Prószków

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Prószków
miasto w gminie miejsko-wiejskiej
Ilustracja
Kamienice przy rynku
Herb Flaga
Herb Flaga
Państwo

 Polska

Województwo

 opolskie

Powiat

opolski

Gmina

Prószków

Data założenia

1250

Prawa miejskie

1560–1915 i od 2004

Burmistrz

Krzysztof Cebula

Powierzchnia

16,22 km²

Populacja (30.06.2016)
• liczba ludności
• gęstość


2690[1]
165,8 os./km²

Strefa numeracyjna

(+48) 77

Kod pocztowy

46-060

Tablice rejestracyjne

OPO

Położenie na mapie gminy Prószków
Mapa konturowa gminy Prószków, w centrum znajduje się punkt z opisem „Prószków”
Położenie na mapie Polski
Mapa konturowa Polski, na dole nieco na lewo znajduje się punkt z opisem „Prószków”
Położenie na mapie województwa opolskiego
Mapa konturowa województwa opolskiego, w centrum znajduje się punkt z opisem „Prószków”
Położenie na mapie powiatu opolskiego
Mapa konturowa powiatu opolskiego, na dole znajduje się punkt z opisem „Prószków”
Ziemia50°34′35″N 17°52′17″E/50,576389 17,871389
TERC (TERYT)

1609104

SIMC

0502523

Urząd miejski
ul. Opolska 17
46-060 Prószków
Strona internetowa

Prószków (dodatkowa nazwa w niem.  Proskau) – miasto w województwie opolskim, w powiecie opolskim, siedziba gminy, położone 8 km na południe od Opola, leżące na Górnym Śląsku. Prawa miejskie Prószków uzyskał w 1560, utracił je w 1915 i ponownie odzyskał w 2004.

Przez miasto przebiega droga wojewódzka nr 414: Prudnik-Opole, a obok Prószkowa przebiega autostrada A4 (jednak bez możliwości zjazdu; znajduje się tam tylko MOP kat. I, od 2006 roku[2]).

Według danych z 30 czerwca 2016 miasto liczyło 2690 mieszkańców[3].

Nazwa[edytuj | edytuj kod]

W roku 1613 śląski regionalista i historyk Mikołaj Henel z Prudnika wymienił miejscowość w swoim dziele o geografii Śląska pt. Silesiographia podając jej łacińską nazwę: Pruscavia[4]. Polską nazwę miejscowości w formie Prusków oraz niemiecką Proskau w książce „Krótki rys jeografii Szląska dla nauki początkowej” wydanej w Głogówku w 1847 wymienił górnośląski ksiądz i pisarz, Józef Lompa[5]. Nazwy Prusków i Proskau oraz Pruszków podaje także Słownik geograficzny Królestwa Polskiego[6].

Historia[edytuj | edytuj kod]

Pd-zach. skrzydło zamku i basteja od strony ul. Młyńskiej
Prószków, 1903 r.

Najstarsze wzmianki o miejscowości pochodzą z 1250 r. Od XIV wieku była ona własnością rodziny Prószkowskich. W 1563 r. wybudowali oni zamek w stylu odrodzenia, zburzony następnie przez Szwedów w 1644 r., a odbudowany w 1677 roku. Do zamku należała fabryka fajansów, która przetrwała do 1850 r. Od XVIII do początku XX wieku w Prószkowie produkowano też piwo.

Gdy ostatni męski potomek rodu, hrabia Leopold Prószkowski, zginął w pojedynku w roku 1769, dobra prószkowskie wraz z zamkiem przeszły na własność hrabiego von Dietrichstein, męża Karoliny Maksymiliany, córki Jana Krzysztofa Prószkowskiego. Dietrichsteinowie sprzedali prószkowski zamek w roku 1783 królowi pruskiemu Fryderykowi II Hohenzollernowi.

Od 26 października do 5 listopada 1831 w Prószkowie panowała epidemia cholery[7]. W roku 1847 powstała tu Królewska Akademia Rolnicza, a w roku 1868 swoją działalność rozpoczął Królewski Instytut Pomologiczny, którego inicjator – Gustaw Stoll, jako pierwszy dyrektor uczelni, przyczynił się do rozbudowy obiektów dydaktycznych oraz powiększenia powierzchni gospodarstwa, gdzie pojawiły się szkółki i pola uprawne. Od 1871 roku powstawały kolejno: internat, mieszkania dla pracowników, przetwórnia owoców, system wodociągów nawadniających sad, cieplarnie oraz chłodnie. Następnie w 1878 założono park w celach dydaktycznych i ochronnych dla słabo odpornych odmian drzew owocowych. W 1915 roku nazwę instytutu zmieniono na „Królewska Szkoła Sadowniczo-Ogrodowa”. W roku 1924 uczelnię przekształcono na Niższą Roczną Szkołę Ogrodniczą, która działała do roku 1944. Do absolwentów tej uczelni należał Zygmunt Rościszewski, polski przyrodnik, profesor na Uniwersytecie w Dorpacie[8]

Podczas plebiscytu w 1921 roku 1587 osób głosowało za Niemcami, a 151 za Polską[9].

