Karabela

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacji, wyszukiwania
Rękojeść karabeli (1614 r.) w kształcie głowy orła
Karabela Zygmunta III Wazy z roku 1626.

Karabela – lekka i często ozdobna szabla szlachty polskiej o otwartym jelcu i rękojeści ukształtowanej na wzór głowy orła. Doskonale sprawdzająca się w walce pieszej, stąd noszona często przy stroju codziennym, a zatem zwykle bogato zdobiona. Szabla była charakterystyczna dla sarmatyzmu - polskiej kultury artystycznej II połowy XVII i XVIII wieku[1]. Broń wywodziła się z Turcji jednak w wyniku wielowiekowego użytkowania przez szlachtę polską uzyskała lokalny charakter.

Nazwa szabli[edytuj | edytuj kod]

Przytacza się często kilka teorii na pochodzenie nazwy szabli Karabela:

  • Pierwsza głosi, że nazwa ta wywodzi się z połączenia dwóch słów z języka tureckiego "Kara" - oznaczająca kolor czarny oraz arabskiego "Bela" oznaczająca nieszczęście, przekleństwo lub klątwę. Połączenie tych dwóch słów w nazwę Karabela daje w sumie wyraz oznaczający "czarną klątwę", "czarne nieszczęście" lub "czarne przekleństwo".
  • Równolegle istnieje również wersja włoskiego, czy też łacińskiego pochodzenia tej nazwy. Nazwa miałaby pochodzić więc od słów "cara" (drogocenna) i "bella" (piękna),
  • Według teorii o polskiej prowiniencji nazwa miałaby się wywodzić od nazwiska polskiego szlachcica - Karabeli, który podobno pierwszy wprowadził lekką, ozdobną szablę jako uzupełnienie paradnego stroju dworskiego. Czego uzasadnieniem jest polska tradycja nadawania nazw orężu od imion jak np. batorówka, zygmuntówka, augustówka czy kościuszkowska,
  • Kolejna teoria wywodzi nazwę szabli od nazw geograficznych w Turcji, Iraku bądź Iranie gdzie miano te szable produkować. Najczęściej podaje się tutaj irackie miasto Kerbela (wg Zygmunta Glogera[2]), ale wskazuje się także na inne związane z iracko-perskim kręgiem kulturowym[3].
  • Bardzo prawdopodobną jest wersja, że nazwa wywodzi się od indosłowiańskiego prasłowa, które odpowiada sanskryckiemu słowu 'karavāla'[4] oznaczającego miecz, lub bułat.

Historia[edytuj | edytuj kod]

Pierwsze świadectwo używania karabeli w Polsce pochodzi ze schyłku XV w. Napisane po łacinie akta wojennej wyprawy z województwa kaliskiego i poznańskiego przeciw Turkom i Wołochom w latach 1497 – 1498 pośród uzbrojenia i wyposażenia zabieranego na wyprawę wymieniają również karabelę: „Debit in ondum currum ad servandum mensole, coclevia, carrabella y dlatha” oraz dalej: „Pro mensoli, tallairis, coclearis, cum pudlo et carabellaet dlatho”[5].

Karabele bojowe[edytuj | edytuj kod]

"Pamiętają i swoi, i nieprzyjaciele
Jego damaskowaną krzywą karabelę
którą piki i sztyki rzezał na kształt sieczki
I której żartem skromne dał imię Rózeczki"
Adam Mickiewicz - "Pan Tadeusz"

Polskie karabele należały do najlepiej wyważonych egzemplarzy broni białej. Otwarta rękojeść karabeli umożliwiała wykonanie słynnego "młyńca". Głowica rękojeści w kształcie dziobu orła pozwalała oprzeć oń mały palec podczas gdy kciuk spoczywał na grzbiecie trzonu[6]. Szabla ta bardzo dobrze nadawała się do wykonywania cięć łukowych i przeciąganych.

Karabele ozdobne[edytuj | edytuj kod]

"Nad murawą czerwone połyskują buty,
bije blask z karabeli, świeci się pas suty
" Adam Mickiewicz - "Pan Tadeusz"

Karabela upowszechniła się jako "broń kostiumowa" szlachty polskiej dopiero w XVIII wieku[7]. Niektóre egzemplarze były bogato zdobione złotem, srebrem i drogimi kamieniami. Posiadanie karabeli tak nierozłącznie utożsamiało się z przynależnością do stanu szlacheckiego, że noszono je powszechnie, częstokroć z sentencjami grawerowanymi na głowni, np.

  • "Krzyż na czoło, kord na wroga, tnij a śmiało w imię Boga, z temi słowy masz tę szablę, gdy nią rąbniesz, to po diable. Polak radzi Polakowi, ojciec w darze śle synowi"[8].
  • "Bez Boga ani do proga, bez karabeli ani z pościeli"[1]
  • "Naród z królem, Król z narodem" - hasło Kuźnicy Kołłątajowskiej[9].

Karabel ozdobnych wyprodukowano w Polsce kilkaset tysięcy sztuk[10].

Przypisy

  1. 1,0 1,1 Włodzimierz Kwaśniewicz "1000 słów o broni białej i uzbrojeniu ochronnym" MON, Warszawa 1981, ISBN 83-11-06559-4
  2. Zygmunt Gloger, "Księga rzeczy polskich" 1896, p. 148
  3. Włodzimierz Kwaśniewicz "1000 słów o broni białej" MON, Warszawa 1981
  4. A Sanskrit-English Dictionary: Etymologically and Philologically Arranged with Special Reference to Cognate Indo-European languages, Monier Monier-Williams, revised by E. Leumann, C. Cappeller, et al. not dated, Motilal Banarsidass, Delhi; apparently a reprint of edition published 1899, Clarendon Press, Oxford
  5. "Opis karabeli - popularnej szabli polskiej"
  6. Jędrzej Kitowicz: Opis obyczajów za panowania Augusta III, Wrocław 1951, s.78
  7. Kitowicz, s.480
  8. Kwaśniewicz, s.86
  9. Tomasz Jurasz "Banialuka czyli kopa przysłów polskich", KAW Rzeszów 1989 ISBN 83-03-02705-0
  10. Kwaśniewicz, s.87

Bibliografia[edytuj | edytuj kod]

  • Włodzimierz Kwaśniewicz "1000 słów o broni białej i uzbrojeniu ochronnym" MON, Warszawa 1981, ISBN 83-11-06559-4
  • PWN Leksykon: Wojsko, wojna, broń, Wydawnictwo Naukowe PWN, Warszawa 2001, ISBN 83-01-13503-9
  • Włodzimierz Kwaśniewicz: Dzieje szabli w Polsce, Dom Wydawniczy Bellona, Warszawa 1999, ISBN 83-11-08921-3
WiktionaryPl nodesc.svg
Zobacz hasło karabela w Wikisłowniku