Misterium paschalne

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacja, szukaj
W czasie nocy paschalnej śpiewa się Orędzie paschalne, starożytną pieśń wyjaśniającą sens misterium paschalnego. Diakon ze zgromadzenia palotynów w Ołtarzewie proklamujący Exultet.

Misterium paschalne – jedno z głównych pojęć teologii chrześcijańskiej, odnoszące się do historii zbawienia. Jego treścią jest wydarzenie, które było zwieńczeniem życia i misji Jezusa Chrystusa: męka, śmierć i zmartwychwstanie, uobecniane w Kościele i w sakramentach.

Misterium paschalne w Biblii[edytuj]

Teologia liturgii dostrzega ścisłe powiązanie misterium paschalnego z Nowym Przymierzem – Przymierzem Krwi Chrystusa (Łk 22,19-20). Ostatnia Wieczerza jest odczytywana jako liturgiczna, sakramentalna antycypacja misterium paschalnego: krzyża i zmartwychwstania (Mt 26,26-28; Mk 14,22-24)[1]. Wskazuje się, że misterium paschalne obejmowało też cały szereg wydarzeń związanych ze śmiercią krzyżową Jezusa z Nazaretu. Zaczęło się ono dokonywać już w trakcie uroczystego wkroczenia Jezusa Chrystusa do Jerozolimy (J 12,12-19; Mt 21,1-11), kiedy został ogłoszony Mesjaszem i duchowym królem Izraela. Elementem misterium było też zawiązanie spisku przeciwko Jezusowi (Mt 26,3-4.14-16; 27,3-10; Mk 14,10-11; Łk 22,1-6; J 11,47-53)[2].

Poświęcenie ognia na początku wigilii paschalnej. Jeden z wielu znaków liturgicznych wprowadzających w misterium paschalne. Benedyktyni w New Jersey, USA

Znaczenie misterium paschalnego[edytuj]

Kościoły katolickie, prawosławne i anglikańskie świętują tę tajemnicę przede wszystkim w czasie Triduum paschalnego na Wielkanoc. Jest ono także wspominane i świętowane podczas każdej Eucharystii[3], a szczególnie, według listu Jana Pawła II „Dies Domini”, w niedzielę, która jest „Paschą tygodnia”[4]. W teologii katolickiej pojęcie to powróciło na nowo w okresie Soboru watykańskiego II pod wpływem teologów Ruchu liturgicznego, szczególnie dom Odona Casela. Interesują się nim szczególnie takie dziedziny teologii jak: teologii liturgii, sakramentologia i eklezjologia.

Pierwsze znane użycia terminu misterium paschalne (dosłownie misterium Paschy) znajduje się w homilii Melitona z Sardes O Passze (gr. Peri Pascha) powstałej między rokiem 160 i 170:[5]

Quote-alpha.png

Zrozumcie, przeto, umiłowani,
jak jest ono nowe i stare,
wieczne i doczesne,
zniszczalne i niezniszczalne,
śmiertelne i nieśmiertelne – owo misterium Paschy:
stare co do mocy,
lecz nowe co do Słowa...

O Passze, 2-3

Według Raniero Cantalamessy OFMCap, patrystyczna interpretacja całego bogactwa znaczeń i wymiarów misterium paschalnego może być streszczona w czterech punktach:

