Gloria in excelsis Deo

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacji, wyszukiwania

Gloria in excelsis Deo (w skrócie Gloria; łac. Chwała na wysokości Bogu), w protestantyzmie i anglikanizmie znana też jako Większa doksologia – jeden z chrześcijańskich śpiewów liturgicznych, stanowiący m.in. jedną z części stałych katolickiej Mszy świętej oraz nabożeństw niektórych Kościołów protestanckich (m.in. luterańskiego). Wprowadzony przez św. Telesfora, wszedł do liturgii w latach 125-136. Gatunkowo jest to hymn, a jego tekst zaczerpnięty został z liturgii Kościołów wschodnich. W liturgii katolickiej i luterańskiej, wykonywany jest po śpiewie Kyrie eleison i poprzedza kolektę. W liturgii anglikańskiej i metodystycznej śpiewany na zakończenie nabożeństwa eucharystycznego, po modlitwie postcommunio, a przed końcowym błogosławieństwem.

Tekst[edytuj | edytuj kod]

W liturgii kościołów chrześcijańskich Gloria in Excelsis występuje w dwóch zasadniczych formach. Pierwsza, starsza, opiera się wyłącznie na tekście biblijnym i przyjmowana jest bez późniejszych uzupełnień przez wyznania protestanckie stosujące się do zasady regulacyjnej (m.in. Kościoły ewangelicko-reformowane czy baptystyczne). Kościoły protestanckie, które są zwolennikami zasady normatywnej (np. luteranie i metodyści) używają ponadto wersji z późniejszym dodatkiem (Laudamus Te). Kościół katolicki w swojej liturgii eucharystycznej używa wyłącznie wersji z Laudamus Te.

Wersja biblijna[edytuj | edytuj kod]

Hymn Gloria in Excelsis, zwany też hymnem anielskim, pochodzi z Ewangelii, według których był śpiewany przez aniołów podczas narodzin Jezusa Chrystusa:

Chwała Bogu na wysokościach,
a na ziemi pokój ludziom,
których sobie upodobał.

Łk 2,14, Biblia Ekumeniczna

W tej formie jest śpiewany przez wiele Kościołów protestanckich podczas nabożeństw. Jest także zawarty w wielu chrześcijańskich hymnach i kolędach, np. Gdy się Chrystus rodzi, czy Na cichy, ciemny, śpiący świat.

Wersja rozszerzona (z Laudamus Te)[edytuj | edytuj kod]

Tekst łaciński Przekład rzymskokatolicki Przekład metodystyczny[1]

Gloria in excelsis Deo
Et in terra pax hominibus bonae voluntatis.
Laudamus Te,
benedicimus Te,
adoramus Te,
glorificamus Te.
Gratias agimus Tibi
propter magnam gloriam Tuam,
Domine Deus, Rex coelestis,
Deus Pater omnipotens.
Domine Fili Unigenite,
Iesu Christe,
Domine Deus, Agnus Dei,
Filius Patris:
Qui tollis peccata mundi
miserere nobis;
Qui tollis peccata mundi
suscipe deprecationem nostram,
Qui sedes ad dexteram Patris
miserere nobis.
Quoniam Tu solus Sanctus,
Tu solus Dominus,
Tu solus Altissimus,
Iesu Christe,
Cum Sancto Spiritu
in gloria Dei Patris.
Amen.

Chwała na wysokości Bogu
a na ziemi pokój ludziom dobrej woli.
Chwalimy Cię,
Błogosławimy Cię,
Wielbimy Cię,
Wysławiamy Cię.
Dzięki Ci składamy,
bo wielka jest chwała Twoja.
Panie Boże, Królu nieba,
Boże Ojcze wszechmogący.
Panie, Synu Jednorodzony,
Jezu Chryste.
Panie Boże, Baranku Boży,
Synu Ojca.
Który gładzisz grzechy świata,
zmiłuj się nad nami.
Który gładzisz grzechy świata,
przyjm błaganie nasze.
Który siedzisz po prawicy Ojca,
zmiłuj się nad nami.
Albowiem tylko Tyś jest święty,
Tylko Tyś jest Panem,
Tylko Tyś Najwyższy,
Jezu Chryste,
Z Duchem Świętym,
w chwale Boga Ojca.
Amen.

Chwała Bogu na wysokości,
a na Ziemi pokój ludziom dobrej woli.
Wielbimy Cię Panie,
błogosławimy
i cześć Ci
oddajemy.
Dziękujemy Ci Panie
za Twą wielką Chwałę,
o Boże nasz w niebiesiech,
Boże Ojcze Wszechmogący, królu nasz niebieski.
O Panie, jednorodzony Synu Boży,
Jezu Chryste:
Baranku Boży, który gładzisz grzechy świata,
zmiłuj się nad nami.
Ty, który gładzisz grzechy świata,
wysłuchaj nas Panie.
Ty, który siedzisz po prawicy Boga Ojca,
zmiłuj się nad nami.
Bo tylko Ty jesteś Święty,
Ty tylko jesteś Panem;
Ty tylko, o Chryste,
wraz z Duchem Świętym
jesteś najwyższym
w Chwale Boga Ojca.
Amen.

Liturgia katolicka[edytuj | edytuj kod]

W postaci chorałowej, Gloria in Excelsis był śpiewem dialogowanym, wykonywanym (szczególnie w zakonach) przez dwa chóry. Z czasem zredukowany do recytacji przez celebransa przy możliwości równoczesnego wykonania np. przez chór lub zespół wokalno-instrumentalny. Od czasów średniowiecza często opracowywany muzycznie (np. wielogłosowo) w ramach cykli mszalnych.

