Biała (miasto)

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Przejdź do nawigacji Przejdź do wyszukiwania
Ten artykuł dotyczy miasta. Zobacz też: inne znaczenia tego hasła.
Biała
miasto w gminie miejsko-wiejskiej
Ilustracja
Herb Flaga
Herb Flaga
Państwo  Polska
Województwo  opolskie
Powiat prudnicki
Gmina Biała
Data założenia XIII wiek
Prawa miejskie 1327
Burmistrz Edward Plicko
Powierzchnia 14,71 km²
Populacja (30.06.2016)
• liczba ludności
• gęstość

2460
167,1 os./km²
Strefa numeracyjna 77
Kod pocztowy 48-210
Tablice rejestracyjne OPR
Położenie na mapie gminy Biała
Mapa lokalizacyjna gminy Biała
Biała
Biała
Położenie na mapie powiatu prudnickiego
Mapa lokalizacyjna powiatu prudnickiego
Biała
Biała
Położenie na mapie województwa opolskiego
Mapa lokalizacyjna województwa opolskiego
Biała
Biała
Położenie na mapie Polski
Mapa lokalizacyjna Polski
Biała
Biała
Ziemia50°23′08″N 17°39′51″E/50,385556 17,664167
TERC (TERYT) 1610014
SIMC 0965223
Urząd miejski
Rynek 10
48-210 Biała
Strona internetowa
BIP

Biała (potocznie: Biała Prudnicka, daw. Biały, Biały Solc[1] niem. Zülz[2]) – miasto w Polsce, w województwie opolskim, w powiecie prudnickim, siedziba gminy miejsko-wiejskiej Biała, nad rzeką Białą.

Przez miasto przebiega droga wojewódzka nr 414 i linia kolejowa PrudnikKrapkowice. W 2007 r. ukończono budowę wschodniej obwodnicy miasta.

31 grudnia 2016 r. miasto liczyło 2460 mieszkańców[3].

Nazwa[edytuj | edytuj kod]

Nazwa miejscowości pochodzi od polskiej nazwy koloru białego[4]. Polską historyczną nazwą miasta była nazwa Biała. Heinrich Adamy w swoim spisie nazw miejscowości na Śląsku, wydanym w 1888 roku we Wrocławiu, wymienia jako najstarszą zanotowaną nazwę Bela, Bialy podając jej znaczenie „Von der Saline Czulicz bei Bialy kommt der name Zülz” (pol. Od salin Czuliczów obok Białej wywodzi się nazwa Zülz)[4]. Niemiecka nazwa Zülz pochodzi więc od zgermanizowanego nazwiska śląskiego rodu Czuliczów, do których należała salina (miejsce pozyskiwania soli) usytuowana w okolicy obecnej miejscowości Biała. Podobny wniosek płynie z lektury topograficznego opisu Śląska z 1865 roku, który wymienia dwie miejscowości: miasto Biała (Zülz)[5] oraz Solec (Alt-Zülz)[6].

Miejscowość została wymieniona w zlatynizowanej formie antiquum Culez w łacińskim dokumencie wydanym w 1285 roku przez Bolesława księcia opolskiego[7]. W księdze łacińskiej Liber fundationis episcopatus Vratislaviensis (pol. Księga uposażeń biskupstwa wrocławskiego) spisanej za czasów biskupa Henryka z Wierzbna w latach 1295–1305 wymienione są dwie zlatynizowne nazwy miejscowości: Bela i Czolz[8][9].

W 1475 roku w łacińskich statutach Statuta Synodalia Episcoporum Wratislaviensium miejscowość wymieniona jest w zlatynizowanej formie Czulcze[10].

W niemieckojęzycznym opisie geograficznym pruskiego Śląska i hrabstwa kłodzkiego z 1832 roku podane są dwie nazwy miasta: Zülz i Bialy[11]. W alfabetycznym spisie miejscowości na terenie Śląska wydanym w 1830 roku we Wrocławiu przez Johanna Knie wieś występuje pod polską nazwą Bialy oraz nazwą niemiecką Zulz[12]. Statystyczny opis Prus z roku 1837 notuje "Zülz (poln. Biala)"[13].