  1. Historia – wydarzenia historyczne tworzą fundament misterium paschalnego i ich pamiątka celebrowana jest w paschalnej liturgii Wielkanocnej.
  2. Sakramenty i mistagogia – Historyczne wydarzenia śmierci i zmartwychwstania Chrystusa urzeczywistniają się w wierzącym w postaci jego przejścia ze śmierci do życia. W znaczeniu właściwym, jest to realizowane poprzez katechezę mistagogiczną prowadzącą do chrztu i Eucharystii. Sama uroczystość paschalna, Wielkanoc, jako taka, jest także sakramentempaschale sacramentum.
  3. Życie moralne i duchowe.Pascha (lub Wielkanoc) jest przejściem, oderwaniem się od zła, nawróceniem ku dobru i postępem w życiu duchowym, aż do ostatecznego przejścia do Królestwa Bożego.
  4. Eschatologia – we wczesnym okresie życia Kościoła celebracji misterium paschalnego towarzyszyło żywe oczekiwanie na przyjście Chrystusa. Stopniowo, wspólnoty chrześcijańskie skupiły się na obecności Chrystusa w Kościele jako na liturgicznej antycypacji paruzji. Eschatologia paschalna ma także wymiar indywidualny w postaci gorliwości, starania, by stać się uczestnikiem Paschy niebiańskiej. Misterium paschalne przyjmuje tu rolę zadatku życia wiecznego[6].
Zapalenie paschału, symbolu Chrystusa zmartwychwstałego, Światłości świata „rozpraszającej ciemności grzechu i śmierci”, ważny liturgiczny znak wprowadzający w celebrację misterium paschalnego. Franciszkanie, Sanok.
Chrzest jest w mistagogii chrześcijańskiej rozumiany jako celebracja misterium paschalnego – zanurzenie w śmierć razem z Chrystusem ukrzyżowanym, by umrzeć dla grzechu i duchowe zmartwychwstanie do życia z Chrystusem zmartwychwstałym (por. Rz 6,4n). Współczesna sadzawka chrzcielna w stylu starochrześcijańskim, wykorzystywana do chrztu dzieci i dorosłych przez zanurzenie. Katolicka parafia Aniołów Stróżów w Londynie.

Misterium paschalne w Magisterium Kościoła katolickiego w XX w.[edytuj]

Pojęcie Misterium paschalnego zostało na nowo odkryte w nauczaniu katolickim w okresie poprzedzającym Sobór watykański II (1962-1965 r.). Zostało ono przez Sobór przyjęte jako ważne dla życia Kościoła. W latach posoborowych znalazło swe centralne miejsce w nauczaniu Magisterium Kościoła.

Sobór watykański II[edytuj]

Louis Bouyer, jeden z ekspertów soboru, przypomniał, że termin misterium paschalne był używany w trakcie obrad Soboru watykańskiego II (1963–65) jako bogate w treści określenie chrześcijańskiego odkupienia głoszonego i uobecnianego w liturgii. Ojcowie soborowi wsparli swym autorytetem owoc pracy uczonych ruchu liturgicznego, szczególnie dom Odona Casela i całej szkoły opactwa Maria Laach. Pojęcie misterium zbawienia przetarło swoją drogę do dokumentów Soboru nie bez sprzeciwów i niezrozumienia. Niektórzy zebrani biskupi wyrażali opinię, że jest ono niejasną i chimeryczną ideą, jego ortodoksja jest wątpliwa i że jest ignorowane przez poważną teologię. Ostatecznie Sobór zadecydował o potwierdzeniu ważności tego terminu. Znalazło to swe odbicie w Konstytucji o liturgii Sacrosanctum Concilium[7][8]. Na początku pierwszego rozdziału, w którym dokument mówi o odnowie i rozwoju liturgii, misterium paschalne jest ukazane jako droga, którą Jezus Chrystus odkupił ludzkość:

Quote-alpha.png
Tego zaś dzieła odkupienia ludzi i uwielbienia Boga, które zapowiadały kierowane przez Boga wielkie wydarzenia w życiu ludu Starego Testamentu, dokonał Chrystus Pan, szczególnie przez paschalne misterium swojej błogosławionej męki, zmartwychwstania i chwalebnego wniebowstąpienia; „przez swoją śmierć zniweczył śmierć naszą i zmartwychwstając, przywrócił nam życie”[9]. Albowiem z boku Chrystusa umierającego na krzyżu zrodził się przedziwny sakrament całego Kościoła[10]. (Konstytucja Sacrosanctum Concilium 5; cf. n. 10, 47, 61)

Posoborowe ogólne wprowadzenie do obrzędów chrztu mówi o tym, że „we chrzcie obchodzi się i odprawia misterium paschalne w tym znaczeniu, że przezeń ludzie przechodzą ze śmierci grzechu do życia”. Dlatego tekst zaleca, by chrzcić dzieci „zwłaszcza w wigilię paschalną lub w niedzielę”[11]. Paschalny charakter chrztu podkreśla też wprowadzenie teologiczno-pastoralne, zalecając by sprawowano go „w Wigilię Paschalną lub w niedzielę, w każdą bowiem niedzielę wspomina się Zmartwychwstanie Pana”[12].