Po przyłączeniu do Polski w roku 1945, w 1947 powstało Państwowe Koedukacyjne Liceum Ogrodnicze, a jego następcą było Państwowe Technikum Ogrodnicze. W roku 1969 wybudowano nowy budynek główny oraz internat i tak rozpoczął działalność Zespół Szkół Ogrodniczych im. Józefa Warszewicza. Były PGR, który znajdował się w bezpośrednim sąsiedztwie przyłączono do szkoły i powstało Gospodarstwo Pomocnicze przy Zespole Szkół Ogrodniczych im. J. Warszewicza w Prószkowie, które funkcjonowało do lat dziewięćdziesiątych ubiegłego stulecia. Obecnie szkoła nosi nazwę Zespołu Szkół im. J. Warszewicza. Budynek szkoły oraz przyległy teren, w tym boiska sportowe, zostały wyremontowane i zmodernizowane. Przy Zespole Szkół działa Wojewódzki Ośrodek Szkolenia Młodzieży w Piłce Nożnej. Szkoła stanowi jeden z elementów zasobów kulturowych o dużym znaczeniu dla miejscowości oraz dla regionu. Po okresie świetności Państwowego Technikum Ogrodniczego, które było kontynuacją działalności tego ośrodka ogrodnictwa, do dziś pozostały szklarnie i część budynków gospodarczych. Jeszcze w latach osiemdziesiątych uprawiano tutaj na szeroką skalę sady owocowe i szkółkarstwo. Funkcjonowała przetwórnia warzyw i owoców oraz chlewnia. Całość zabudowań związanych z dawnymi i istniejącymi szkołami i gospodarstwami nazywana jest Pomologią.

Prószkowska manufaktura fajansu[edytuj | edytuj kod]

W 1764 r. hrabia Leopold Prószkowski (1725-1769) założył w Prószkowie manufakturę fajansu i uruchomił ją z pomocą pracowników manufaktury naczyń majolikowych w Holíču. W 1769 r. załoga liczyła 49 osób. Po bezpotomnej śmierci Leopolda nad manufakturą zawisła groźba całkowitego wstrzymania produkcji. Sytuacja została zażegnana uregulowaniem spraw spadkowych w styczniu 1770 r., gdy dobra prószkowskie przypadły księciu Karlowi Maximilianowi von Dietrichstein(inne języki), panu na Mikulovie, który dwa miesiące później scedował je na swojego syna hrabiego Johanna Karla von Dietrichstein. W roku 1783 hrabia Johann Karl przeniósł część produkcji do swoich czeskich dóbr tj. do Hranic na Morawach, a następnie w tym samym roku sprzedał dobra prószkowskie wraz z manufakturą fajansu królowi Prus Fryderykowi Wielkiemu. Administratorem nowego nabytku królewskiego został radca Johann Gottlieb Leopold (1738-1816), który w roku 1788 wziął w dzierżawę na własny rachunek domenę prószkowską wraz z manufakturą. W roku 1796 obok produkcji fajansów zwykłych rozpoczęto w Prószkowie wytwarzanie wyrobów z fajansu delikatnego na wzór angielski. Wraz z początkiem XIX w. produkcja fajansu zwykłego w Prószkowie schodzi na dalszy plan, by ostatecznie całkowicie oddać pole fajansowi delikatnemu. Do produkcji w Prószkowie wkroczył styl empire, produkowano przedmioty ozdobne i użytkowe z czerwonej i czarnej glinki z wizerunkami czarnych i czerwonych postaci w stylu antycznego malarstwa wazowego, a także wazy w „stylu etruskim”. Jako dekorację jasnych naczyń z fajansu delikatnego wprowadzono w 1796 r. tak zwaną litogeognozję, czyli technikę zdobienia fajansu delikatnego drukiem przenoszonym na glinkę z płyt miedzianych. W roku 1812 zakończyła się umowa dzierżawy manufaktury z radcą Leopoldem, a w jego miejsce dzierżawę objął kasjer fabryczny Johann Friedrich Dickhut (1762-1823). W roku 1821 manufaktura w Prószkowie w wyniku kupna przeszła na własność rodziny Dickhut, która kontynuowała produkcję do 1850 r. a być może nawet do 1853 r.[10][11][12]

Ludność[edytuj | edytuj kod]

  • Piramida wieku mieszkańców Prószkowa w 2014 roku[1].


