Monasterzyska

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Przejdź do nawigacji Przejdź do wyszukiwania
Ten artykuł dotyczy miasta na Pokuciu. Zobacz też: Monasterzyska na Bracławszczyźnie.
Monasterzyska
Монастириська
ilustracja
Herb Flaga
Herb Flaga
Państwo  Ukraina
Obwód  tarnopolski
Rejon monasterzyski
Populacja (2017)
• liczba ludności

5887[1]
Nr kierunkowy +380 3555
Położenie na mapie obwodu tarnopolskiego
Mapa lokalizacyjna obwodu tarnopolskiego
Monasterzyska
Monasterzyska
Położenie na mapie Ukrainy
Mapa lokalizacyjna Ukrainy
Monasterzyska
Monasterzyska
Ziemia49°04′N 25°07′E/49,066667 25,116667
Portal Portal Ukraina
Monastr na mapie z 1650 r.

Monasterzyska (ukr. Монастириська, Monastyryśka) – miasto na Ukrainie, w obwodzie tarnopolskim, nad Koropcem, siedziba rejonu monasterzyskiego.

Historia[edytuj | edytuj kod]

Monasterzyska leżą nad rzeką Koropiec. Od połowy XIV wieku (później w województwie ruskim) do 1772 miasto należało do Korony Polskiej (od 1569 Rzeczypospolitej), założono je w roku 1454. Od 1772 do 1918 pod zaborem austriackim wchodziło w skład austriackiej prowincji Królestwo Galicji i Lodomerii (czasem po prostu Galicja). W II Rzeczypospolitej miasto znajdowało się w powiecie buczackim województwa tarnopolskiego. Od 1991 miasto na Ukrainie.

W okresie międzywojennym miasto wielowyznaniowe (rzymskokatolickie, greckokatolickie, żydowskie, protestanckie) i wielonarodowościowe (Polacy, Ukraińcy, Żydzi i w mniejszości Niemcy oraz Węgrzy).

Kalendarium[edytuj | edytuj kod]

