Orla (województwo podlaskie)

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacja, szukaj
Ten artykuł dotyczy wsi w województwie podlaskim. Zobacz też: inne miejscowości o tej nazwie.
Orla
Herb
Herb Orli
Wjazd od strony Bielska Podlaskiego
Wjazd od strony Bielska Podlaskiego
Państwo  Polska
Województwo podlaskie
Powiat bielski
Gmina Orla
Sołectwo Orla
Liczba ludności (2010-12-31) 908[1]
Strefa numeracyjna 85
Kod pocztowy 17-106[2]
Tablice rejestracyjne BBI
SIMC 0038267[3]
Położenie na mapie gminy Orla
Mapa lokalizacyjna gminy Orla
Orla
Orla
Położenie na mapie powiatu bielskiego
Mapa lokalizacyjna powiatu bielskiego
Orla
Orla
Położenie na mapie województwa podlaskiego
Mapa lokalizacyjna województwa podlaskiego
Orla
Orla
Położenie na mapie Polski
Mapa lokalizacyjna Polski
Orla
Orla
Ziemia52°42′23″N 23°19′59″E/52,706389 23,333056

Orla (dodatkowa nazwa w języku białoruskim Орля) – wieś w Polsce położona w województwie podlaskim, w powiecie bielskim, w gminie Orla[3].

Miasto prywatne posiadało prawo magdeburskie w 1618 roku[4] i 1634 roku, położone było w ziemi bielskiej województwa podlaskiego[5]. W latach 1975–1998 miejscowość położona była w województwie białostockim.

Miejscowość jest siedzibą gminy Orla.

Orla stanowiła ośrodek dóbr Radziwiłłów.

Do roku 1941 około 75% mieszkańców stanowiła ludność żydowska, wymordowana następnie przez Niemców podczas Holocaustu[6]. Obecnie większość mieszkańców jest wyznania prawosławnego.

Historia[edytuj]

  • 1510 - księże Iwan Iwanowicz oddaje dobra przy rzece Orlej dla Michajła Bohusza Bohawitynowicza w zamian za dwór w Trokach.
  • 1512 - wzmianka o cerkwiach prawosławnych w Orli - św. Jana Złotoustego i św. Symeona Stylity oraz o duchownym o imieniu Karp i psalmiście (diak) - Zachariasz.
  • 1529 – wzmianka o dworze rodu Bohawitynowiczów w Orli.
  • 1538 – Hanna Bohawitynowiczówna wyszła za mąż za starostę bełzkiego Stanisława Tęczyńskiego, wnosząc mu dobra orlańskie w posagu.
  • 1585 – Katarzyna Olekowicz wychodzi za mąż za arianina Krzysztofa "Pioruna" Radziwiłła, wnosząc Orlę i okolicę na trzysta lat w domenę Radziwiłłów z linii birżańskiej.

XVII wiek[edytuj]