Polską nazwę Biała oraz niemiecką Zulz w książce Krótki rys jeografii Szląska dla nauki początkowej wydanej w Głogówku w 1847 wymienił górnośląski ksiądz i pisarz Józef Lompa[14]. Topograficzny opis Górnego Śląska z 1865 roku notuje miasto pod obecnie stosowaną, polską nazwą Biała, a także niemiecką Zülz we fragmencie: "Zülz (1226 Bela, Urba Zulicensis, polnisch Biała)"[5]. Źródło cytuje również stare miasto Białej we fragmencie "Altstadt (1379 alta Civitas Czulcz, polnisch Stari miasto)", a także leżącą w pobliżu miejscowość Solec we fragmencie "Alt-Zülz (1534 Soletz, polnisch Sollec)"[6]. Opis notuje także treść łacińskiej inskrypcji z otoku miejskiej pieczęci: Sigillum civitatis Czulitz[5].

12 listopada 1946 r. ustalono polską nazwę miejscowości – Biała[15].

Historia[edytuj | edytuj kod]

Baszta Nyska

Miejscowość znana od 1225 roku. Biała w następstwie wzmożonej kolonizacji, szczególnie niemieckiej, przybrała w 1285 r. nazwę Zülz. Osada otrzymała prawa miejskie w 1327 roku. W 1428 r. przez Białą przeszły znaczne siły wojsk husyckich, kierujących się w stronę Nysy. Doszło wtedy do krwawych potyczek, w których husyci pobili siły biskupie, lecz niedługo sami zostali pokonani. W 1502 i 1503 r. książę Jan Dobry, oprócz nadania statutów cechowych tkaczom, krawcom, piekarzom i szewcom, nadał mieszkańcom Białej specjalny przywilej, pozwalający na remont zniszczonych murów obronnych.

Po śmierci w 1532 r. ostatniego księcia piastowskiego w Opolu, Śląsk znalazł się w granicach korony czeskiej, którą władali Habsburgowie. Ich panowanie na Śląsku przypada na lata 1532–1792. Biała w owym czasie posiadała dobrze rozwinięty handel i rzemiosło oraz zamek. W 1564 r. Cesarz Ferdynand I Habsburg nadał statuty cechowe rzeźnikom, kowalom, ślusarzom, bednarzom, blacharzom i stolarzom. Wielokrotnie miasto trawiły pożary, z czego 2 największe w 1544 i 1791 roku. Wielkie straty w ludziach poniosła Biała podczas zarazy w 1633 i 1654 roku. Do 1740 roku miejscowość znajdowała się w granicach Austrii. Po trzech wojnach śląskich w latach 1740-1763 miasto znalazło się wraz z całym Śląskiem w granicach Prus. W 1747 r. w Białej wybudowano w rynku nowy budynek dla władz miasta, określany jako ratusz. Po kolejnym wielkim pożarze w 1793 r. w mieście zaczęto budować murowane budynki. W 1870 r. w mieście mieszkało ok. 3500 osób[16].

Pierwotnie w miejscowości dominowała ludność polskojęzyczna, co odnotowuje topograficzny opis Górnego Śląska z 1865 roku we fragmencie: "In den alteren Zeiten wurde mehr polnisch als deutsch gesprochen, gegenwartig ist aber deutsche Sprache die vorherrschende" ("W starszych czasach mowa była bardziej polska niż niemiecka, ale w chwili obecnej dominującym językiem jest niemiecki")[5]. Co najmniej od początków XVII w. osiedlało się tu wielu Żydów, trudniących się głównie handlem. Z czasem było ich tak wielu, że Białą zaczęto nazywać "Miastem Żydów" lub "Miastem Sprawiedliwych"[16].

Po całkowitym podziale dziedzictwa w 1872 r. zamek kupiło miasto. Począwszy od 1875 r. wykorzystywano go do celów oświatowych. Do 1925 r. mieściło się w nim seminarium nauczycielskie, następnie szkoła przygotowawcza dla dziewcząt, a po niej gimnazjum miejskie. W tym samym roku Biała obchodziła jubileusz 700-lecia istnienia.

