Orla (województwo podlaskie)

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacja, szukaj
Ten artykuł dotyczy wsi w województwie podlaskim. Zobacz też: inne miejscowości o tej nazwie.
Orla
Herb
Herb Orli
Wjazd od strony Bielska Podlaskiego
Wjazd od strony Bielska Podlaskiego
Państwo  Polska
Województwo podlaskie
Powiat bielski
Gmina Orla
Sołectwo Orla
Liczba ludności (2010-12-31) 908[1]
Strefa numeracyjna 85
Kod pocztowy 17-106[2]
Tablice rejestracyjne BBI
SIMC 0038267[3]
Położenie na mapie gminy Orla
Mapa lokalizacyjna gminy Orla
Orla
Orla
Położenie na mapie Polski
Mapa lokalizacyjna Polski
Orla
Orla
Położenie na mapie świata
Mapa lokalizacyjna świata
Orla
Orla
Ziemia 52°42′23″N 23°19′59″E/52,706389 23,333056

Orla (dodatkowa nazwa w języku białoruskim Орля) – wieś w Polsce położona w województwie podlaskim, w powiecie bielskim, w gminie Orla[3].

W latach 1975–1998 miejscowość położona była w województwie białostockim.

Miejscowość jest siedzibą gminy Orla.

Orla stanowiła ośrodek dóbr Radziwiłłów.

Do roku 1941 około 75% mieszkańców stanowiła ludność żydowska, wymordowana następnie przez Niemców podczas Holocaustu[4]. Obecnie większość mieszkańców jest wyznania prawosławnego.

Historia[edytuj]

XVII wiek[edytuj]

  • 1616 – w Orli są 93 do­my
  • 1618 – Krzysz­tof Piorun Ra­dzi­wiłł na­dał przy­wi­lej, w któ­rym zez­wo­lił lu­dziom wszel­kie­go sta­nu tak chrześ­ci­ja­nom wszel­kie­go na­bo­żę­stwa ia­ko i Ży­dom kup­com, rze­mieś­l­ni­kom, kra­ma­rzom, szyn­ka­rzom i ja­ką­kol­wiek pot­s­ci­we­go Po­wo­ła­nia y Kon­dy­cyi oso­bom fun­do­wać się i bu­do­wać. Po­wo­łał ra­dę miej­ską, zło­żo­ną z wój­ta, sześ­ciu ław­ni­ków i pi­sa­rza. Nakazał zbudować na rynku ratusz.
  • 1621–1634 – starostą orlańskim był arianin Stanisław Kurosz
  • 1622 – książę Krzysztof II Radziwiłł kazał wznieść zbór kalwiński przy zamku w Orli.
  • 1626Janusz Radziwiłł przebywa w swojej rezydencji w Orli
  • 1643 – książę Janusz Radziwiłł odnowił przywilej na prawa miejskie Orli. Zmienił przy tym czas odbywania targów tygodniowych ze środy na niedzielę, zaznaczając, żeby nie targowano aż się odprawi nabożeństwo w zborze kalwińskim. Powołał również do życia straż miejską, uzbrojoną w halabardy albo dary oraz zalecił ogrodzenie całego miasta obronnym parkanem.
  • 1656 – podczas "Potopu" pułkownik wojsk litewskich Samuel Oskierka w drodze z Tykocina pustoszy należące do Radziwiłłów posiadłości wokół miasta
  • 1657 – przez miasto w drodze do Brześcia przechodzą wojska Jerzego Rakoczego. Ucieczka ludności.
  • 1660 – odnowiono ogrodzenie wokół dworu oraz bramę wjazdową i wyszlamowano sadzawki w ogrodzie włoskim. Zbudowano śluzę. W latach następnych prowadzono prace remontowe przy dworskiej kamienicy, domu ogrodnika oraz domu urzędniczym.
  • 1663 – Żydzi stanowią połowę 800-osobowej ludności miasta
  • 1694 – księż­na Ludwika Karolina Radziwiłł prze­ka­zała dob­ra or­lań­skie w zas­taw pod­skar­bie­mu i pi­sa­rzo­wi ziem­skie­mu Wiel­kie­go Księ­stwa Li­tew­skie­go Be­ne­dyk­to­wi Paw­ło­wi Sa­pie­sze z pałacem murowanym, z bu­dyn­ka­mi dwor­ne­mi i fol­war­cz­ne­mi i gu­mien­ne­mi (...) z mias­tecz­kiem Or­lem, z Miesz­cza­na­mi, Ży­da­mi i Oby­wa­te­la­mi wie­y­ski­mi, ze wsia­mi Bo­ia­ry i pod­da­ny­mi w nich miesz­ka­ją­cy­mi
  • 1699 – prawa do dóbr zostały przekazane na rzecz Ja­ku­ba Hen­ry­ka Fle­min­ga