  • 1616 – w Orli są 93 do­my
  • 1618 – Krzysz­tof Piorun Ra­dzi­wiłł na­dał przy­wi­lej, w któ­rym zez­wo­lił lu­dziom wszel­kie­go sta­nu tak chrześ­ci­ja­nom wszel­kie­go na­bo­żę­stwa ia­ko i Ży­dom kup­com, rze­mieś­l­ni­kom, kra­ma­rzom, szyn­ka­rzom i ja­ką­kol­wiek pot­s­ci­we­go Po­wo­ła­nia y Kon­dy­cyi oso­bom fun­do­wać się i bu­do­wać. Po­wo­łał ra­dę miej­ską, zło­żo­ną z wój­ta, sześ­ciu ław­ni­ków i pi­sa­rza. Nakazał zbudować na rynku ratusz.
  • 1621–1634 – starostą orlańskim był arianin Stanisław Kurosz
  • 1622 – książę Krzysztof II Radziwiłł kazał wznieść zbór kalwiński przy zamku w Orli.
  • 1626Janusz Radziwiłł przebywa w swojej rezydencji w Orli
  • 1643 – książę Janusz Radziwiłł odnowił przywilej na prawa miejskie Orli. Zmienił przy tym czas odbywania targów tygodniowych ze środy na niedzielę, zaznaczając, żeby nie targowano aż się odprawi nabożeństwo w zborze kalwińskim. Powołał również do życia straż miejską, uzbrojoną w halabardy albo dary oraz zalecił ogrodzenie całego miasta obronnym parkanem.
  • 1656 – podczas "Potopu" pułkownik wojsk litewskich Samuel Oskierka w drodze z Tykocina pustoszy należące do Radziwiłłów posiadłości wokół miasta
  • 1657 – przez miasto w drodze do Brześcia przechodzą wojska Jerzego Rakoczego. Ucieczka ludności.
  • 1660 – odnowiono ogrodzenie wokół dworu oraz bramę wjazdową i wyszlamowano sadzawki w ogrodzie włoskim. Zbudowano śluzę. W latach następnych prowadzono prace remontowe przy dworskiej kamienicy, domu ogrodnika oraz domu urzędniczym.
  • 1663 – Żydzi stanowią połowę 800-osobowej ludności miasta
  • 1694 – księż­na Ludwika Karolina Radziwiłł prze­ka­zała dob­ra or­lań­skie w zas­taw pod­skar­bie­mu i pi­sa­rzo­wi ziem­skie­mu Wiel­kie­go Księ­stwa Li­tew­skie­go Be­ne­dyk­to­wi Paw­ło­wi Sa­pie­sze z pałacem murowanym, z bu­dyn­ka­mi dwor­ne­mi i fol­war­cz­ne­mi i gu­mien­ne­mi (...) z mias­tecz­kiem Or­lem, z Miesz­cza­na­mi, Ży­da­mi i Oby­wa­te­la­mi wie­y­ski­mi, ze wsia­mi Bo­ia­ry i pod­da­ny­mi w nich miesz­ka­ją­cy­mi
  • 1699 – prawa do dóbr zostały przekazane na rzecz Ja­ku­ba Hen­ry­ka Fle­min­ga

XVIII wiek[edytuj]

XIX wiek[edytuj]

  • 1808 – po traktacie w Tylży Podlasie zajmują w miejsce pruskich wojska rosyjskie
  • 1808 – ksią­żę Mi­chał Radziwiłł ostatecznie wy­ku­puje miasto z zas­ta­wu od Branickich
  • 1831 – książę Dominik Radziwiłł odwołuje za nadużycia administratora Mi­chała Gra­bow­skiego, który pełnił ten urząd od czasów Branickich. Nowym administratorem zostaje hrabia Wittgenstein.
  • 18341839 – powrót unitów do wiary przodków - prawosławia. Wg zalecenia arcybiskupa Iosifa Siemaszki w cerkwi wzniesiono ikonostas a łacińską monstrancję zamieniono darochranitielnicą. Gdy w 1839 roku na Synodzie połockim ogłoszono akt zjednoczenia z Cerkwią Prawosławną, ówczesny proboszcz o. Aleksy Makowiecki wraz z wiernymi bez wątpliwości przyjęli to do wiadomości. Dzięki temu parafię orlańską ominęły niepokoje, inspirowane przez duchownych, jakie miały miejsce w sąsiednich parafiach w Starym Korninie, Nowym Berezowie, Czyżach.[7]
  • 1867 – miasto liczyło 1375 miesz­kań­ców, z czego 91% stanowili Żydzi.
  • 1870 – ukończenie budowy prawosławnej cerkwi cmentarnej pw. Świętych Cyryla i Metodego

XX wiek[edytuj]

