Bełz

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacja, szukaj
Bełz
Ilustracja
Herb Flaga
Herb Flaga
Państwo  Ukraina
Obwód lwowski
Burmistrz Ołeksij Makuch
Powierzchnia 5,85 km²
Populacja (2004)
• liczba ludności
• gęstość

2359
403 os./km²
Nr kierunkowy +380 3257
Kod pocztowy 80062—80063
Położenie na mapie obwodu lwowskiego
Mapa lokalizacyjna obwodu lwowskiego
Bełz
Bełz
Położenie na mapie Ukrainy
Mapa lokalizacyjna Ukrainy
Bełz
Bełz
Położenie na mapie świata
Mapa lokalizacyjna świata
Bełz
Bełz
Ziemia 50°22′N 24°00′E/50,366667 24,000000
Portal Portal Ukraina
Herb Bełza, 1508
Herb Bełza, 1772

Bełz[1] (ukr. Белз, jid. בעלז) – miasto na Ukrainie, w obwodzie lwowskim, w rejonie sokalskim, do 1951[2] w Polsce, w województwie lubelskim, w powiecie hrubieszowskim, siedziba gminy Bełz.

Bełz leży nad Sołokiją i Rzeczycą, przy granicy z Polską.

Lokacja miasta na prawie magdeburskim nastąpiła 5 października 1377 z nadania księcia Władysława Opolczyka. Bełz był stolicą Księstwa Bełskiego Rusi Czerwonej i województwa bełskiego I Rzeczypospolitej. Miejsce popisów szlachty województwa bełskiego I Rzeczypospolitej[3]. Następnie został zajęty przez Austrię podczas I rozbioru Polski (1772) i wszedł w skład Królestwa Galicji i Lodomerii. Do 1914 linia kolejowa oraz przejście graniczne między C.K. Monarchią Austro-Węgier (Galicją) i Cesarstwem Rosji. W momencie wybuchu I wojny światowej, ludność Bełza liczyła 6100 mieszkańców, w tym 3600 Żydów, 1600 Ukraińców i 900 Polaków.[4][5]. Do 15 lutego 1951 miasto znajdowało się w Polsce.

Nazwa[edytuj]

Istnieje kilka wersji pochodzenia nazwy Bełz:

  1. celtycka − 'belz' (woda) lub 'pelz' (potok),
  2. germańska (gocka) – 'pelz' / 'belz' (futrzany, kosmaty, kudłaty)[6].
  3. celtycko-słowiańska (bojkowska) − «белз» lub «бевз» (miejsce błotniste),
  4. słowiańska (staro-ruska) − «бълизь» (miejsce białe, polana wśród ciemnego lasu)[7],
  5. słowiańska (polska) – nazwa 'bełz' jest, według Aleksandra Brücknera, pochodzenia polskiego[8]. Z kolei profesor Jerzy Nalepa uważa, że nazwa ta dotyczy nie tylko miasta , ale także rzeki nad którą Bełz leży. Dziś rzeka ta nosi nazwę Sołokija, ale w dawnych źródłach występuje jako Bełz (Jan Długosz) lub Bełza (źródło z XVI w.). Poza tym znane są dwa potoki o nazwie Bełżec w dorzeczu górnego Bugu oraz miejscowość Bełżec.

Z analizy statystycznej częstości występowania nazw miejscowych wynika, że nazwa ma genezę zachodniosłowiańską. Na terenie zachodniosłowiańskim o wiele częściej występują pokrewne nazwy np. Bełzów, Bełżyce. Oprócz nazw miejscowych pojawiają się w zachodniej Słowiańszczyźnie nazwy osobowe typu Bełza.

Historia[edytuj]

Najdawniejsza przynależność miejscowości w historiografii nie jest do końca ustalona. Według Nestora tereny do Sanu w pierwszej połowie IX wieku zamieszkiwali Radymicze, po czym przemieścili się w rejon położony między Dnieprem, Desną a Sożem; w 885 roku przyłączeni do Rusi Kijowskiej przez księcia ruskiego Olega. Według Nestora Radymicze oraz Wiatycze mieli pochodzić od Lachów i być Lachami[9][10][11].

