Biała (miasto)

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacja, szukaj
Inne znaczenia Ten artykuł dotyczy miasta. Zobacz też: inne znaczenia tego hasła.
Biała
Barokowa rzeźba Jana Nepomucena na rynku w Białej
Barokowa rzeźba Jana Nepomucena na rynku w Białej
Herb
Herb Białej
Państwo  Polska
Województwo  opolskie
Powiat prudnicki
Gmina Biała
gmina miejsko-wiejska
Data założenia XIII wiek
Prawa miejskie 1327
Burmistrz Edward Plicko
Powierzchnia 14,71 km²
Populacja (2008)
• liczba ludności
• gęstość

2605
182,7 os./km²
Strefa numeracyjna
77
Kod pocztowy 48-210
Tablice rejestracyjne OPR
Położenie na mapie województwa opolskiego
Mapa lokalizacyjna województwa opolskiego
Biała
Biała
Położenie na mapie Polski
Mapa lokalizacyjna Polski
Biała
Biała
Ziemia 50°23′08″N 17°39′51″E/50,385556 17,664167
TERC
(TERYT)
1610014
SIMC 0965223
Urząd miejski
Rynek 10
48-210 Biała
Strona internetowa
BIP

Biała (nazwa potoczna: Biała Prudnicka, nazwa dodatkowa w j. niem. Zülz[1]) – miasto w Polsce, w województwie opolskim, w powiecie prudnickim, siedziba gminy miejsko-wiejskiej Biała, nad rzeką Białą.

Przez miasto przebiega droga wojewódzka nr 414 i linia kolejowa PrudnikKrapkowice. W 2007 r. ukończono budowę wschodniej obwodnicy miasta.

Według danych z 30 czerwca 2008 r. miasto liczyło 2605 mieszkańców[2].

Nazwa[edytuj | edytuj kod]

Nazwa miejscowości pochodzi od polskiej nazwy koloru białego[3]. Polską historyczną nazwą miasta była nazwa Biała. Heinrich Adamy w swoim spisie nazw miejscowości na Śląsku, wydanym w 1888 roku we Wrocławiu, wymienia jako najstarszą zanotowaną nazwę Bela, Bialy podając jej znaczenie „Von der Saline Czulicz bei Bialy kommt der name Zülz” (pol. Od salin Czuliczów obok Białej wywodzi się nazwa Zülz)[3]. Niemiecka nazwa Zülz pochodzi więc od zgermanizowanego nazwiska śląskiego rodu Czuliczów, do których należała salina (miejsce pozyskiwania soli) usytuowana w okolicy obecnej miejscowości Biała.

Miejscowość została wymieniona w zlatynizowanej formie antiquum Culez w łacińskim dokumencie wydanym w 1285 roku przez Bolesława księcia opolskiego[4]. W księdze łacińskiej Liber fundationis episcopatus Vratislaviensis (pol. Księga uposażeń biskupstwa wrocławskiego) spisanej za czasów biskupa Henryka z Wierzbna w latach 1295–1305 wymienione są dwie zlatynizowne nazwy miejscowości: Bela i Czolz[5][6].

W 1475 roku w łacińskich statutach Statuta Synodalia Episcoporum Wratislaviensium miejscowość wymieniona jest w zlatynizowanej formie Czulcze[7].

W niemieckojęzycznym opisie geograficznym pruskiego Śląska i hrabstwa kłodzkiego z 1832 roku podane są dwie nazwy miasta: Zülz i Bialy[8]. W alfabetycznym spisie miejscowości na terenie Śląska wydanym w 1830 roku we Wrocławiu przez Johanna Knie wieś występuje pod polską nazwą Bialy oraz nazwą niemiecką Zulz[9].

Polską nazwę Biała oraz niemiecką Zulz w książce Krótki rys jeografii Szląska dla nauki początkowej wydanej w Głogówku w 1847 wymienił śląski pisarz Józef Lompa[10].

12 listopada 1946 r. ustalono polską nazwę miejscowości – Biała[11].

Historia[edytuj | edytuj kod]

Baszta Nyska

Miejscowość znana od 1225 roku. Biała w następstwie wzmożonej kolonizacji, szczególnie niemieckiej, przybrała w 1285 r. nazwę Zülz. Osada otrzymała prawa miejskie w 1327 roku. W 1428 r. przez Białą przeszły znaczne siły wojsk husyckich, kierujących się w stronę Nysy. Doszło wtedy do krwawych potyczek, w których husyci pobili siły biskupie, lecz niedługo sami zostali pokonani. W 1502 i 1503 r. książę Jan Dobry, oprócz nadania statutów cechowych tkaczom, krawcom, piekarzom i szewcom, nadał mieszkańcom Białej specjalny przywilej, pozwalający na remont zniszczonych murów obronnych.

Po śmierci w 1532 r. ostatniego księcia piastowskiego w Opolu, Śląsk znalazł się w granicach korony czeskiej, którą władali Habsburgowie. Ich panowanie na Śląsku przypada na lata 1532–1792. Biała w owym czasie posiadała dobrze rozwinięty handel i rzemiosło oraz zamek. W 1564 r. Cesarz Ferdynand I Habsburg nadał statuty cechowe rzeźnikom, kowalom, ślusarzom, bednarzom, blacharzom i stolarzom. Wielokrotnie miasto trawiły pożary, z czego 2 największe w 1544 i 1791 roku. Wielkie straty w ludziach poniosła Biała podczas zarazy w 1633 i 1654 roku. W 1747 r. w Białej wybudowano w rynku nowy budynek dla władz miasta, określany jako ratusz. Po kolejnym wielkim pożarze w 1793 r. w mieście zaczęto budować murowane budynki.

