Brańsk

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacja, szukaj
Brańsk
Kościół Wniebowzięcia NMP
Kościół Wniebowzięcia NMP
Herb
Herb Brańska
Państwo  Polska
Województwo  podlaskie
Powiat bielski
Gmina gmina miejska
Prawa miejskie 18 stycznia 1493
Burmistrz Czesław Sokołowski
Powierzchnia 32,43 km²
Populacja (30.06.2016)
• liczba ludności
• gęstość

3 800[1]
117,2 os./km²
Strefa numeracyjna
85
Kod pocztowy 17-120
Tablice rejestracyjne BBI
Położenie na mapie powiatu bielskiego
Mapa lokalizacyjna powiatu bielskiego
Brańsk
Brańsk
Położenie na mapie województwa podlaskiego
Mapa lokalizacyjna województwa podlaskiego
Brańsk
Brańsk
Położenie na mapie Polski
Mapa lokalizacyjna Polski
Brańsk
Brańsk
Ziemia52°44′44″N 22°50′00″E/52,745556 22,833333
TERC
(TERYT)
3202603021
Urząd miejski
Rynek 8
17-120 Brańsk
Strona internetowa
BIP

Brańskmiasto i gmina we wschodniej Polsce, w województwie podlaskim, w powiecie bielskim, siedziba władz wiejskiej gminy Brańsk.

W latach 1975–1998 miasto administracyjnie należało do województwa białostockiego.

Był miastem królewskim Korony Królestwa Polskiego[2] w starostwie brańskim w ziemi bielskiej województwa podlaskiego w 1795 roku[3].

Według danych z 30 czerwca 2012 r.[4] miasto miało 3878 mieszkańców.

Położone jest na Równinie Bielskiej, nad rzeką Nurzec, przy trasie z Warszawy do Bielska Podlaskiego i Białowieży. Sąsiaduje z gminą Rudka.

Struktura powierzchni[edytuj]

Według danych z 2002[5] Brańsk ma obszar 32,43 km², w tym:

  • użytki rolne: 66%,
  • użytki leśne: 27%.

Miasto stanowi 2,34% powierzchni powiatu.

Demografia[edytuj]

Dane z 30 czerwca 2012[4]:

Opis Ogółem Kobiety Mężczyźni
jednostka osób  % osób  % osób  %
populacja 3 878 100 1 953 50,37 1 925 49,63
powierzchnia 32,43 km²
gęstość zaludnienia
(mieszk./km²)
119,58 60,22 59,36
  • Piramida wieku mieszkańców Brańska w 2014 roku[1].


Piramida wieku Bransk.png

Historia[edytuj]

Nazwa miasta pochodzi od rzeki Bronki. W pobliżu miasta znajdują się stanowiska kultury amfor kulistych. W X/XI w. istniał w Brańsku gród obronny w miejscu zwanym dzisiaj Zamczyskiem.

Wiek XIII[edytuj]

Na uroczysku „Kumat” we wschodniej części miasta 23 czerwca 1264 wojska polskie księcia Bolesława Wstydliwego stoczyły zwycięską bitwę z Jaćwingami pod dowództwem wodza Kumata (Komata).

Wiek XIV[edytuj]

W 1366 król Kazimierz Wielki przekazał te ziemie Litwie. Przez pewien czas należał on do posiadłości księcia mazowieckiego Janusza I Starszego.

Wiek XV[edytuj]

Od 1413 miasto wchodziło w skład województwa trockiego. W roku 1430 wzmiankowane jako Bransko. W latach ok. 1440–1444 należało przejściowo do księcia mazowieckiego Bolesława IV. Wtedy też prawdopodobnie miała miejsce lokacja na prawie chełmińskim i powstanie parafii rzymskokatolickiej (pierwsza wzmianka w roku 1446). Jako pierwsze miasto na Podlasiu, 18 stycznia 1493, Brańsk został lokowany na prawie magdeburskim przez wielkiego księcia litewskiego Aleksandra Jagiellończyka.

Wiek XVI[edytuj]

Na XVI w. przypada szczyt rozwoju miasta. Mieszczanie handlowali zwłaszcza drewnem, w mniejszym stopniu zbożem. Od 1532 w mieście odbywały się sejmiki szlacheckie. W roku 1530 powstała szkoła parafialna. Działał tu także szpital i kościół przyszpitalny Świętego Ducha. W latach 1533–1556 starostwo brańskie było zarządzane przez faktorów królowej Bony, a następnie prawa do niego przeszły na króla Zygmunta Augusta. Z 1558 pochodzi pierwsza wzmianka o brańskiej cerkwi prawosławnej. W okresie tym blisko połowę mieszkańców miasta stanowiła ludność ruska[6]. W 1569 na prośbę mieszczan król Zygmunt August włączył miasto do Korony. W 1591 pożar strawił połowę miasta.