Inne źródła (m.in. Gesta Hungarorum) podają, że w 892 roku gród Przemyśl i okoliczne tereny opanował książę morawski Świętopełk I i wcielił je do Państwa wielkomorawskiego, po czym ok. 898 roku zajęli je Madziarzy pod wodzą Arpada[12]. Historia ziem nad Sanem i Bugiem obejmujących Grody Czerwieńskie jest niejednoznaczna i niepewna, dokument praski sugeruje, że po 955 roku podlegały one państwu czeskiemu, natomiast w latach 70. X wieku najprawdopodobniej wchodziły w skład państwa Mieszka I. Zamieszkujący ten teren Lędzianie[13] stanowili zaporę przed parciem Rusi na zachód. Świadczy o tym system obronny Lędzian skierowany w kierunku południowo-wschodnim, w którym kluczową rolę odgrywały Czerwień (obecnie Czermno) i Bełz oraz zaplecze gospodarcze położone na zachodnim brzegu Huczwy[14].

Wykorzystując zerwanie sojuszu polsko-czeskiego i najazd Ottona II na Polskę w 979 roku, książę kijowski Włodzimierz Wielki w 981 roku zagarnął cały obszar zamieszkany przez Lędzian[14].

Źródłem mającym tu największą wagę jest zapiska "Powieści Dorocznej" pod rokiem 981[15];

W leto 6489 ide Wołodimer' k Liachom' i zaja grady ich: Peremyszl', Czerwien', i iny grady jeże sut' do sego dnie pod' Rusiu. W sem że letie i Wiaticzi pobiedi i wiezłożi na nia dan' ot niaouga, jakoże otci (otec) jego imasze.

Co w polskim tłumaczeniu brzmi następująco[16];

Roku 6489 [981]. Poszedł Włodzimierz ku Lachom i zajął grody ich: Przemyśl, Czerwień i inne grody, które do dziś dnia są pod Rusią. Tegoż roku i Wiatyczów zwyciężył i nałożył na nich dań od pługa, jaką i ojciec jego brał.

W czasie wyprawy wojennej na Kijów w 1018 odbił je Bolesław Chrobry. W 1030 wareskie wojska Rurykowiczów zagarnęły Bełz, a w następnym roku Jarosław Mądry przy udziale Haralda III inne grody Lachów[17] aż po San. Z tego samego roku pochodzi ostatnia wzmianka o Grodach Czerwieńskich:

Roku 6539 [1031]. Jarosław i Mścisław zebrali wojów mnogich, poszli na Lachów i zajęli Grody Czerwieńskie znowu, i spustoszyli ziemię lacką, i mnóstwo Lachów przywiedli, i rozdzielili ich. Jarosław osadził swoich nad Rosią, i są do dziś.

Kalendarium[edytuj]

Grody czerwienskie.png
Bełz w 1847, litografia

Bełz położony jest na obszarze Roztocza, którym w starożytności władali indoeuropejscy Lugiowie[18] (w późniejszym okresie ulegli celtyckim wpływom kulturowym, a następnie zostali zgermanizowani[potrzebny przypis]), później (II-V w.) wschodniogermańscy Goci[19][20], zeslawizowani Sarmaci (Biali Chorwaci)[21] i lechickie zachodniosłowiańskie plemię - Lędzianie[22].