Gerald O'Collins SJ zwrócił uwagę, że według Konstytucji Soboru o Objawieniu Bożym Dei Verbum (DV) mysterium paschalne jest szczytem Bożego Objawienia i Historii zbawienia. Konstytucja stwierdziła, że Objawienie, które dokonało się w życiu i działalności Jezusa, wyraziło się najpełniej właśnie w misterium paschalnym. Chrystus „zwłaszcza zaś przez śmierć swoją i pełne chwały zmartwychwstanie, a wreszcie przez zesłanie Ducha prawdy, objawienie doprowadził do końca i do doskonałości” (DV 4). Ze względu na to, że Objawienie i Historia zbawienia są ze sobą ściśle zespolone (por. DV 2) – argumentował O'Collins – „tajemnica paschalna stanowi jednocześnie punkt kulminacyjny zbawczej i objawieniowej komunikacji Boga w Chrystusie”[13].

Jan Paweł II[edytuj]

Myśl Konstytucji „Dei Verbum” o misterium paschalnym podjął i rozwinął Jan Paweł II w rozdziale piątym swej wczesnej encykliki o Bożym Miłosierdziu (30.11.1980 r.) (DM). Jan Paweł II napisał, że prawdę o miłosierdziu, objawioną w swej głębi w historii zbawienia, odnaleźć można w końcowym wydarzeniu mesjańskiej misji Jezusa, określonym w języku Soboru watykańskiego II jako Mysterium paschale.

Quote-alpha.png
Misterium paschalne stanowi szczytowy punkt tego właśnie objawienia i urzeczywistnienia miłosierdzia, które jest zdolne usprawiedliwić człowieka, przywrócić sprawiedliwość w znaczeniu owego zbawczego ładu, jaki Bóg od początku zamierzył w człowieku, a przez człowieka w świecie (DM 7). Tajemnica paschalna — to Chrystus u szczytu objawienia niezgłębionej tajemnicy Boga. Właśnie wtedy wypełniają się do końca owe wypowiedziane w Wieczerniku słowa: „Kto Mnie zobaczył, zobaczył także i Ojca” /J 14, 9/ (DM 8).

Papież napisał również, że w misterium paschalnym objawiła się miłość, która przeciwstawiła się temu, co jest korzeniem zła w historii człowieka czyli grzechowi i śmierci – i miłość ta okazała się silniejsza. Objawienie dokonało się w krzyżu Chrystusa, w nim miłosierdzie ukazało się najpełniej, w najwyższym stopniu (DM 8). W krzyżu spotkały się miłosierdzie i transcendentna sprawiedliwość Boża, „miłosierdzie Boże dało «pocałunek» sprawiedliwości”. Tego misterium krzyża doświadczyła, jak nikt inny z ludzi Maria, „Matka Ukrzyżowanego”. Stała się odtąd „Matką Bożego miłosierdzia”, jej macierzyństwo według Soboru watykańskiego II, jest „w porządku łaski” i towarzyszy „braciom jej Syna” w ich ziemskiej drodze do ich błogosławionego domu (DM 9, por. Lumen gentium 62).

Przykładem tego, jak ważne było dla Jana Pawła II misterium paschalne w życiu Kościoła, są słowa do duchowieństwa Kościoła katolickiego w Sudanie, które wypowiedział w czasie swojej jednodniowej wizyty w Chartumie 10 marca 1993 r. Po słowach o bolesnych wydarzeniach związanych z wojną domową i o misterium męki, śmierci i zmartwychwstania celebrowanych w Eucharystii, papież dodał:

Quote-alpha.png
Bracia i siostry, jeśli jest jedno przesłanie, które Papież chce wam pozostawić, to jest ono następujące: uczyńcie Misterium paschalne centrum waszego życia! Gromadźcie Lud Boży, aby celebrować misterium wiary. Karmcie siebie i wasze wspólnoty słowem życia i sakramentami naszego zbawienia.[14]