Oddziały niemieckie zostały w 1945 roku wyparte z miasta przez oddziały 117 korpusu piechoty 21 armii i 7 samodzielnego korpusu zmechanizowanego gwardii ze składu 1 Frontu Ukraińskiego. W walkach o miasto zginęło 137 żołnierzy radzieckich. Na miejscu ich pierwotnego pochówku na Placu Zamkowym postawiono Pomnik Wdzięczności Armii Czerwonej[17]. W wyniku walk została spalona wschodnia pierzeja rynku z ratuszem.

W wyniku II wojny światowej Biała znalazła się w granicach państwa polskiego. W 1945 roku na ul. Prudnickiej ówczesny komendant posterunku milicji ufundował symboliczną tablicę ku pamięci partyzantów polskich poległych podczas okupacji[17]. W 1946 roku w zamku powstało gimnazjum, szkoła podstawowa, potem liceum ogólnokształcące, a w 1987 r. ta zabytkowa budowla została własnością Mody Polskiej.

Biała stanowi ośrodek usługowy o znaczeniu lokalnym; drobny przemysł dziewiarski i materiałów budowlanych. W mieście swoją siedzibę ma również zakład rozlewniczy, produkujący wody mineralne oraz napoje bezalkoholowe.

Demografia[edytuj | edytuj kod]

Liczba mieszkańców miasta[edytuj | edytuj kod]

1780 – 2 036

1781 – 2 061

1782 – 2 022

1810 – 2 401

1828 – 2 582

1834 – 2 613

1846 – 2 684

1860 – 2 551

1890 – 2 812

1913 – 2 842

1939 – 3 784

2003 – 2 923

2006 – 2 653

2010 – 2 538

2013 – 2 511

2016 – 2 460

Piramida wieku mieszkańców Białej w 2014 roku[edytuj | edytuj kod]


Piramida wieku Biala.png[18]

Zabytki[edytuj | edytuj kod]

Renesansowy zamek
Wieża wodna z 1606 r.

Na listę zabytków Narodowego Instytutu Dziedzictwa wpisane są[19]:

  • układ urbanistyczny
  • kościół par. pw. Wniebowzięcia NMP, gotycki z XIV w., 1544 r., XVIII w.
  • kościół fil. pw. śś. Piotra i Pawła, z XIV w., 1690 r.
  • kapliczka, z XVIII w.
  • kapliczka, ul. Kilińskiego 14
  • cmentarz żydowski z XV–XX w.
  • zamek, późnorenesansowy z XVI w., 1640 r., XVIII w., XIX w.
  • mury miejskie obronne, z XV w. z basztami
    • brama – baszta Nyska
  • wieża wodna, z 1606 r.- XVII w., XX w.
  • dom, ob. zakonny elżbietanek, ul. Moniuszki 8, z 1868 r.
  • domy, ul. Prudnicka 11 (d. 6), 15 (d. 8)
  • dom, ul. Prudnicka
  • domy, zachodnia pierzeja Rynku, z XIX w.
  • domy, Rynek 14 (d. 20), 15 (d. 21), 17 (d. 23), 20 (d. 26), z XVII w.
  • domy, ul. Wałowa 1, 2, 9/11, z XVII w.
  • spichlerz, ul. Świerczewskiego 6.

Ludzie urodzeni w Białej[edytuj | edytuj kod]

 Z tym tematem związana jest kategoria: Ludzie urodzeni w Białej.
  • Samuel Fränkel (1801–1881), niemiecki przemysłowiec, założyciel Zakładów Przemysłu Bawełnianego „Frotex” w Prudniku
  • Salomon Cohn (1822–1902), niemiecki rabin
  • Harry Thürk (1927–2005), niemiecki pisarz
  • Joachim Mazur (1939–2018), polski polityk, radny powiatu prudnickiego w latach 1998–2014
  • Katarzyna Czochara (ur. 1969), polska polityk, nauczycielka i samorządowiec, posłanka na Sejm VIII kadencji

Miasta partnerskie[edytuj | edytuj kod]

Miasto Kraj Data podpisania umowy
  Marienheide  Niemcy 1993[20]
  Město Albrechtice  Czechy 2003[21]
  Vlčice  Czechy 2004[22]

Przypisy[edytuj | edytuj kod]