  • X w.-981 – jeden z Grodów Czerwieńskich prawdopodobnie pod czeskim zwierzchnictwem (od 955), a następnie polskim.[23]
  • 981-1018 – Ruś Kijowska
  • 1018-1030 – Polska
  • 1030-1170 – Ruś Kijowska
  • 1170-1234 – Księstwo Bełskie
  • 1234-1323 – Ruś Halicko-Wołyńska
  • 1323-1340 – Ruś Halicko-Wołyńska pod jurysdykcją Mazowsza
  • 1340-1366 – Księstwo Bełskie pod panowaniem litewskim
  • 1366 – włączony jako lenno do Królestwa Polski
  • 1366-1370 – Księstwo Chełmsko-Bełskie
  • 1370-1377 – Księstwo Chełmsko-Bełskie pod panowaniem litewskim
  • 1377 – lokacja Bełza na prawie magdeburskim.[24]
  • 1378-1387 – Ruś Czerwona pod jurysdykcją Węgier
  • 1382 – książę Władysław Opolczyk wywiózł cudowny obraz Czarnej Madonny (Matki Boskiej Częstochowskiej) z bełskiego Zameczku na Jasną Górę do Częstochowy. Legenda głosi, że autorem obrazu był św. Łukasz Ewangelista, który namalował go na blacie stołu w domu Marii w Nazarecie. W późniejszych wiekach ikona ta miała być przeniesiona do Konstantynopola, a stamtąd trafiła na Ruś Halicką. Podczas walk polsko-węgiersko-ruskich w XIV w. obraz, wykonany na deszczułkach lipowych, został ukryty na zamku Bełz, gdzie odnalazł go książę Władysław Opolczyk.
  • 8 lutego 1444 – nadanie w Bełzie przez ks. Władysława wsi Horyniec zasłużonemu szlachcicowi z Mazowsza – Piotrowi Pieczykurowi z Wilcz.
  • 1387-1462 – pod jurysdykcją książąt mazowieckich, jako lenno polskie
  • 1462-1772 – Polska (stolica województwa bełskiego, tytularnie do 1793)
  • XV - XVIII w. - siedziba sądów szlacheckich: ziemskiego i grodzkiego[25]
  • 1499 i 1502 - dwa najazdy tatarskie pustoszące miasto.
  • do 1620 roku miasto było obwarowane potrójnymi wałami z 4 bramami miejskimi: Lwowską, Sokalską, Lubelską i Zamojską.
  • 1772-1918 – Austria (Galicja i Lodomeria)
  • 1817 – rebbe-cadyk Sholom Rokeach założycielem bełskiej dynastii chasydzkiej.
  • 1884 – przez miasto poprowadzono kolej żelazną: Jarosław - Rawa Ruska - Sokal.
  • 1918/1919 – Zachodnioukraińska Republika Ludowa (ZURL)
  • 1919-1939 – Polska
  • 1939-1944 – Niemcy (Generalne Gubernatorstwo)
  • 24 marca 1944 - atak UPA na Bełz, zamordowano ponad 100 Polaków[26].
  • 20 lipca 1944 – zdobycie przez wojska radzieckie 1 Frontu Ukraińskiego; 2/3 zabudowy miasta uległo zniszczeniu.[27]
  • 1944-1951 – Polska
  • 1944 – gmina Bełz przyłączona do powiatu hrubieszowskiego w woj. lubelskim.
  • 1946 – przesiedlenie części ludności ukraińskiej na tereny Ukraińskiej SRR.
  • 1947 – wysiedlenie ludności ukraińskiej na północno-zachodnie tereny RP.
  • 1951 – odzyskanie praw miejskich.
  • 195115 lutego miasto znalazło się w Ukraińskiej SRR w ramach wymiany terenów granicznych. W zamian za Sokalszczyznę Polska otrzymała miasteczko Ustrzyki Dolne i ziemie w Bieszczadach. Powodem były złoża węgla na Sokalszczyźnie i połączenie kolejowe Rawa Ruska-Sokal, za co Polsce przekazano tereny ubogie w substancje architektoniczno-zabytkową, o nieurodzajnych glebach i z wyeksploatowanymi złożami ropy. Przesiedlenie ludności polskiej nastąpiło jesienią (październik-listopad) 1951
  • 1951-1991 - Ukraińska SRR
  • od 1991 – Ukraina (Obwód lwowski)

Żydzi w Bełzie[edytuj]

Po upadku Kaganatu Chazarskiego w końcu X w. do grodu przybyli pierwsi wyznawcy judaizmu, Karaimi, zajmujący się handlem. Pod koniec średniowiecza (ok. XIV w.) w Bełzie istniał kahał żydowski (aszkenazyjski). W 1665 gmina żydowska uzyskała równouprawnienie w prawach i obowiązkach miejskich[7].