Po całkowitym podziale dziedzictwa w 1872 r. zamek kupiło miasto. Począwszy od 1875 r. wykorzystywano go do celów oświatowych. Do 1925 r. mieściło się w nim seminarium nauczycielskie, następnie szkoła przygotowawcza dla dziewcząt, a po niej gimnazjum miejskie. W tym samym roku Biała obchodziła jubileusz 700-lecia istnienia.

W 1945 r. została w Białej spalona wschodnia pierzeja rynku z ratuszem. W wyniku II wojny światowej Biała znalazła się w granicach państwa polskiego. Większość mieszkańców miasta wysiedlono do Niemiec[potrzebne źródło]. W 1946 roku w zamku powstało gimnazjum, szkoła podstawowa, potem liceum ogólnokształcące, a w 1987 r. ta zabytkowa budowla została własnością Mody Polskiej.

Biała stanowi ośrodek usługowy o znaczeniu lokalnym; drobny przemysł dziewiarski i materiałów budowlanych. W mieście swoją siedzibę ma również zakład rozlewniczy, produkujący wody mineralne oraz napoje bezalkoholowe.

Zabytki[edytuj | edytuj kod]

Renesansowy zamek
Wieża wodna z 1606 r.

Na listę zabytków Narodowego Instytutu Dziedzictwa wpisane są[12]:

  • układ urbanistyczny
  • kościół par. pw. Wniebowzięcia NMP, gotycki z XIV w., 1544 r., XVIII w.
  • kościół fil. pw. śś. Piotra i Pawła, z XIV w., 1690 r.
  • kapliczka, z XVIII w.
  • kapliczka, ul. Kilińskiego 14
  • cmentarz żydowski z XV–XX w.
  • zamek, późnorenesansowy z XVI w., 1640 r., XVIII w., XIX w.
  • mury miejskie obronne, z XV w. z basztami
    • brama – baszta Nyska
  • wieża wodna, z 1606 r.- XVII w., XX w.
  • dom, ob. zakonny elżbietanek, ul. Moniuszki 8, z 1868 r.
  • domy, ul. Prudnicka 11 (d. 6), 15 (d. 8)
  • dom, ul. Prudnicka
  • domy, zachodnia pierzeja Rynku, z XIX w.
  • domy, Rynek 14 (d. 20), 15 (d. 21), 17 (d. 23), 20 (d. 26), z XVII w.
  • domy, ul. Wałowa 1, 2, 9/11, z XVII w.
  • spichlerz, ul. Świerczewskiego 6.

Miasta partnerskie[edytuj | edytuj kod]

Przypisy

  1. Ministerstwo Spraw Wewnętrznych
  2. Lucyna Nowak, Joanna Stańczyk, Agnieszka Znajewska: Ludność. Stan i struktura w przekroju terytorialnym (Stan w dniu 30 VI 2008 r.). Warszawa: Główny Urząd Statystyczny, 2008. ISSN 1734-6118. (pol.)
  3. 3,0 3,1 Heinrich Adamy: Die Schlesischen Ortsnamen ihre entstechung und bedeutung. Breslau: Verlag von Priebotsch`s Buchhandlung, 1888, s. 10.
  4. Colmar Grünhagen 1870 ↓, s. 4.
  5. Liber fundationis episcopatus Vratislaviensis online
  6. H. Markgraf, J. W. Schulte, "Codex Diplomaticus Silesiae T.14 Liber Fundationis Episcopatus Vratislaviensis", Breslau 1889
  7. Franz Xaver Seppelt,"Die Breslauer Diözesansynode vom Jahre 1446", Franz Goerlich, Breslau 1912, str. 97. – tekst łaciński statutów w wersji zdygitalizowanej.
  8. red. Andrzej Hanich: Quellen zur Geschichte von Proskau. Źródła do dziejów Prószkowa. Opole: Państwowy Instytut Naukowy - Instytut Śląski w Opolu, Parafia Rzymskokatolicka św. Jerzego w Prószkowie, Urząd Miasta i Gminy w Prószkowie, 2012, s. 470. ISBN 978-83-7126-283-8.
  9. Johann Knie 1830 ↓, s. 1046.
  10. Józef Lompa, „Krótki rys jeografii Śląska dla nauki początkowej”, Głogówek 1847, str.29.
  11. Rozporządzenie Ministrów: Administracji Publicznej i Ziem Odzyskanych z dnia 12 listopada 1946 r. o przywróceniu i ustaleniu urzędowych nazw miejscowości (M.P. z 1946 r. Nr 142, poz. 262).
  12. Rejestr zabytków nieruchomych woj. opolskiego. Narodowy Instytut Dziedzictwa. [dostęp 2013-01-08]. s. 102.
  13. Partnerstwo gmin: Biała - Marienheide (Niemcy). Oficjalna strona Urzędu Miejskiego w Białej. [dostęp 2012-11-27].
  14. Partnerstwo gmin: Biała - Město Albrechtice (Czechy). Oficjalna strona Urzędu Miejskiego w Białej. [dostęp 2012-11-27].
  15. Partnerstwo gmin: Biała - Vlčice (Czechy). Oficjalna strona Urzędu Miejskiego w Białej. [dostęp 2012-11-27].

Bibliografia[edytuj | edytuj kod]

  • Colmar Grünhagen: Codex Diplomaticus Silesiae T.9 Urkunden der Stadt Brieg. Breslau: Josef Max & COMP., 1870.
  • Johann Knie: Alpabetisch, Statistisch, Topographische Uebersicht aller Dorfer, Flecken, Stadt und andern Orte der Konigl. Preus. Provinz Schliesen.... Breslau: Barth und Comp., 1830.

Zobacz też[edytuj | edytuj kod]

Biała Prudnicka – nieczynna stacja kolejowa

Linki zewnętrzne[edytuj | edytuj kod]