  1. Biała (miasto) w Słowniku geograficznym Królestwa Polskiego. T. I: Aa – Dereneczna. Warszawa 1880.
  2. Ministerstwo Spraw Wewnętrznych
  3. Biała (opolskie) » mapy, nieruchomości, GUS, szkoły, atrakcje, kody pocztowe, bezrobocie, zarobki, wynagrodzenie, tabele, edukacja, demografia, przedszkola, zabytki, statystyki, „Polska w liczbach” [dostęp 2018-03-04] (pol.).
  4. a b Heinrich Adamy: Die Schlesischen Ortsnamen ihre entstechung und bedeutung. Breslau: Verlag von Priebotsch`s Buchhandlung, 1888, s. 10.
  5. a b c d Felix Triest 1865 ↓, s. 1087.
  6. a b Felix Triest 1865 ↓, s. 1094.
  7. Colmar Grünhagen 1870 ↓, s. 4.
  8. Liber fundationis episcopatus Vratislaviensis online
  9. H. Markgraf, J. W. Schulte, "Codex Diplomaticus Silesiae T.14 Liber Fundationis Episcopatus Vratislaviensis", Breslau 1889
  10. Franz Xaver Seppelt,"Die Breslauer Diözesansynode vom Jahre 1446", Franz Goerlich, Breslau 1912, str. 97. – tekst łaciński statutów w wersji zdigitalizowanej.
  11. red. Andrzej Hanich: Quellen zur Geschichte von Proskau. Źródła do dziejów Prószkowa. Opole: Państwowy Instytut Naukowy - Instytut Śląski w Opolu, Parafia Rzymskokatolicka św. Jerzego w Prószkowie, Urząd Miasta i Gminy w Prószkowie, 2012, s. 470. ISBN 978-83-7126-283-8.
  12. Johann Knie 1830 ↓, s. 1046.
  13. L. Freiherrn 1837 ↓, s. 134.
  14. Józef Lompa, „Krótki rys jeografii Śląska dla nauki początkowej”, Głogówek 1847, str.29.
  15. Rozporządzenie Ministrów: Administracji Publicznej i Ziem Odzyskanych z dnia 12 listopada 1946 r. o przywróceniu i ustaleniu urzędowych nazw miejscowości (M.P. z 1946 r. nr 142, poz. 262).
  16. a b Bałłaban Jerzy, Michalak Stanisław, Pszczyński Korneliusz: Województwo opolskie. Przewodnik, wyd. Sport i Turystyka, Warszawa 1967, s. 160
  17. a b Rada Ochrony Pomników Walki i Męczeństwa ”Przewodnik po upamiętnionych miejscach walk i męczeństwa lata wojny 1939- 1945", Sport i Turystyka 1988, ​ISBN 83-217-2709-3​, str. 489.
  18. http://www.polskawliczbach.pl/Biala, w oparciu o dane GUS.
  19. Rejestr zabytków nieruchomych woj. opolskiego. Narodowy Instytut Dziedzictwa. s. 102. [dostęp 2013-01-08].
  20. Partnerstwo gmin: Biała - Marienheide (Niemcy) - Urząd Miejski w Białej, biala.gmina.pl [dostęp 2018-03-25] (pol.).
  21. Partnerstwo gmin: Biała - Mĕsto Albrechtice (Czechy) - Urząd Miejski w Białej, biala.gmina.pl [dostęp 2018-03-25] (pol.).
  22. Partnerstwo gmin: Biała - Vlčice (Czechy) - Urząd Miejski w Białej, biala.gmina.pl [dostęp 2018-03-25] (pol.).

Bibliografia[edytuj | edytuj kod]

  • Colmar Grünhagen: Codex Diplomaticus Silesiae T.9 Urkunden der Stadt Brieg. Breslau: Josef Max & COMP., 1870.
  • Johann Knie: Alpabetisch, Statistisch, Topographische Uebersicht aller Dorfer, Flecken, Stadt und andern Orte der Konigl. Preus. Provinz Schliesen.... Breslau: Barth und Comp., 1830.
  1. Felix Triest: Topographisches handbuch von Oberschliesen. Breslau: Verlag von Wilh. Gottl. Korn, 1865.
  • L. Freiherrn: Der Preußische Staat in allen seinen Beziehungen (...) Dritter Band. Berlin: Verlag von'August Hirschwald, 1837.

Zobacz też[edytuj | edytuj kod]

Linki zewnętrzne[edytuj | edytuj kod]