W XIX w. Bełz zasłynął jako ośrodek chasydzki z własną dynastią cadyków, która nieformalnie przewodziła Żydom galicyjskim. Pierwszym Belzer Rebbe był Sholom Rokeach, zwany Sar Shalom (uczeń Jakuba Icchaka Horowica (hebr. יעקב יצחק הורוביץ) z Lublina), w latach 1817-1855. Kolejnymi Belzer Rebbe mieszkającymi w Bełzie byli: Yehoshua Rokeach (1855-1894), Yissachar Dov Rokeach (I) (1894-1926) i Aharon Rokeach (1926-1957), który w 1944 r. dotarł, via Budapeszt i Stambuł, do Palestyny, gdzie w mieście Tel Aviv odbudował bełską dynastię chasydzką. Obecny piąty Belzer Rebbe, Yissachar Dov Rokeach (II), urodzony w 1948 r. w Izraelu, mieszka w Jerozolimie[28].

Słynna żydowska piosenka w języku jidisz "Mayn Sztetele Belz" nie dotyczy, wbrew rozpowszechnionemu przekonaniu, Bełza, lecz miasta Bălţi (Bielce) na terenie obecnej Mołdawii. Nazwa tego miasta w jidysz brzmiała בעלץ - Belc. W Bielcach urodziła się Iza Kremer, słynna śpiewaczka pochodzenia żydowskiego, pierwsza wykonawczyni specjalnie dla niej napisanego utworu [29].

Niemal wszyscy bełscy Żydzi opuścili miasto przed zajęciem go przez Niemców w 1939 uchodząc na ziemie zajęte przez ZSRR. Na ich miejsce okupant przesiedlił Żydów z okolicznych wsi, tworząc obóz pracy. 2 czerwca 1942 1 tys. osób wywieziono do obozu zagłady w Sobiborze; we wrześniu 1942 w ten sam sposób zgładzono dalszych 500 Żydów z Bełza[30].

Zabytki[edytuj]

Bełskie zabytki[31]:

  • Tzw. Baszta Ariańska – najstarsza budowla miasta pochodząca z 1606. Ma formę niskiej, sześciobocznej wieży o grubych ścianach ceglanych, nieotynkowanych, i obszernych podziemiach ze sklepieniami beczkowymi. W tradycji lokalnej uważana jest za dawny zbór ariański (stąd obecna nazwa), choć źródła nie potwierdzają obecności arian w Bełzie. Prawdopodobnie była to pierwotnie kaplica cmentarna (stoi na terenie starego cmentarza bełskiego, zlikwidowanego w XVIII w.), postawiona z fundacji chorążego bełskiego Andrzeja Snopkowskiego. W XVIII w. mieściła archiwum miejskie, później bywała wykorzystywana jako skład.
  • Ratusz miejski, dawny klasztor dominikanów. Klasztor został założony przez księcia Władysława Opolczyka i funkcjonował do XVIII w., kiedy to został zlikwidowany przez władze austriackie w 1784 w ramach tzw. reform józefińskich, a budynki przekazano miejscowej parafii. Dwukondygnacyjna budowla na planie prostokąta z charakterystyczną wieżą zegarową. Wieża nakryta czterospadowym dachem z ażurową sygnaturką, ozdobiona narożnymi parami pilastrów, belkowaniami i profilowanymi gzymsami. W jej wnętrzu odkryto w 2004 malowidło z XVIII wieku, przedstawiające sceny rodzajowe z życia zakonników dominikańskich.
  • Kościół klasztorny pw. Wniebowzięcia NMP z połowy XVI wieku po 1784 służył jako parafialny, a został zniszczony w 1944 w wyniku ataku oddziału UPA na Bełz. Dzieła zniszczenia dopełniły walki frontowe. Zachowały się jedynie fragmenty ścian wzmocnionych szkarpami oraz część półokrągłej apsydy. Kościół pierwotnie łączył się z klasztorem dominikanów, tworząc jeden wielki zespół klasztorny.
  • Cerkiew greckokatolicka pw. św. Paraskewy – cerkiew cmentarna z XVII w., rozbudowana w 1863 i 1906. Pierwotnie stała we wsi Prusinów koło Bełza, w XVIII w. przeniesiona została w obecne miejsce. Zamknięta po II wojny światowej, w 1977 odrestaurowana z przywróceniem pierwotnego wyglądu i zamieniona w muzeum. W 1991 zwrócona grekokatolikom. Jest to budowla dwudzielna. Posiada nawę nakrytą dużą, spłaszczoną kopułą na ośmiobocznym bębnie oraz pięciobocznie zamkniętym prezbiterium. Ściany i dachy pokrywa gont. Obok cerkwi znajduje się drewniana dzwonnica z XIX w. z odkrytą galeryjką pod czterospadowym dachem.
  • Kościół rzymskokatolicki na Zameczku, obecnie cerkiew prawosławna pw. św. Mikołaja. Kościół został postawiony na miejscu starszych budowli w 1926. Stoi na terenie dawnego zamku bełskiego, na którego terenie w średniowieczu stała kaplica prawosławna z obrazem Madonny, przeniesionym następnie do Częstochowy i znanym dziś jako Matka Boska Częstochowska. Do 1951 kościół był celem pielgrzymek ze względu na kopię obrazu Matki Boskiej Częstochowskiej, zwanej też lokalnie Zameczkową, która współcześnie znajduje się w kościele w Tarnoszynie. Po przesiedleniu z tych terenów Polaków, w latach 1951-1992 kościół był nieużywany, a następnie przekazany został miejscowej wspólnocie prawosławnej. Jest budowlą trójnawową, na planie krzyża, z krótkim transeptem i wielobocznie zamkniętym prezbiterium, oraz wystrojem eklektycznym, łączącym elementy neoromańskie, neogotyckie i neobarokowe. Przy kościele znajduje się Wieża Mariacka, wzniesiona w 1933 z okazji 550 rocznicy przeniesienia obrazu Matki Bożej do Częstochowy, oraz kaplica odpustowa pw. św. Walentego z 1935.
  • Kościół rzymskokatolicki pw. św. Mikołaja przy klasztorze dominikanek, obecnie cerkiew greckokatolicka pod tym samym wezwaniem. Zespół kościoła i klasztoru dominikanek został ufundowany przez Zofię Chodkiewiczównę w 1647 i wzniesiony po 1653. Pierwotne zabudowania drewniane zostały w 1743 zastąpione przez murowane budowla w stylu barokowym. W 1784 klasztor został zlikwidowany, a kościół przekazany grekokatolikom. Świątynia była przebudowywana w 1861, między 1945 a 1951 służyła jako rzymskokatolicki kościół parafialny, po przesiedleniu Polaków świątynia została sprofanowana poprzez urządzenie w jej murach magazynu. Od 1991, po generalnym remoncie, służy ponownie jako cerkiew. Budynek kościoła ma charakter trójnawowej bazyliki na planie prostokąta z pięciobocznie zamkniętym prezbiterium. Ściany boczne od wschodu wzmocnione są szkarpami. Fasadę zdobi ryzalit z pilastrami i profilowanymi gzymsami, zwieńczony krzywoliniowym frontonem z wolutami. W niszach pomiędzy pilastrami znajdują się kamienne rzeźby przedstawiające cztery święte katolickie. Po bokach budynku głównego stoją dwie, cofnięte ku tyłowi wieże o trzech kondygnacjach, nakryte barokowymi hełmami. We wnętrzu świątyni znajduje się m.in. ikonostas wykonany w 1893 w Monachium na wzór ikonostasu katedry przemyskiej. W kościele do 1951 znajdował się, otoczony kultem, wizerunek Matki Boskiej Bełskiej, wykonany w XVII w. we lwowskiej pracowni Fedora Seńkowicza, znajdujący się obecnie w kościele parafialnym w Ustrzykach Dolnych. Do świątyni przylega dwukondygnacyjny budynek klasztorny, w pobliżu stoi dzwonnica zwieńczona kopułą na ośmiobocznym bębnie z 1906.
  • Szpital miejski, dawny klasztor felicjanek z II połowy XIX w., w którym w 1951 mieścił się polski sztab akcji przesiedleńczej (akcja H-T), którym kierował gen. Aleksander Zawadzki.
  • Bożnica towarzystwa dobroczynnego „Iszre Lew”, zbudowana w 1909.
  • Budynek mykwy, jedyna pozostałość po Synagodze Wielkiej, zniszczonej przez Niemców w czasie II wojny światowej, podobnie jak i inne żydowskie domy modlitwy w Bełzie.
  • Cmentarz żydowski (kirkut), założony w 1790, z którego ocalało kilkadziesiąt nagrobków, w tym trzy macewy bełskich cadyków ze słynnej chasydzkiej dynastii Rokeach.
  • pozostałości obronnych murów.