  • 1433 i 1437 – Monasterzyska własnością rycerza Zygmunta
  • 1454–1465 – Monasterzyska własnością rodziny Buczackich-Jazłowieckich herbu Abdank
  • 1498 – miasto zniszczone przez najazd Mołdawian i Turków
  • 1552 - przywilej dla Monasterzysk od króla Zygmunta Autusta na prowadzenie targu w piątki i jarmarku na św. Jędrzeja[2]
  • 1552 – zamek kamienny został wybudowany przez rodzinę Sienieńskich herbu Dębno
  • 1557 - przywilej od króla na prowadzenie drugiego jarmarku, na św. Krzyż[2]
  • 1578 – Monasterzyska oblegane przez Tatarów i Turków
  • 1621 – zniszczenie zamku w Monasterzyskach przez Tatarów
  • 1629 – Stanisław Lubomirski , wojewoda ruski, pokonał w bitwie pod Monasterzyskami hordy Tatarów krymskich[2]
  • 1630 – od tego roku właścicielem Monasterzysk została rodzina Potockich herbu Pilawa, która przebudowała zamek na pałac
  • 1653 – luty – bitwa o Monasterzyska podczas powstania Chmielnickiego. Monasterzyska były oblegane przez wojska polskie Stefana Czarnieckiego (sam dowódca został ranny w podniebienie); miasta bronił Iwan Bohun. Wojska polskie poniosły klęskę i na pewien czas zaprzestały działań wojennych.
  • 1655 – powstanie Chmielnickiego, Monasterzyska oblegane przez wojska kozackie pod dowództwem Iwana Bohuna.
  • 1751 – poświęcenie kościoła murowanego rzymskokatolickiego p.w. Najświętszej Marii Panny (wcześniejszy kościół rzymskokatolicki - brak daty erekcji, istniał przynajmniej w 1702)[2]
  • 1809 – kwiecień–październik, wojna polsko-austriacka, jako część wojen polsko-napoleońskich, toczyła się również w Galicji
  • 1809 – w Monasterzyskach kwaterował oddział pułkownika Piotra Strzyżowskiego (Strzyżewskiego)
  • 1841 – epidemia tyfusu w Monsterzyskach (wielu mieszkańców zmarło – zapisy w metrykach parafii rzymskokatolickiej w Monasterzyskach)
  • 1844 – Właścicielem Monasterzysk był Przemysław Potocki, syn Antoniego i Róży z Potockich (córka Stanisława Szczęsnego), ożeniony z Teresą Sapieżanką. W tymże roku sprzedał on Monasterzyska wraz z folwarkami Berezówka, Czechów, Huta Stara i Nowa, Słobótka Górna i Wyczółki Karolowi Bako de Hette. Według innych źródeł[jakich?] przejął on Monasterzyska jako posag swej żony z linii Potockich, a wdowy po Korytkowskim. Karol Bako de Hette wybudował w Monasterzyskach piekarnię, koszary i stajnie dla kawalerii. Założył także papiernię, poruszaną wodą.
  • 1854 – garnizon husarii Austriackiej (nr regimentu 15) rozpoczyna stacjonowanie w Monasterzyskach. Stacjonował podobno przez jeden rok, później byli tu dragoni.
  • 1860 – Monasterzyska siedzibą powiatu (niem. Bezirk Monasterzyska, powierzchnia 8.5 mil kw.), który wchodził w skład obwodu Stanisławów (niem. Stanislauer Kreis)[3].
  • przed 1866 – w Monasterzyskach powstaje Fabryka Tytoniu i Cygar. W sprawozdaniu za okres 1866-1870 podano, że fabryka ta, przerabiająca tytoń krajowy oraz węgierski, turecki i amerykański, zatrudniała około 500-800 osób (głównie kobiet). Przy fabryce był szpital dla chorych robotników. Fabryka funkcjonuje do dzisiaj. Według innych źródeł[jakich?] fabryka tytoniu została założona w 1797 przez Karola Bako. W późniejszym okresie była to rządowa fabryka austriacka produkująca tytoń i cygara, z główną dyrekcją w Wiedniu.
  • 1867 – Karol Bako de Hette odsprzedał Monasterzyska Józefowi Marcinowi Młodeckiemu h. Półkozic, synowi Kazimierza Młodeckiego (zm. 1854) i Doroty Potockiej-Młodeckiej. Józef Młodecki[4] z żony Doroty ks. Lubomirskiej (córka ks. Antoniego Juliusza) miał troje dzieci: Marię Młodecką–Potocką (żona Artura hr. Potockiego z Buczacza), Jadwigę Młodecką (niezamężna) i Władysława Młodeckiego (1870-1925), następnego właściciela posiadłości ziemskiej Monasterzyska. Władysław miał dwoje dzieci: Stefana Młodeckiego (1903 Koszowa – ok. 1980) i Józefa Młodeckiego (1898 Koszowa – po 1945 Kraków), który był kolejnym właścicielem dóbr ziemskich Monasterzyska, kawaler, bezdzietny.
  • 1872 – epidemia cholery w Monasterzyskach (w księgach metrykalnych zgonów parafii rzymskokatolickiej zapisy o wielu zgonach na cholerę)
  • 1884 – 15 listopada, otworzono linię kolejową Stanisławów-Buczacz (przez Monasterzyska)
  • 1888 – ogłoszenie generalnej dyrekcji K. K. Fabryki Tytoniu w Wiedniu (Tabakregie) zamieszczone w «Gazecie Lwowskiej» dotyczące przetargu na rozbudowę fabryki
  • 1896 – powstała ochronka dla dzieci - fundatorem byli właściciele Monasterzysk, Młodeccy[5].
  • 1894 – Monasterzyskom groziła epidemia cholery
  • 1903 – 17 września[6][6], pożar w mieście, który rozpoczął się od domu Scherza (handlarza gęsim smalcem) i przeniósł się na całe miasteczko, wraz z przedmieściami – Folwarki[6]. Z wyjątkiem górnej części rynku w misteczku spaliło się wszystko: domy, sklepy, składy i dalsze zabudowania[6]. Zachował się kościół rzymskokatolicki. Od strony południowej płomienie powstrzymała cerkiew, nie zniszczona na zewnątrz, ale w środku już tak[6]. Pastwą płomieni padło jednak probostwo greko-katolickie. Doszczętnie spłonęła, położona w zachodniej części Starego Miasta, nad rzeką Koropiec, dzielnica żydowska zwana "Stambułem", wraz z 800 letnią modrzewiową synagogą, nową synagogą i ratuszem[6]. Łącznie podczas pożaru w Monasterzyskach spłonęło 300 domów, w Folwarkach 150 domów, a około 3000 osób pozostało bez dachu nad głową, przynajmniej 7 ośób zginęło[6][6]. Burmistrzem Monasterzysk był wówczas Nechels[6]. Na miejsce pożaru przybył marszałek powiatu buczackiego, Błażowski[6].
  • 1939 – 18 września – Monasterzyska zajęte przez ZSSR