W encyklice Fides et ratio 66 (14 września 1998) papież wskazał, że refleksja nad misterium paschalnym Chrystusa, będącym ukoronowaniem historii zbawienia, jest racją bytu teologii. Wypełniając zadanie określone jako intellectus fidei (zrozumienie wiary), teologia stara się spełnić specyficzne wymogi rozumu przez refleksję spekulatywną nad tym, co wiara rozpoznaje jako interwencje Boga w historii, których „ukoronowaniem jest osoba Jezusa Chrystusa i Jego tajemnica paschalna ”. Dokonuje się to dwustopniowo:

  1. przez ukazywanie struktury logicznej i pojęciowej twierdzeń, z których składa się nauczanie Kościoła na temat historii zbawienia
  2. ukazywanie w nich zbawczej treści, której adresatem są zarówno poszczególni ludzie, jak i cała ludzkość.

Katechizm[edytuj]

Katechizm Kościoła Katolickiego przyznaje Misterium paschalnemu centralne miejsce w przesłaniu, które Kościół niesie światu:

Quote-alpha.png
Misterium Paschalne Krzyża i Zmartwychwstania Chrystusa znajduje się w centrum Dobrej Nowiny, którą Apostołowie, a za nimi Kościół, powinni głosić światu (KKK 571)

Katechizm ukazuje Misterium paschalne jako dające dynamikę całemu czasowi Kościoła. Jak zauważył Stanisław Czerwik według Katechizmu szczególnie czas liturgiczny jest celebracją tego Misterium: „w codziennej Eucharystii (Sakramentu sakramentów, Wielkiego Sakramentu – por. n. 1169), w Dniu Pańskim (zwłaszcza w niedzielnej Eucharystii), wreszcie podczas Paschalnego Triduum, które promieniuje na cały rok liturgiczny”[15]. Katechizm mówi, że działanie Chrystusa w czasie Kościoła dokonuje się przez sakramenty, które dają przystęp do Misterium paschalnego. Istota tego działania Chrystusa polega na „udzielaniu (czy «rozdzielaniu») owoców Misterium Paschalnego Chrystusa w celebracji liturgii «sakramentalnej» Kościoła” (KKK 1076)[16].

Papież Franciszek[edytuj]

Również Papież Franciszek, w adhortacji Evangelii gaudium (24 listopada 2013 r.), podjął myśl swych poprzedników o centralnym znaczeniu tajemnicy paschalnej. Według Papieża główną treścią nauczania Kościoła i jego katechezy jest kerygmat, mówiący o Jezusie Chrystusie, który w misterium swej męki, śmierci i zmartwychwstania objawia miłosierdzie Boże:

Quote-alpha.png
Odkryliśmy, że także w katechezie rolę fundamentalną odgrywa pierwsze przepowiadanie lub «kerygma», która powinna zajmować centralne miejsce w działalności ewangelizacyjnej i w każdej próbie odnowy Kościoła. Kerygma jest trynitarna. Jest ogniem Ducha udzielającego się pod postacią języków i sprawiającego, że wierzymy w Jezusa Chrystusa, który przez swą śmierć i zmartwychwstanie objawia nam i komunikuje nieskończone miłosierdzie Ojca. W ustach katechety nieustannie rozbrzmiewa pierwsze orędzie: «Jezus Chrystus cię kocha, dał swoje życie, aby cię zbawić, a teraz jest żywy u twego boku codziennie, aby cię oświecić, umocnić i wyzwolić». Gdy mówimy, że to orędzie jest «pierwsze», nie oznacza to, że jest na początku, a potem się o nim zapomina albo zastępuje się je innymi treściami, które je przewyższają. Jest pierwszym w sensie jakościowym, ponieważ jest głównym orędziem, tym, do którego trzeba stale powracać i słuchać na różne sposoby i które trzeba stale głosić podczas katechezy w tej czy innej formie, na wszystkich jej etapach (EG 164).

