Armia rzymska

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacji, wyszukiwania
Roman army in nashville.jpg

Armia rzymskaarmia starożytnego Rzymu. Siły zbrojne, które pozwoliły mu zdobyć, a potem utrzymać dominację w świecie antycznym. Taką rolę spełniała w republice oraz w okresie cesarstwa.

Siły zbrojne składały się z armii lądowej oraz floty zwanej clasis. To siły lądowe stanowiły główną broń Rzymian. Wojsko przez wieki ewoluowało, przechodząc szereg reform i zmian. Trudno jest ustalić liczbę wojsk w czasach republiki, gdyż stale się zmieniała, aczkolwiek pod koniec jej dziejów, w czasach wojen Pompejusza z Cezarem, oraz Oktawiana z Antoniuszem w latach 48-30 p.n.e. osiągała do 500 tysięcy.

W czasach wczesnego cesarstwa po reformach Augusta liczyła 25 legionów, czyli około 150 tysięcy ludzi. Dochodziła do tego podobna liczba wojsk pomocniczych, składających się przeważnie z mieszkańców słabo zromanizowanych prowincji. Daje to ogółem około 300 tysięcy ludzi. Tylko w wyjątkowych okolicznościach w okresie I-III wieku n.e. armia była zwiększana (wojny Trajana z Dakami i Partami, gdy zwiększono armię do 27 legionów). Legiony stacjonowały w obozach przygranicznych połączonych siecią dróg. Struktura rzymskiej armii zaczęła ulegać przemianom w III w. podczas kryzysu cesarstwa. Wzmagający się napór Germanów na granice powodował częste jej przełamywanie i grabież prowincji.

Pierwsze reformy zapoczątkował cesarz Galien tworząc duże samodzielne oddziały jazdy. Prawdziwego przełomu dokonali jednak tetrarchowie z cesarzem Dioklecjanem na czele. Armia została podzielona na wojska przygraniczne obsadzające fortyfikacje, których zadaniem było utrzymać się do czasu nadejścia armii polowej stacjonującej w głębi. Zwiększono również liczbę wojska do około 500 tysięcy oraz rozbudowano fortyfikacje. Dzięki temu zdołano utrzymać granice przez cały IV w.

Obrona załamała się na przełomie 406/407 roku kiedy to plemiona germańskie naciskane przez Hunów przełamały ostatecznie Ren (aczkolwiek po klęsce cesarza Walensa pod Adrianopolem w 378 Wizygoci stale już znajdowali się w granicach cesarstwa). Ostatnim sukcesem wojsk zachodniorzymskich była bitwa na Polach Katalaunijskich. Cesarstwo upadło w 476 roku.

Skład[edytuj | edytuj kod]

Podstawową jednostką wojskową sił cesarstwa rzymskiego był legion liczący od 4200 do 5000 (w wyjątkowych sytuacjach mógł dochodzić do 6000) żołnierzy. Każdemu legionowi na polu walki zazwyczaj towarzyszyły równe liczebnie lub nieznacznie większe oddziały rekrutowane z sojuszników lub ludów zależnych.

Legion składał się z kohort, manipułów i centurii.

Typowy legion liczył 10 kohort, czyli około 4800 żołnierzy. Pierwsza kohorta składała się z 5 podwójnych centurii, pozostałe z 6 zwykłych centurii. Centuria liczyła ok. 80 żołnierzy, choć jej liczebność mogła się znacznie wahać od 60 (np. osłabione legiony Cezara) do niemal 200 żołnierzy (legiony Scypiona pod Zamą). Dowódcą każdej centurii był centurion.

Armia królewska[edytuj | edytuj kod]

Za czasów monarchii - pierwszego ustroju Imperium Rzymskiego, do armii należały tylko osoby z najwyższych warstw społecznych. Obowiązek służby wojskowej spoczywał wtedy na dobrze urodzonych, gdyż tylko oni mogli pokryć koszty potrzebnego ekwipunku. Romulus - legendarny założyciel Rzymu, stworzył rodową strukturę społeczną. Podzielił państwo na trzy tribusy, a te na kurie. Każda z nich wystawiała 1000 piechoty na czele z trybunem wojskowym. Część sił zbrojnych podlegała królowi. Przy rosnącym zapotrzebowaniu na wojska ta metoda stawała się nieskuteczna, dlatego szósty król Rzymu, Tulliusz, przeprowadził reformę.

Klasa pierwsza[edytuj | edytuj kod]

Z obywateli, którzy mieli majątek wartości 100 000 asów lub więcej, utworzył 80 centurii, to jest 40 starszych i 40 młodszych, i określił ich jako pierwszą klasę. Starsi mieli być w dyspozycji do obrony miasta, młodsi mieli wyruszać na wojnę w pole. Ich uzbrojeniem przepisowym były: hełm, okrągła tarcza, nagolenniki i pancerz, wszystko ze spiżu. To jako broń defensywna. Jako ofensywna - włócznia i miecz. Do tej klasy dodano dwie centurie rzemieślników. Miały one służyć bez broni, a na wojnie zajmować się machinami wojennymi.