Dobra ziemskie Monasterzyska[edytuj | edytuj kod]

Z Monasterzyskami związana była szlachecka rodzina Potockich herbu Pilawa Złota. W 1844 roku ostatni właściciel dóbr Monasterzyska, Przemysław Potocki, sprzedał je, wraz z folwarkami Berezówka, Czechów, Huta Stara i Nowa, Słobódka Górna i Wyczółki, Karolowi Bako de Hette. Nowy właściciel wybudował w Monasterzyskach piekarnię, koszary i stajnie dla kawalerii.

W 1867 Karol Bako de Hette sprzedał dobra Monasterzyska Józefowi Marcinowi Młodeckiemu herbu Półkozic.

Właścicielami części Monasterzysk byli również bracia Safrin[7]: Juda Safrin – prezes kahału w Monasterzyskach i właściciel gorzelni w pobliskim Buczaczu, a zarazem dziadek Horacego Safrina oraz Izrael Herz Safrin – burmistrz Monasterzysk (w latach 1871–1875, również w 1877)[8], jednocześnie wieloletni członek Rady Powiatowej w Buczaczu z grupy gmin miejskich jako właściciel dóbr.

Bracia Safrin dzierżawili od Józefa Młodeckiego prawo propinacji i produkowali w miejscowym browarze piwo (Browar Monasterzyska).

Zabytki[edytuj | edytuj kod]

kościół pw. Wniebowzięcia Najświętszej Marii Panny
  • warowny zamek istniał do połowy XVIII w. Ludwika Potocka wydzierżawiła zamek rządowi Austrii na fabrykę tytoniu. Niebawem zamek spłonął i nie został odbudowany[9]
  • pałac wybudowany w stylu klasycystycznym, w 1780 przez Ludwikę Potocką przetrwał do 1914, kiedy spłonął podpalony przez Kozaków. W 1918 rozpoczęto odbudowę obiektu, której nie dokończono[9]
  • cmentarz rzymskokatolicki. W mieście znajduje się jeden z największych polskich cmentarzy na Podolu, liczący ponad 2000 kamiennych nagrobków, kaplica grobowa Potockich oraz kwatera wojskowa, na której spoczywają powstańcy styczniowi z 1863 oraz legioniści polscy z okresu walk 1914–1918. Obiekt ten w 2006 był w złym stanie i wymagał natychmiastowej konserwacji.
  • cmentarz greckokatolicki
  • cmentarz żydowski
  • kościół pod wezwaniem Wniebowzięcia Najświętszej Maryi Panny. Obecny, murowany kościół wybudowano w połowie XVIII wieku w miejscu wcześniejszego drewnianego. Fundatorem kościoła był dziedzic miasta Józef Potocki, kasztelan lwowski (lub Bazyli Potocki[potrzebny przypis]). Konsekracja w 1751 dokonana przez biskupa sufragana krakowskiego Michała Kunickiego. Najokazalszą ze świątyń miasta, obecnie cerkiew prawosławna (UAKP).
  • wjazd do miasta zapewniały niegdyś Brama Bystrzycka i Brama Podolska.

