte J. Potocki (Paryż) 1963.

Zobacz też

[edytuj | edytuj kod]

Uwagi

[edytuj | edytuj kod]
  1. ↑ Niektóre źródła błędnie podają imię Jan Nepomucen. Zob. np. Journal du Marquis de Bombelles, t. II 1784-1789, Genewa, 1982, s. 104.

Przypisy

[edytuj | edytuj kod]
  1. ↑ Dawni pisarze polscy od początków piśmiennictwa do Młodej Polski. Przewodnik biograficzny i bibliograficzny, t. III, Warszawa 2002, s. 281.
  2. ↑ zamek-lancut.pl Objaśnienie: autorka nie rozróżnia Leżajska i Kuryłówki – to w Kuryłówce w poł. XVIII wieku powstał piękny pałac Potockich, zaś Leżajsk na tyle podupadł, że starostowie leżajscy przestali w nim zamieszkiwać.
  3. 1 2 Bolesław Orłowski: Nie tylko szablą i piórem. Warszawa: Wydawnictwa Komunikacji i Łączności, 1985, s. 122. ISBN 83-206-0509-1.
  4. ↑ Paweł Czerwiński, Zakon Maltański i stosunki jego z Polską na przestrzeni dziejów, s. 162.
  5. ↑ PARADY. filmpolski.pl. [dostęp 2021-05-05].
  6. ↑ Strona internetowa poświęcona Janowi Potockiemu w rok Potockiego 2015. janpotocki2015.com. [zarchiwizowane z tego adresu (2015-07-11)].
  7. ↑ T. 6, cz. 1: Oświecenie. W: Bibliografia Literatury Polskiej – Nowy Korbut. Warszawa: Państwowy Instytut Wydawniczy, 1970, s. 69.
  8. ↑ Kalendarzyk narodowy y obcy na rok ... 1792...., Warszawa 1791, s. 314.
  9. ↑ Volumina Legum, t. IX, Kraków 1889, s. 99.
  10. ↑ Drukarnie warszawskie epoki Oświecenia. Drukarnia Wolna Jana Potockiego – druki Sejmu Wielkiego oraz inne wydawnictwa [online], polona.pl [dostęp 2021-04-26].
  11. ↑ Mariusz Machynia, Czesław Srzednicki, Oficerowie Rzeczypospolitej Obojga Narodów 1777-1794. Spisy. T.1: Oficerowie Wojska Koronnego. Cz.2: Artyleria i wojska inżynieryjne, Kraków 1999, s. 81.
  12. ↑ Kawalerowie i statuty Orderu Orła Białego 1705–2008, 2008, s. 242.
  13. ↑ William John Gill, Henry Yule: The River of Golden Sand: The Narrative of a Journey Through China and Eastern Tibet to Burmah. London: John Murray, 1880, s. 18.
  14. ↑ Bolesław Kuźmiński: Polskie nazwy na mapie świata. Warszawa: Nasza Księgarnia, 1967, s. 47. OCLC 831263973.
  15. ↑ Jules Klaproth: Notice sur l’archipel de Jean Potocki situé dans la partie septentrionale de la Mer Jaune. Paris: J.-M. Eberhart, 1820, s. 9 (mapa na końcu książki).
  16. ↑ Jean-Potocki-Archipel. W: Piererʼs Universal-Lexikon der Vergangenheit und Gegenwart oder Neuestes encyclopädisches Wörterbuch der Wissenschaften, Künste und Gewerbe. T. 8 (Hannover – Johannek). Altenburg: H.A. Pierer, 1859, s. 778.
  17. ↑ Isaac Taylor: Names and Their Histories, Alphabetically Arranged as a Handbook of Historical Geography and Topographical Nomenclature. New York: Macmillan, 1896, s. 227.
  18. ↑ Alexander Bruce Boswell: Poland and the Poles. London: Methuen, 1919, s. 50.
  19. ↑ Konrad Walewski, John Clute, SFE: Potocki, Jan [online], sf-encyclopedia.com, 2023 [dostęp 2025-05-18].

Bibliografia

[edytuj | edytuj kod]
  • J. Potocki, Podróże. Zebrał i oprac. L. Kukulski, Warszawa 1959.
  • J. Potocki, Parady. Tłum. J. Modrzejewski. Oprac. L. Kukulski, Warszawa 1966.
  • R. Caillois, Dzieje człowieka i książki. Tłum. L. Kukulski, W: Odpowiedzialność i styl, Warszawa 1967.
  • Władysław Kotwicz, Jan hrabia Potocki i jego podróż do Chin, Wydawnictwo Lux, Wilno 1935.
  • Jean Potocki, Manuscrit trouvé à Saragosse, première édition intégrale établie par René Radrizzani, Paris, Editions José Corti, 1989.
  • A. Kroh, Jan Potocki. Daleka podróż, tłum. W. Dłuski, Warszawa 2007.
  • F. Rosset, D. Triaire, Jan Potocki, tłum. A. Wasilewska, Warszawa 2006 (W.A.B., 514 str., ISBN 83-7414-234-0).
  • T. 6, cz. 1: Oświecenie. W: Bibliografia Literatury Polskiej – Nowy Korbut. Warszawa: Państwowy Instytut Wydawniczy, 1970, s. 69–75.
  • Maria E. Żółtowska: Potocki Jan h. Pilawa, krypt. i ps.: J.P., Graf von *** M.L.C.J.P.; (1762–1815). W: Polski Słownik Biograficzny. T. XXVIII/1, zeszyt 116. Wrocław – Warszawa – Kraków – Gdańsk – Łódź, 1984, 178 s., s. 36–42.

Linki zewnętrzne

[edytuj | edytuj kod]
Źródło: „https://pl.wikipedia.org/w/index.php?title=Jan_Potocki_(1761–1815)&oldid=80404948”