W księgach liturgicznych po reformie Soboru Watykańskiego II wprowadzono tłumaczenia na języki narodowe, co jednak nie ogranicza możliwości wykonania w tym miejscu łacińskiego Gloria z repertuaru chorałowego.

W dni powszednie, w czasie Adwentu, wielkiego postu oraz podczas mszy żałobnych śpiew Gloria się opuszcza.

W Wielki Czwartek oraz Wigilię Paschalną w czasie uroczystego śpiewu hymnu "Chwała na wysokości Bogu" biją wszystkie dzwony i gongi w kościele.

Liturgia luterańska[edytuj | edytuj kod]

W liturgii Kościołów luterańskich Gloria in excelsis śpiewana jest po śpiewie Kyrie eleison, a przed kolektą. W zależności od okresu liturgicznego, tradycji liturgicznej i kraju śpiewane są jej różne wersje.

W Kościele Ewangelicko-Augsburskim w RP obowiązują następujące zasady[2]:

  • od Wielkanocy do niedzieli wieczności:
    • wezwanie księdza: pierwsza część biblijnego hymnu anielskiego (Łk 2,14a).
    • odpowiedź zboru: pierwsza zwrotka protestanckiego hymnu Na wysokościach Bogu cześć! (nr 342), którego słowa oparte są na biblijnej wersji Gloria in Excelsis (Łk 2,14).
Ksiądz: Chwała Bogu na wysokościach!
Zbór: Na wysokościach Bogu cześć!
I dzięki łasce Jego
Już nam nie może zguby nieść
moc i potęga złego.
Upodobanie Bóg w nas ma
i pokój już bez przerwy trwa.
Waśń wszelka się skończyła.
  • w okresie adwentuGloria in Excelsis jest zastąpiona poprzez antyfonę adwentową:
Ksiądz: Błogosławiony niech będzie Pan, że nawiedził i odkupił lud swój.
Zbór: Prostujmy swoje drogi,
Adwentu nadszedł czas.
Bóg daje pokój błogi,
Bóg Chrystus wzywa nas
i mówi: „Idę już”.
Przyjdź Panie, przyjdź, wołamy,
otwarte już serc bramy,
w nich dary swoje złóż.
Ksiądz: Chwała Bogu na wysokościach!
Zbór: I pokój na ziemi
i pokój na ziemi,
a w ludziach dobre upodobanie.
  • w środę popielcową, inne dni pokuty i nabożeństwa żałobneGloria in Excelsis jest zastąpiona poprzez antyfonę Aufer a nobis:
    • wezwanie księdza: pierwsza część antyfony Aufer a nobis (Ps 51,3)
    • odpowiedź zboru: druga część antyfony Aufer a nobis (Ps 51,4)
Ksiądz: Zgładź, o Panie Boże, wszystkie grzechy oraz nieprawości nasze!
Zbór: Od nieprawości naszych obmyj nas doskonale.
  • od pierwszej niedzieli czasu pasyjnego do Wielkiej Soboty z wyjątkiem Wielkiego CzwartkuGloria in Excelsis jest zastąpiona poprzez antyfonę pasyjną:
    • wezwanie księdza: pierwsza część antyfony Aufer a nobis (Ps 51,3)
    • odpowiedź zboru: pierwsza zwrotka pasyjnego hymnu Baranku Boży niewinny (nr 365), którego słowa oparte są na słowach Jana Chrzciciela (J 1,29).
Ksiądz: Zgładź, o Panie Boże, wszystkie grzechy oraz nieprawości nasze!
Zbór: Baranku Boży niewinny,
na krzyża pniu umęczony,
Ty byłeś zawsze cierpliwy,
u ludzi wszakże wzgardzony.
Bez ciebie ni zbawienia, ni łaski odpuszczenia.
Ulituj się, o Jezu, Jezu!

Liturgia reformowana[edytuj | edytuj kod]

Podczas nabożeństwa głównego Kościoła Ewangelicko-Reformowanego w RP zazwyczaj nie występuje Gloria in Excelsis. Kalwińskie nabożeństwa cechują się surowością, prostotą i oparciem liturgii wyłącznie na Biblii (zasada regulacyjna). Liturgia wstępna obejmuje jedynie pieśń zboru, introit (psalm wstępny) zakończony Gloria Patri, pozdrowienie zboru i modlitwę o błogosławieństwo dla nabożeństwa. Jednak podczas nabożeństw uroczystych, którym towarzyszy wyznanie grzechów już na początku nabożeństwa, oprócz spowiedzi powszechnej, która ma miejsce zawsze przed sprawowaniem sakramentu Wieczerzy Pańskiej, po introicie istnieje możliwość zastąpienia Gloria Patri biblijną wersją Gloria in Excelsis zgodnie z formułą warszawską[3], stosowaną także przez polskich luteranów:

Ksiądz: Chwała Bogu na wysokościach!
Zbór: I pokój na ziemi
i pokój na ziemi,
a w ludziach dobre upodobanie.

Upamiętnienia[edytuj | edytuj kod]

Początkowe słowa tego hymnu tworzą grafikę znaczka pocztowego Poczty Polskiej, wydanego z okazji Świąt Bożego Narodzenia 2010 r.[4].

Linki zewnętrzne[edytuj | edytuj kod]


Przypisy

  1. Pieśni Nadziei i Wiary – Kancjonał Kościoła Metodystycznego. Warszawa: Wydawnictwo „Pielgrzym Polski”, 1986, s. 35.
  2. Śpiewnik Ewangelicki. Bielsko-Biała: Wydawnictwo „Augustana”, 2002, s. 1312–1315.
  3. Śpiewnik Ewangelicki. Bielsko-Biała: Wydawnictwo „Augustana”, 2002, s. 1339–1340.
  4. Poczta Polska, Nr kat. 4353, data wyd.: 27.11.2010