Znane postacie pochodzące z Monasterzysk[edytuj | edytuj kod]

Właściciele Monasterzysk[edytuj | edytuj kod]

Ludzie związani z Monasterzyskami[edytuj | edytuj kod]

  • Leon Chameides – burmistrz Monasterzysk w 1914, doktor[17]
  • Anzelm Mosler – dr, adwokat w Monasterzyskach[18], żydowski działacz społeczny.
  • Antoni Sztyl – rzeźbiarz lwowski, autor prac w miejscowym kościele.
  • Stanisław Józefczuk – nauczyciel, w 1933 mianowany kierownikiem 7-klasowej szkoły męskiej[19]
  • Sylwester Thulie – starosta powiatowy w Monasterzyskach (m.in. w 1860)[20].

Honorowi obywatele Monasterzysk[edytuj | edytuj kod]

Przypisy[edytuj | edytuj kod]

  1. Чисельність наявного населення України на 1 січня 2017 року. Державна служба статистики України. Київ, 2017, s. 66. (ukr.)
  2. a b c d Słownik geograficzny Królestwa Polskiego i innych krajów słowiańskich, T. VI - wynik wyszukiwania - DIR, dir.icm.edu.pl [dostęp 2020-02-15].
  3. Handbuch des Lembergerer Statthalterei-Gebietes in Galizien für das Jahr 1860. Lemberg, 1860, s. 8, 46. (niem.)
  4. Otrzymał nowy herb od Papieża Leona XIII; zob.: Teodor Żychliński: Złota księga szlachty polskiej. R. XIII. Poznań, 1891, s. 246–247.
  5. ANNO, Kuryer Lwowski (Lemberger Courier), 1898-04-17, Seite 2, anno.onb.ac.at [dostęp 2020-02-15].
  6. a b c d e f g h i j Kurjer Lwowski, 1903-09-20, Seite 4, anno.onb.ac.at [dostęp 2020-02-15].
  7. Natasza Celer za:Gesher Galicia, Monasterzyska Cadastral Map, 1847.
  8. Schematyzm Galicji 1871 rok, 1871.
  9. a b Roman Aftanazy, Dzieje rezydencji na dawnych kresach Rzeczypospolitej, wyd. drugie przejrzane i uzupełnione, t. 7: Województwo ruskie, Ziemia Halicka i Lwowska, Wrocław: Zakład Narodowy im. Ossolińskich, 1995, s. 125-128, ISBN 83-04-04229-0, ​ISBN 83-04-03701-7​ (całość).
  10. Sprawozdanie Dyrekcyi C. K. Gimnazyum z wykładowym językiem polskim w Przemyślu za rok szkolny 1908. 1908, s. 5 [19].
  11. Władysław Szklarz i Zbigniew Żyromski. Buczaczanie typowani do wpisania do «Złotej Księgi Kresowian. „Głos Buczaczan”. 3 (58), Wrocław, 2006, s. 41.
  12. Z dziejów walki z chorobami zakaźnymi w Kielcach
  13. Zmarł Zbigniew Żyromski
  14. Pierścień Milenijny dla Zbigniewa Żyromskiego. Dziennikarze RP. 25 września 2017.
  15. Józef Marcin «II» hr. (primog.) Młodecki h. Półkozic
  16. Zmarli. „Kurier Lwowski”. 288, s. 3, 17 stycznia 1902.
  17. Szematyzm Królestwa Galicyi i Lodomeryi z Wielkiem Księstwem Krakowskiem na rok 1914. Lwów, 1914, s. 513.
  18. Z Izby sądowej. „Kurjer Stanisławowski”. 1225, s. 3, 28 lutego 1909.
  19. Ruch służbowy. „Dziennik Urzędowy Kuratorjum Okręgu Szkolnego Lwowskiego”. 7, s. 230, 1933, R. XXXVII.
  20. Handbuch des Lembergerer Statthalterei-Gebietes in Galizien für das Jahr 1860. Lemberg, 1860, s. 46. (niem.)
  21. Szematyzm Królestwa Galicyi i Lodomeryi z Wielkiem Księstwem Krakowskiem na rok 1907. Lwów: drukarnia Wł. Łozińskiego, 1907, s. 30.

Bibliografia[edytuj | edytuj kod]

Linki zewnętrzne[edytuj | edytuj kod]