Przypisy

  1. Antoni J. Nowak OFM: Misterium Paschalne. W: Leksykon duchowości katolickiej. 2002, s. 531.
  2. Elżbieta Kasjaniuk: Paschalne misterium. W: Encyklopedia Katolicka. T. 14. s. 1414-1415.
  3. Por. Louis Bouyer: Misterium paschalne. Andrzej Zuberbier (przekład); Stanisław Czerwik (red). Kraków: 1973, s. 41-50..
  4. Por. Jan Paweł II: List o świętowaniu niedzieli Dies Domini 3.
  5. Cantalamessa R. OFMCap, (1993) w: Easter in the Early Church, s. 41, przypis końcowy d. Cf. Ef3:4; Kol 4:3.
  6. Cantalamessa R. OFMCap, (1993) Introduction, w: Easter in the Early Church, s. 2-3.
  7. Louis Bouyer (1965), The Liturgy Revived. A Doctrinal Commentary of the Conciliar Constitution on the Liturgy, s.11-12
  8. Notker Füglister (1969) Passover, w: Sacramentum Mundi, tom 4, s. 353
  9. Prefacja wielkanocna Mszału Rzymskiego
  10. Por. św. Augustyn, Objaśnienia do Psalmów, 138, 2: CCL 40 s. 1991 oraz modlitwa po drugim czytaniu Wigilii Paschalnej, w Mszale Rzymskim przed reformą Wielkiego Tygodnia przeprowadzoną przez papieża Piusa XII.
  11. Wtajemniczenie chrześcijańskie. Wprowadzenie ogólne, n. 6. W: Obrzędy Chrztu dzieci dostosowane do zwyczajów diecezji polskich. Wyd. 3. Katowice: Księgarnia św. Jacka, 2009, s. 11.
  12. Chrzest dzieci. Wprowadzenie teologiczne i pastoralne, n. 9. W: Obrzędy Chrztu dzieci dostosowane do zwyczajów diecezji polskich. Wyd. 3. Katowice: Księgarnia św. Jacka, 2009, s. 22.
  13. Gerald O'Collins: Chrystologia. Jezus Chrystus w ujęciu biblijnym, historycznym i systematycznym. Katarzyna Franek, Klementyna Chrzanowska, (przekład). Kraków: Wydawnictwo Uniwersytetu Jagiellońskiego, 2008, s. 14-15, seria: Mysterion.
  14. Pope John Paul II: A Message Of Reconciliation And Hope To All The Sudanese People On The Occasion Of His Pastoral Visit. Day of The First Celebration of the Feast of Blessed Josephine Bakhita, 10th February 1993. Chartum: Katolicka Archidiecezja Chartumu (wyd. Angielsko-arabskie), 1993, s. 30.
  15. Stanisław Czerwik: Pojęcie liturgii według dokumentów reformy soborowej i nowego Katechizmu Kościoła Katolickiego. W: Misterium liturgii w Katechizmie Kościoła Katolickiego. J. Kopeć (red.). Opole: 1995, s. 15-33.
  16. Zob. KKK: ekonomia sakramentalna

Bibliografia[edytuj]

  • Bouyer Louis: Misterium paschalne. Andrzej Zuberbier (przekład) ; Stanisław Czerwik (red.). Kraków: Wydawnictwo "Znak", 1973..
  • Füglister, Notker, (1969) Passover, in: Sacramentum Mundi, vol. 4, New York – London: Herder and Herder – Burns & Oates, p. 352-357, ​ISBN 0-223-97630-X
  • Nowak Antoni J. OFM: Misterium Paschalne. W: Leksykon duchowości katolickiej. Kraków – Lublin: Wydawnictwo "M", 2002, s. 531-532.
  • Cantalamessa, Raniero OFMCap, (1993) Introduction w: Easter in the Early Church. An Anthology of Jewish and Early Christian Texts, Quigley SJ, J.T. Lienhard SJ (przekład i redakcja), Collegville, Minnesota: The Liturgical Press, s. 1–23, ​ISBN 0-8146-2164-3
  • Kasjaniuk Elżbieta: Paschalne misterium. W: Encyklopedia Katolicka. T. 14. Lublin: 2010, s. 1414-1415.