Zabytki[edytuj | edytuj kod]

Kościół św. Jerzego
Prószkowski zamek - pałac
Stary cmentarz niemiecki

Do wojewódzkiego rejestru zabytków wpisane są[13]:

  • kościół par. pw. św. Jerzego, barokowy z 1687 – XVII wieku, XIX w.
  • plebania, z XVII w., z połowy XVIII w.
  • zespół zamkowy, z XVI/XVII w., XVIII/XIX w.:
    • zamek, dawniej w rękach rodu Prószkowskich (Proskowski). Wybudowany w XVI wieku w stylu renesansowym, po zniszczeniach w XVIII wieku przebudowany w stylu barokowym
    • park
  • dom, ul. Korfantego 1, z końca XVIII w.
  • dom, ul. Zawadzkiego 36, z XVIII w., XX w.

Prószków - Pomologia

  • zajazd, ul. Opolska 9, z początku XX w.
  • park – arboretum.

inne zabytki:

  • budynek dawnego browaru z 1870 r., przy ulicy Zamkowej
  • dawny kościół ewangelicki z 1866 r.
  • kapliczka św. Nepomucena z 1877 r.
  • stary cmentarz niemiecki z nagrobkami z XVIII–XX wieku.

Religia[edytuj | edytuj kod]

Klimat[edytuj | edytuj kod]

29 lipca 1921 roku w Prószkowie zanotowano najwyższą temperaturę na terenie dzisiejszych ziem polskich. Termometr na wówczas niemieckiej stacji meteorologicznej pokazał plus 40,2 stopnia[15].

Współpraca międzynarodowa[edytuj | edytuj kod]

Miasta i gminy partnerskie:

Zobacz też[edytuj | edytuj kod]

Przypisy[edytuj | edytuj kod]

  1. a b Prószków w liczbach, Polska w liczbach [dostęp 2016-01-11] (pol.), liczba ludności w oparciu o dane GUS.
  2. Są MOP-y, motofakty.pl [dostęp 2017-11-26].
  3. Lucyna Nowak, Joanna Stańczyk, Agnieszka Znajewska: Ludność. Stan i struktura w przekroju terytorialnym (Stan w dniu 30 VI 2008 r.). Warszawa: Główny Urząd Statystyczny, 2008. ISSN 1734-6118.
  4. Detlef Haberland: Die „Silesiographia” und „Breslo-Graphia” von Nicolaus Henel von Hennenfeld. Arkadiusz Cencora, Diana Codogni-Łańcucka. Wrocław: Biblioteka Uniwersytecka we Wrocławiu, 2011, s. 180. ISBN 978-83-910595-2-4.
  5. Józef Lompa, „Krótki rys jeografii Śląska dla nauki początkowej”, Głogówek 1847, str.28.
  6. Prószków, [w:] Słownik geograficzny Królestwa Polskiego, t. IX: Pożajście – Ruksze, Warszawa 1888, s. 126.
  7. Robert Hellfeier, Smolarnia 350 lat historii, Smolarnia 2014, s. 84.
  8. Stanisław Sroka: Polski SŁownik Biograficzny. [dostęp 2017-02-14].
  9. Wyniki plebiscytu w powiecie opolskim. home.arcor.de. [zarchiwizowane z tego adresu (2013-10-04)]..
  10. Anna Kwiecień, Stanisław Siess-Krzyszkowski, Fajanse prószkowskie. Kolekcja ze zbiorów Muzeum w Gliwicach, Gliwice 2005, s. 13, 32, 39.
  11. Źródła do dziejów Prószkowa = Quellen zur Geschichte von Proskau, red. nauk. Andrzej Hanich, współpr. Hubert Dobranowski, Opole 2012, s. 369 - 379.
  12. Andrzej Hanich, Prószków od czasów najdawniejszych do współczesności, Opole 2023, s. 251-261.
  13. Rejestr zabytków nieruchomych woj. opolskiego. Narodowy Instytut Dziedzictwa. s. 99. [dostęp 2013-01-06].
  14. Dane według wyszukiwarki zborów, na oficjalnej stronie Świadków Jehowy jw.org [dostęp 2014-06-04].
  15. Mizerski W., Żukowski J. (red.): Tablice geograficzne. Warszawa: Adamantan, 2001. ISBN 83-7350-025-1.

Bibliografia[edytuj | edytuj kod]

  • Hanich Andrzej, Prószków od czasów najdawniejszych do współczesności, Opole 2023.
  • Hanich Andrzej (red.), Studia z dziejów Prószkowa, Opole 2014.
  • Heinrich Erhard, Pawełczyk Andrzej, Zarys dziejów Prószkowa, Prószków 2000.
  • Kwiecień Anna, Siess-Krzyszkowski Stanisław, Fajanse prószkowskie. Kolekcja ze zbiorów Muzeum w Gliwicach, Gliwice 2005.
  • Mierzejewski Zenobiusz, Park arboretum w Prószkowie, Opole 2001.
  • Źródła do dziejów Prószkowa = Quellen zur Geschichte von Proskau, red. nauk. Andrzej Hanich, współpr. Hubert Dobranowski, Opole 2012.

Linki zewnętrzne[edytuj | edytuj kod]