Niższe klasy[edytuj | edytuj kod]

Drugą klasę stanowili posiadacze majątku od 100 000 do 75 000 asów. Starszych i młodszych w tej klasie wyznaczono 20 centurii. W uzbrojeniu zamiast tarczy okrągłej przepisano im tarczę podłużną, a resztę jak w klasie pierwszej, z wyjątkiem pancerza.

Trzecia klasa miała posiadać 50 000 asów majątku. I tu było 20 centurii i ten sam podział według wieku, a broń ta sama, co w klasie drugiej, odjęto im tylko obowiązek posiadania nagolenników.

W czwartej klasie wysokość majątku do 25 000 asów, centurii również 20, ale broń inna: jako uzbrojenie przepisano im jedynie włócznię i oszczep.

Piąta klasa była znów większa: miała 30 centurii. Ci mieli zabierać ze sobą proce i kamienie do rzucania. Do nich dodano dwie centurie trębaczy grających na rogu i trąbie. W tej klasie cenzus majątkowy sięgał do 11 000 asów.

Pozostali obywatele[edytuj | edytuj kod]

Reszta obywateli mająca jeszcze mniejszy majątek tworzyła łącznie jedną centurię i była wolna od obowiązku służby wojskowej. Tak uzbroiwszy i podzieliwszy wojsko piesze Tulliusz utworzył ze znakomitszych obywateli dwanaście centurii jazdy. Oprócz tego przemienił trzy stare centurie, ustanowione przez Romulusa, na sześć centurii, ale zostawił im te same nazwy, pod jakimi powstały uświęcone przez wróżby. Na zakup koni dawano im z kasy państwowej po 10 000 asów i przydzielano kobiety samotne, które miały, co roku płacić 2 000 asów na wyżywienie koni.

Legioniści[edytuj | edytuj kod]

W Armii Rzymskiej wyróżniano pięć rodzajów legionistów:

  • hastati – byli to najmłodsi żołnierze, ich uzbrojenie było identyczne jak ciężkozbrojnych principes;
  • principes – ciężkozbrojni mężczyźni w pełni sił. Tworzyli główny trzon armii rzymskiej. Nosili hełm, tarczę, zbroję i jako broń – krótki miecz oraz długie oszczepy (pila)
  • triarii – żołnierze starsi wiekiem. Zamiast oszczepów mieli oni długie włócznie używane w czasie walki wręcz. Tymi włóczniami nie rzucano w przeciwnika
  • velites – tworzyli piechotę lekkozbrojną. Byli to przeważnie młodzi ludzie z najbiedniejszych rodzin. Nosili hełm, tarczę, dwa oszczepy i miecz
  • korpus jazdy – był złożony z 300 najbogatszych rodzin rzymskich. Ten korpus dzielił się na dziesięć turm, trzy dekurie każda[potrzebne źródło]

Organizacja dowodzenia[edytuj | edytuj kod]

Naczelne dowództwo nad armią cesarską leżało w rękach konsulów, z których każdy dowodził dwoma legionami lub armią konsularną. Oficerowie armii pochodzili z bogatych rodzin. Oznaką naczelnego wodza armii był czerwony płaszcz, zwany po łacinie paludamentum. Ponadto, oznaką władzy były fasces, czyli „pęki rózg” z zatknietymi w ich środek toporami niesione przez dwunastu liktorów. Prawą ręką konsula był kwestor, który odpowiadał za sprawy finansowe armii, dostarczał żywność armii, rozdzielał lub sprzedawał łupy itp. Naczelny wódz armii rzymskiej posiadał sztab, w skład którego wchodzili wyżsi oficerowie, których mianował osobiście wódz, a mianowicie: · Legaci - wybierani przez konsula spośród senatorów, z których każdy sprawował dowództwo nad jednym legionem i miał także prawo dowodzić całą armią rzymską w zastępstwie naczelnego wodza. · Prefekci wojskowi – stali na czele oddziałów specjalnych · Trybuni wojskowi – służą naczelnemu wodzowi. W każdym legionie służyło sześciu trybunów. Dwóch trybunów przez miesiąc sprawowali dowództwo nad legionem, zmieniali się, co drugi dzień podczas pozostałych czterech służyło naczelnemu wodzowi.