Wiek XVII[edytuj]

W 1628 sąd ziemski skazał na śmierć 26 banitów trudniących się przez ponad rok rozbojami. Stąd powstało przekleństwo: „A bodaj cię kat brański oprawił”. W 1633 na mocy postanowień unii brzeskiej cerkiew prawosławną przekazano parafii unickiej (greckokatolickiej)[6]. W 1652 miasto dotknęła epidemia. W latach 1653–1670 starostą brańskim był Bogusław Radziwiłł. Na ten czas datują się wielkie zniszczenia miasta przez wojska polskie, szwedzkie, siedmiogrodzkie, tatarskie i szczególnie moskiewskie w styczniu 1660.

Wiek XVIII[edytuj]

W 1761, na tutejszym sejmiku został wybrany na posła na sejm walny ostatni król Polski Stanisław Poniatowski.

Pod zaborami[edytuj]

Brańsk, 1804 r.

Brańsk najpierw znajdował się pod zaborem pruskim, a następnie, po traktacie w Tylży w 1807 – pod zaborem rosyjskim. W Brańsku powstała w XIX wieku duża społeczność żydowska. Społeczność żydowska już w 1820 uniezależniła się i utworzyła własny kahał. W 1807 roku Żydzi stanowili 7% ludności Brańska. 90 lat później według spisu z 1897 roku, wśród 4087 mieszkańców Żydzi stanowili 58%. Aż 89% ówczesnych żydowskich mieszkańców Brańska przybyło spoza powiatu bielskiego. Byli to w większości uciekinierzy z Rosji, zwani "Litwakami"[7]. W styczniu 1826 doszło tutaj do jedynego w Polsce większego wystąpienia dekabrystów, kiedy to żołnierze miejscowego batalionu saperów Samodzielnego Korpusu Litewskiego odmówili złożenia przysięgi na wierność rosyjskiemu carowi. Do kolejnych wystąpień zbrojnych dochodziło w czasie powstania listopadowego – przez Brańsk przemaszerował w drugiej połowie maja 1831 w drodze na Litwę 700-osobowy korpus pułkownika Dezyderego Chłapowskiego. W 1839 na mocy postanowień synodu połockiego cerkiew unicką przekazano parafii prawosławnej. W trakcie powstania styczniowego miały miejsce wystąpienia zbrojne. Do dużych zniszczeń miasta doszło w czasie I wojny światowej.

II Rzeczpospolita[edytuj]

W 1919 miasto powróciło w granice państwa polskiego. W dniach 30 i 31 lipca 1920 odbyła się tu bitwa w czasie wojny polsko-bolszewickiej.

W 1929 r. miasto liczyło 3739 mieszkańców. Burmistrzem był Stanisław Kołoszko, komendantem Ochotniczej Straży Ogniowej Antoni Lubicki.

Był tu kościół rzymskokatolicki oraz cerkiew prawosławna, którą jednak w 1930 zamknięto i zburzono. Funkcjonował szpital PCK. Działał Związek Kupców, Związek Rzemieślników. Działały tu dwie mleczarnie, cztery młyny, cztery wiatraki.[8]

II wojna światowa[edytuj]

10 września 1939 Brańsk zajęły oddziały niemieckie gen. mjr Schaala. Na mocy paktu Ribbentrop-Mołotow 24 września 1939 do Brańska wkroczyła Armia Czerwona. W 1940 władze okupacyjne postawiły w Brańsku pomnik Lenina, zniszczony latem 1941[9][10].

Jesienią 1941 władze niemieckie utworzyły w Brańsku getto dla ludności żydowskiej[11]. Przez getto przeszło ok. 3 tys. Żydów[11]. W listopadzie 1942 zostało ono zlikwidowane. Jego mieszkańców wywieziono do getta w Bielsku Podlaskim, a stamtąd do obozu zagłady w Treblince[11].

Brańsk został zajęty przez Armię Czerwoną 1 sierpnia 1944. W czasie wojny miasto zostało zniszczone w 35%.

Po II wojnie światowej[edytuj]

Plan Miasta Brańsk, (2012 r.)