  • 1900 – Orla liczy już 4286 miesz­kań­ców. Ży­dów było 3678, czy­li po­nad 85%.
  • 1915 – w południowej części terenu dawnej cerkwi zamkowej św. Jana pochowano poległych w okolicach miasta żołnierzy rosyjskich i niemieckich. Zmuszanie przez Kozaków części ludności do wyjazdu do Rosji.
  • 1920wojna polsko-bolszewicka
  • 1921 – powrót części ludności po traktacie ryskim
  • 1921 – ludność miasta wy­no­si 1518 osób, z cze­go 1167 sta­no­wi­ą Ży­dzi
  • 1938 – pożar zniszczył 550 budynków miasta w rejonie ulic Narewskiej, Biel­skiej i 3 Ma­ja. Uszkodzona została synagoga. Spaliło się kil­ka ży­dow­skich do­mów mod­lit­wy, w tym dwa przy głów­nej sy­na­go­dze.
  • 19391941 – okupacja radziecka - wywózki na Syberię, rekwizycja gruntów cerkiewnych
  • 19411944 – okupacja niemiecka - stworzenie getta dla Żydów w rejonie ul. Koszelowskiej i Holokaust
  • lipiec 1944 - wyzwolenie miejscowości przez oddziały 48 Armii generała majora P. Romanienki wchodzącej w skład 1 Frontu Białoruskiego; ginie 16 żołnierzy radzieckich[8].
  • 1979 – rozebranie zniszczonej cerkwi św. Michała i jej ponowna rekonstrukcja w 1981
  • 1996 – ukończenie budowy wodociągu w gminie

Zabytki i atrakcje turystyczne[edytuj]

Kościoły[edytuj]

Na terenie Orli działalność duszpasterską prowadzą następujące kościoły:

Urodzeni w Orli[edytuj]

Przypisy

  1. GUS. Bank Danych Lokalnych
  2. Oficjalny Spis Pocztowych Numerów Adresowych. Poczta Polska S.A., październik 2015. [dostęp 2016-01-06]. s. 873.
  3. a b Rozporządzenie Ministra Administracji i Cyfryzacji z dnia 13 grudnia 2012 r. w sprawie wykazu urzędowych nazw miejscowości i ich części. „Dziennik Ustaw”. Nr 29, poz. 200, s. 1482, 2013-02-13. Kancelaria Prezesa Rady Ministrów. ISSN 0867-3411. [dostęp 2016-01-06]. 
  4. pierwsza lokacja się nie powiodła
  5. Józef Maroszek, Rzemiosło w miastach podlaskich, w: Studia nad produkcją rzemieślniczą w Polsce (XIV-XVIII w.), Maria Kwapień, Józef Maroszek, Andrzej Wyrobisz, Wrocław 1976, s. 96.
  6. Artur Cyruk: Orla: Społeczność żydowska przed 1989. W: Wirtualny Sztetl [on-line]. Muzeum Historii Żydów Polskich. [dostęp 2016-01-05].
  7. SosnaS. Grzegorz SosnaS., FionikF. Doroteusz FionikF., Orla na Podlasiu. Dzieje Cerkwi, miasta i okolic, 1997, ISBN 83-909009-7-1.
  8. ”Przewodnik po upamiętnionych miejscach walk i męczeństwa lata wojny 1939- 1945” Sport i Turystyka 1988, ISBN 83-217-2709-3, str. 75
  9. Zbigniew Rostkowski: BIELSK PODLASKI – Parafia Najświętszej Opatrzności Bożej. Diecezja drohiczyńska. [dostęp 2016-01-06].

Bibliografia[edytuj]

  • H. Goworko: Orla i włość orlańska w XVI-XVIII wieku. Białystok: 1982.
  • A. Laszuk: Duża i średnia prywatna własność ziemska na Podlasiu w drugiej połowie XVII w.. Białystok: 1995.
  • E. Bagińska: Dobra Radziwiłłów linii birżańskiej na Podlasiu w XVII w..
  • T. Wiśniewski: Bożnice Białostocczyzny. Białystok: 1992.
  • Grzegorz Sosna, Fionik Doroteusz: Orla na Podlasiu: dzieje Cerkwi, miasta i okolic. Bielsk Podlaski – Ryboły – Białystok: 1997.

Linki zewnętrzne[edytuj]