Odróżnianie się oficerów od legionistów[edytuj | edytuj kod]

Oficerowie armii rzymskiej odróżniali się w wielu względach. Oficerowie umieszczali miecz po swej lewej stronie, a szeregowy legionista po prawej. Do pasa z przodu przymocowywano specjalną osłonę podbrzusza w formie czterech lub sześciu wąskich rzemieni, nabijanych metalowymi suwakami. Oficerowie i podoficerowie różnili się między sobą zarówno uzbrojeniem, strojem, jak i oznakami.

Znaki legionowe[edytuj | edytuj kod]

Każdy manipuł posiadał swój znak. Znak był w kształcie podniesionej w górę dłoni umieszczonej na drewnianym pręcie, który nosił stale wyznaczony do tego chorąży (signifer). Chorążego charakteryzował strój, którego istotnym elementem o znaczeniu sakralnym była skóra zwierzęcia: lwa, niedźwiedzia lub wilka. Oprócz tego legiony posiadały swój znak kulturowy, noszony przez chorążego, najczęściej był to znak orła. Występowały też: wilki, wieprze, konie i Minotaury[1].

Chorąży był łatwo rozpoznawalny po narzuconej na otwarty hełm skórze wilka lub innego drapieżnika, z łapami zawiązanymi na piersi. Znaki te odgrywały wielką rolę praktyczną i symboliczną umożliwiały łatwiejsze utrzymanie łączności pomiędzy oddziałami w walce, zwłaszcza przy wykonywaniu różnych manewrów. Znaki były symbolem jedności oddziału i nienaruszalności porządku wojskowego. Utrata znaku stanowiła hańbę dla żołnierzy. W razie niechybnej klęski chorąży ratował znak. Zrywając na przykład orła z drzewca.

Walka[edytuj | edytuj kod]

Sygnał podawali w wojsku trębacze, nazywani różnie w zależności od instrumentu, którego używali. W piechocie sygnały do ataku bądź odwrotu dawali tubicines przy pomocy prostej trąby (tuby). W oddziałach jazdy - cornicies. Jeszcze inni trębacze (buccinatores) dawali sygnały do zmiany warty na metalowych trąbach: prostych lub zakrzywionych. Chorąży (signifer) i trębacz (cornicen) ściśle ze sobą współpracowali, ich czynności często były wspólne i jednoczesne. Razem rozpoczynali pochód i przemarsz legionów, wspólnie rozpoczynali bitwę i razem prowadzili legiony do walki.

Czynności chorążych i trębaczy zawierały element magii i religii, wprowadzali wojsko w ekstazę i szał wojenny, wobec wroga wzniecali magiczne zamieszanie i strach[2].

Broń do walki na krótki i długi dystans[edytuj | edytuj kod]

Jednym z najmocniejszych punktów armii rzymskiej była inżynieria oblężnicza i wymagała połączenia umiejętności walki i talentów konstrukcyjnych. Dużą popularnością cieszyły się maszyny do niszczenia murów wroga - katapulty. Największą z katapult nazywano "dzikim osłem" (onager). Wyrzucał na odległość 400 metrów dziesięciokilogramowe głazy. Mniejsza katapulta (balista) używana była do ostrzału osłaniającego własne oddziały.

Taktyka walki[edytuj | edytuj kod]

Rzymscy wodzowie, już w czasach republiki, byli dobrymi taktykami. Liczyli zwykle na wyćwiczoną zręczność swoich legionistów i na zdyscyplinowanie oddziałów. W czasie bitwy legion miał zazwyczaj główny cel taki, aby rozbić środek formacji przeciwnika (barbarzyńskiego), zwykle liczniejszego, ale gorzej wyćwiczonego i słabiej uzbrojonego, pojmać dowódcę i spowodować panikę oraz odebrać przeciwnikowi chęć do dalszej walki. Taki sposób walki mógł mieć nieprzewidziane skutki, gdy przeciwnik był równie dobrze przygotowany do walki, mając zarazem utalentowanego wodza (stratega i taktyka). I rzeczywiście w bitwie pod Kannami (w 216 r. p.n.e.) doszło do największej klęski Rzymian z powodu zastosowania przez nich taktyki nieadekwatnej do działań napastnika . Hannibal wycofał oddziały Kartagińczyków z obserwowanej osi głównego uderzenia Rzymian i uderzył na skrzydła pokonując oddziały wojsk rzymskich wystawione do walki obronnej.

Zobacz też[edytuj | edytuj kod]

Przypisy

  1. Mieczysław S. Popławski, Bellum Romanum. Sakralność wojny i prawa rzymskiego, KUL 2011, ISBN: 978-83-7702-356-3, s. 66 - 68.
  2. Mieczysław S. Popławski, Bellum Romanum. Sakralność wojny i prawa rzymskiego, KUL 2011, ISBN: 978-83-7702-356-3, s. 79, 86, 87.

Bibliografia[edytuj | edytuj kod]

  • Ab urbe condita, I, 43, 1-9

Linki zewnętrzne[edytuj | edytuj kod]