XVIII wiek[edytuj]

XIX wiek[edytuj]

  • 1808 – po traktacie w Tylży Podlasie zajmują w miejsce pruskich wojska rosyjskie
  • 1808 – ksią­żę Mi­chał Radziwiłł ostatecznie wy­ku­puje miasto z zas­ta­wu od Branickich
  • 1831 – książę Dominik Radziwiłł odwołuje za nadużycia administratora Mi­chała Gra­bow­skiego, który pełnił ten urząd od czasów Branickich. Nowym administratorem zostaje hrabia Wittgenstein.
  • 18341836 – rosyjscy zaborcy narzucają grekokatolikom (unitom) przyjęcie wiary prawosławnej. W cerkwiach niszczone są monstrancje i wprowadzane ikonostasy. Ze względu na przewagę liczebną Żydów w mieście, nie było w Orli buntów unickich wiernych, podobnych do tych, jakie miały miejsce w takich wsiach jak Stary Kornin, Nowe Berezowo, Czyże.
  • 1867 – miasto liczyło 1375 miesz­kań­ców, z czego 91% stanowili Żydzi.
  • 1870 – ukończenie budowy prawosławnej cerkwi cmentarnej pw. Świętych Cyryla i Metodego

XX wiek[edytuj]

  • 1900 – Orla liczy już 4286 miesz­kań­ców. Ży­dów było 3678, czy­li po­nad 85%.
  • 1915 – w południowej części terenu dawnej cerkwi zamkowej św. Jana pochowano poległych w okolicach miasta żołnierzy rosyjskich i niemieckich. Zmuszanie przez Kozaków części ludności do wyjazdu do Rosji.
  • 1920wojna polsko-bolszewicka
  • 1921 – powrót części ludności po traktacie ryskim
  • 1921 – ludność miasta wy­no­si 1518 osób, z cze­go 1167 sta­no­wi­ą Ży­dzi
  • 1938 – pożar zniszczył 550 budynków miasta w rejonie ulic Narewskiej, Biel­skiej i 3 Ma­ja. Uszkodzona została synagoga. Spaliło się kil­ka ży­dow­skich do­mów mod­lit­wy, w tym dwa przy głów­nej sy­na­go­dze.
  • 19391941 – okupacja radziecka, wywózki na Syberię, rekwizycja gruntów cerkiewnych
  • 19411944 – okupacja niemiecka, stworzenie getta dla Żydów w rejonie ul. Koszelowskiej i Holokaust
  • 1979 – rozebranie zniszczonej cerkwi św. Michała i jej ponowna rekonstrukcja w 1981
  • 1996 – ukończenie budowy wodociągu w gminie

Zabytki i atrakcje turystyczne[edytuj]

Kościoły[edytuj]

Na terenie Orli działalność duszpasterską prowadzą następujące kościoły:

Przypisy

Bibliografia[edytuj]

  • H. Goworko: Orla i włość orlańska w XVI-XVIII wieku. Białystok: 1982.
  • A. Laszuk: Duża i średnia prywatna własność ziemska na Podlasiu w drugiej połowie XVII w.. Białystok: 1995.
  • E. Bagińska: Dobra Radziwiłłów linii birżańskiej na Podlasiu w XVII w..
  • T. Wiśniewski: Bożnice Białostocczyzny. Białystok: 1992.
  • Grzegorz Sosna, Fionik Doroteusz: Orla na Podlasiu: dzieje Cerkwi, miasta i okolic. Bielsk Podlaski – Ryboły – Białystok: 1997.

Linki zewnętrzne[edytuj]