Ludzie związani z Bełzem[edytuj]

Lew Halicki
Jakub Sobieski
Yissachar Dov Rokeach (I)
 Z tym tematem związana jest kategoria: Ludzie związani z Bełzem.

Literatura piękna[edytuj]

Pobliskie miejscowości[edytuj]

Zobacz też[edytuj]

Przypisy

  1. Zarządzenie Ministra Spraw Wewnętrznych z dnia 28 lutego 1937 r. o ustaleniu urzędowych nazw miast (M.P. z 1937 r. Nr 69, poz. 104).
  2. Umowa pomiędzy Rzecząpospolitą Polską a Związkiem Socjalistycznych Republik Radzieckich o zamianie odcinków terytoriów państwowych, podpisana dnia 15 lutego 1951 r. (ratyfikowana zgodnie z ustawą z dnia 26 maja 1951 r.) (Dz. U. z 1952 r. Nr 1, poz. 63).
  3. Antoni Sozański, Wykład politycznej geografii, rządu i administracyi dawnej Polski przy końcu istnienia całego państwa (1648-1772), Kraków 1889, s. 6.
  4. Dr Mieczysław Orłowicz. Ilustrowany Przewodnik po Galicyi. Lwów 1919
  5. W 1910 roku w mieście sytuacja wyznaniowa kształtowała się następująco: Żydzi - 60%, osoby wyznania rzymskokatolickiego i greckokatolickiego - po 20%.
  6. http://listserv.linguistlist.org/cgi-bin/wa?A2=ind0212c&L=lowlands-l&P=561 Germanic Lowlands languages
  7. a b Dr Fryderyk Papée, Zabytki przeszłości miasta Bełza. Lwów 1884
  8. Aleksander Brückner: Słownik etymologiczny języka polskiego, Wiedza Powszechna, Warszawa 1993, ISBN 83-214-0410-3, s. 20
  9. August Bielowski Monumenta Poloniae Historica, podane za Małopolska w Słowniku geograficznym Królestwa Polskiego, Tom VI (Malczyce – Netreba) z 1885 r.
  10. Nestor nie zaliczał Lachów do ogólnej nazwy "Słowian" przez którą rozumiał (zgodnie z dzisiejszą terminologią) "Słowian wschodnich". Dla niego Lachowie (Lędzianie) byli to Słowianie polscy (jako odrębna grupa), podobnie traktował Słowian naddunajskich i Słowian morawsko-czeskich, których nie zaliczał do "Słowian", poprzez nazwę którą rozumiał plemiona "wschodniosłowiańskie". Henryk Paszkiewicz Początki Rusi, Kraków 1996, s. 60-86, 400-416
  11. Kwestią dyskusyjną jest pierwotne miejsce zasiedlania przez Lachów w ówczesnych granicach Polski. Według Nestora "sowieni że owi priszedsze siedosza na Wisle, i prozwaszasja lachowie, a ot tiech lachow prozwaszasja polanie, lachowie druzii luticzi, ini mazowszanie, ini pomorianie", co w przełożeniu na język polski brzmi:"Gdy bowiem Włosi naszli na Słowian naddunajskich i osiadłszy pośród nich ciemiężyli ich, to Słowianie ci przyszedłszy, siedli nad Wisłą i przezwali się Lachami, a od tych Lachów przezwali się jedni Polanami, drudzy Lachowie Lutyczami, inni Mazowszanami, inni - Pomorzanami". Powieść minionych lat tłumaczenie profesora Franciszka