Po zakończeniu wojny miasto zaczęło powoli się rozwijać: rozpoczęto odbudowę zniszczonych obiektów, w tym kościoła, a także stworzono gminę Brańsk. 15 marca 1947 Brańsk został opanowany przez partyzantów 6 Brygady Wileńskiej AK kpt. Władysława Łukasiuka „Młota”, którzy rozbroili posterunek Milicji Obywatelskiej i rozstrzelali zastępcę komendanta do spraw politycznych, członka Komunistycznej Partii Zachodniej Białorusi i Polskiej Partii Robotniczej Eliasza Ostapczuka, a zarazem współpracownika UB.

W 1977 Brańsk zdobył główną nagrodę w ogólnopolskim konkursie „Mistrz Gospodarności”. Obecnie ośrodek handlowo-usługowy regionu rolniczego.

Zabytki[edytuj]

Pomnik Jana Pawła II przed kościołem
Kapliczka u zbiegu ulic Binduga i Kilińskiego
  • układ przestrzenny, 1493–XVIII w. (nr rej.:457 z 17.12.1979)
  • kościół parafialny pod wezwaniem Wniebowzięcia NMP, 1859–1862 (nr rej.:680 z 9.12.1987)
  • dzwonnica z 1863 (nr rej.:681 z 9.12.1987)
  • kapliczka z figurą św. Piotra, ul. Binduga/Jana Kilińskiego, poł. XIX w. (nr rej.:535 z 29.12.1983)
  • cmentarz rzymskokatolicki, 1852 (nr rej.:A-75 z 27.10.1993)
  • cmentarz prawosławny, 1803 (nr rej.:A-79 z 17.12.1979)
  • cmentarz żydowski (nr rej.:A-76 z 20.10.1993)
  • drewniany dom, ul. Józefa Piłsudskiego 3, 1900 (nr rej.:675 z 22.12.1987)
  • zagroda, ul. Józefa Piłsudskiego 15, XVIII–XIX w. (nr.rej.:391 z 14.02.1977):
    • drewniany dom mieszkalny,
    • stodoła,
    • obora[12];
  • grodzisko z XI w.
  • drewniane koszary carskie z lat 1875–1890

Zabytki w okolicy[edytuj]

Edukacja[edytuj]

Zespół Szkół Szkół im. Armii Krajowej

W Brańsku działa Zespół Szkół Szkół im. Armii Krajowej, w skład którego wchodzi szkoła podstawowa, gimnazjum, liceum oraz zasadnicza szkoła zawodowa[13]. Na terenie placówki znajduje się także hala sportowa i pełnowymiarowe boisko piłkarskie W roku szkolnym 2016/2017, po raz pierwszy w historii istnienia szkoły, z powodu braku chętnych nie utworzono 1 klasy liceum.

Religia[edytuj]

Kościół Rzymskokatolicki[edytuj]

Polski Autokefaliczny Kościół Prawosławny[edytuj]

Transport[edytuj]

W mieście krzyżują się drogi krajowe i wojewódzkie:

Znane osoby[edytuj]

Zobacz też[edytuj]

Przypisy

  1. a b http://www.polskawliczbach.pl/Bransk, w oparciu o dane GUS.
  2. Magazin für die neue Historie und Geographie Angelegt, t. XVI, Halle, 1782, s. 12.
  3. Karol de Perthées , Mappa Szczegulna Woiewodztwa Podlaskiego, 1795
  4. a b GUS-Główny Urząd Statystyczny (pol.). stat.gov.pl. [dostęp 2013-01-21].
  5. Portal Regionalny i Samorządowy REGIOset (pol.). regioset.pl. [dostęp 2010-09-14].
  6. a b Jerzy Hawryluk. Cerkiew ruska brańska. „Над Бугом і Нарвою”. 3-4 (31-32), 1997. Związek Ukraińców Podlasia (pol.). [dostęp 2017-07-10]. 
  7. Zbigniew Romaniuk, Zarys dziejów osadnictwa żydowskiego w Brańsku, „Ziemia Brańska”, T. 1, 1989, s. 21.
  8. The 1929 Polish Business Directory Project, data.jewishgen.org [dostęp 2017-04-02].
  9. http://bransk.eu/?p=394
  10. Archiwum Etnograficzne
  11. a b c Czesław Pilichowski: Obozy hitlerowskie na ziemiach polskich 1939–1945. Informator encyklopedyczny. Państwowe Wydawnictwo Naukowe, 1979, s. 116. ISBN 83-01-00065-1.
  12. Narodowy Instytut Dziedzictwa: Rejestr zabytków nieruchomych – województwo podlaskie. 31 marca 2017; 5 miesięcy temu.
  13. O szkole (pol.). Zespół Szkół im. Armii Krajowej w Brańsku, 2009-05-17. [dostęp 2014-08-13].

Bibliografia[edytuj]

Linki zewnętrzne[edytuj]