Sielickiego z 1968, s. 212. W związku z powyższym jasno wynika, że zarówno rejon Warty (Polanie), dolnej Odry (Lutycy), jak i środkowej Wisły (Mazowszanie i dolnej Wisły (Pomorzanie) dopiero w okresie późniejszym zostały objęte nazwą "Lachy". Najprawdopodobniejszy rejon pierwotnego osiedlenia Lachów to albo centralna Polska: ziemia sieradzka i łęczycka, lub okolice takich miast jak: Sandomierz, Lublin, Przemyśl. Henryk Paszkiewicz, Początki Rusi, Kraków 1996, s. 403-404
  12. Witold Chrzanowski, Kronika Słowian, tom 1: Rzesza Wielkomorawska i Kraj Wiślan, Wyd. EGIS, Kraków 2008. ISBN 978-83-7396-702-1
  13. być może także Biali Chorwaci
  14. a b Jan Buraczyński, Roztocze - dzieje osadnictwa, Lublin 2008, s. 45-47
  15. Za tekstem zawartym w wydaniu internetowym Połnoje sobranije russkich letopisiej, t. I., Leningrad 1926-1928.
  16. F. Sielicki, Najstarsza Kronika Kijowska. Powieść Minionych Lat, Wrocław 2005.
  17. "Laesa, Laesar, Leasum, Lesum, Laesom" są to normańskie określenia Lachów nadsańskich z okresu wyprawy Haralda III, 1031 znajdujące się w Sadze o Haraldzie Hardrada. [w:] Kwartalnik historyczny. t. 108, wyd. 1-3. Towarzystwo Historyczne 2001
  18. Gaius Cornelius Tacitus, De Origine et situ Germanorum
  19. http://www.pan-ol.lublin.pl/biul_5/art_505.htm Hrubieszowskie w dobie panowania Gotów
  20. Andrzej Kokowski, Archeologia Gotów. Goci w Kotlinie Hrubieszowskiej, Lublin 1999
  21. Kazimierz Godłowski, Z badań nad rozprzestrzenieniem się Słowian w V-VII w. n.e., Kraków 1979
  22. Magdalena Mączyńska, Wędrówki Ludów. Kraków 1996
  23. Józef Skrzypek, Studia nad pierwotnym pograniczem polsko-ruskim w rejonie Wołynia i Grodów Czerwieńskich, PWN, Warszawa 1962
  24. Władysław II Opolczyk (Ruski, Naderspan)
  25. M. Pawlikowski, Sądownictwo grodzkie w przedrozbiorowej Rzeczypospolitej, Strzałków 2012, tenże, Sądownictwo ziemskie w przedrozbiorowej Rzeczypospolitej, Strzałków 2012
  26. Szczepan Siekierka, Henryk Komański, Krzysztof Bulzacki, Ludobójstwo dokonane przez nacjonalistów ukraińskich na Polakach w województwie lwowskim 1939-1947, Wrocław 2006, ISBN 83-85865-17-9, s.998
  27. ВОВ-60 - Сводки
  28. http://www.jewishgen.org/Rabbinic/infofiles/biblio8.htm Yitskhak Shlomo Yodlov, Sefer Yikhus Belz (The Lineage Book of the Grand Rabbis of Belz). Jerusalem 1984
  29. Isa Kremer
  30. Холокост на территории СССР: Энциклопедия, Moskwa 2009, ISBN 978-5-8243-1296-6 s.61
  31. Grzegorz Rąkowski, Przewodnik po Ukrainie Zachodniej. Część III. Ziemia Lwowska, Wydawnictwo Rewasz, 2007, s. 175-181, ISBN 978-83-89188-66-3.

Linki zewnętrzne[edytuj]