Kolonizacja józefińska

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacji, wyszukiwania

Kolonizacja józefińska (niem. Josefinische Kolonisation) – planowa akcja osadnicza, prowadzona przez cesarza Józefa II w końcu XVIII w., głównie w Galicji. Koloniści józefińscy zasilili społeczność mniejszości niemieckiej Galicji.

Wcześniejsze kolonizacje[edytuj | edytuj kod]

Już wcześniej w XVIII wieku władcy habsburscy starali się kolonizować oderwane od imperium osmańskiego obszary Węgier, Banatu czy Baczki.

Pierwszą nowożytną niemiecko-protestancką kolonią na terenie przyszłej Galicji powstałą w połowie XVIII wieku były Zaleszczyki[1]. Zorganizowaną akcję kolonizacyjną w dobrach rządowych monarchii austro-węgierskiej zainicjowała Maria Teresa. Wydany przez nią patent kolonizacyjny z października 1774 r. dopuszczał tylko kolonizację rzemieślniczą w miastach. Część pierwsza patentu zapraszała postronnych wiary katolickiej i greckiej, unickiej, kupców, w sztukach biegłych rękodzielników i rzemieślników do osiedlania się w galicyjskich miastach bez żadnych ograniczeń a część druga dotyczyła protestantów i wyznaczała im cztery miasta, w których mogli się osiedlać. Były to: Lwów, Jarosław, Zamość (który odpadł w 1809), Zaleszczyki. Dodatkowo do podobnej kolonizacji rzemieślniczej przewidziano Kazimierz (który jednak odpadł jeszcze w 1774) i Brody, które najpierw miano odkupić od rąk prywatnych. Warunki, stawiane osadnikom miały zapobiec protestom galicyjskich katolików przeciwko sprowadzaniu protestanckich osadników-rolników; częściowo wynikały także z niechęci cesarzowej do protestantów. Patent zapewniał kolonistom jedynie zwolnienie z opłat cechowych i podatków przez okres 6 lat i przyniósł niewielkie efekty.

Kolonizacja józefińska[edytuj | edytuj kod]

Gorącym zwolennikiem kolonizacji był syn cesarzowej, Józef II, który po śmierci matki objął tron. Podpisany przez niego w dniu 17 września 1781 r. patent cesarski – wzorujący się na rozwiązaniach kolonizacyjnych Fryderyka Wielkiego – rozpoczął kolonizację na szeroką skalę (kolonizacja fryderycjańska). Dokument ten, dopuszczał – oprócz osadnictwa miejskiego – także kolonizację rolniczą. Wydany dodatkowo 11 listopada 1781 patent dopuścił także osadnictwo protestantów.

Oficjalnym celem akcji miało być przyjście krajowi z pomocą w podniesieniu stanu gospodarki. Jako tereny dla przyszłych osadników przeznaczono głównie folwarki dóbr kameralnych (dawne królewszczyzny) i ziemie zlikwidowanych klasztorów.

Osady lokowano obok istniejących wsi, z wytyczeniem odrębnego układu urbanistycznego, często w układzie zabudowy łańcuchowej (tzw. łańcuchówka) lub w obrębie istniejących wsi (w grupach nie mniejszych, niż 6 rodzin), poszerzając ich zabudowę poprzez wytyczenie nowej lub przedłużenie istniejącej ulicy.

Największy napływ kolonistów zanotowano w latach 1783-1784. Akcję zakończono w roku 1789, pozwalając jednak mieszkającym już osadnikom niemieckim na tworzenie nowych osad. Ocenia się, że liczba osadników wyniosła ok. 14400 osób (ponad 3200 rodzin)[2]. Powstało 120 czysto niemieckich osad i 55 mieszanych, z czego państwo założyło bezpośrednio 127 kolonii (pozostałe powstały jako prywatne)[3], z czego większość w Galicji Wschodniej, a znacząco mniej w Galicji Zachodniej. W okresie tym powstało również miasto Podgórze. Samodzielnymi gminami zostawały kolonie, w których osiadło przynajmniej 20 rodzin. Pośród kolonistów, których pochodzenie zanotowano największy odsetek stanowiły osoby z Palatynatu – ponad jedną trzecią[4]. Starano się osadników grupować przede wszystkim według ich wyznania. Największą grupę stanowili protestanci, przede wszystkim luteranie (około 47%), w mniejszym stopniu kalwini (ok. 13%), a w najmniejszym mennonici (poniżej 1%), których w 1790 zaczęto wbrew ich woli traktować jak luteranów, a samodzielny zbór założyli dopiero w 1909[5]. Luteranie i kalwini zakładali nowe zbory na mocy Patentu Tolerancyjnego, a do zarządzania nimi pod koniec 1803 powstała superintendentura lwowska (diecezja). Osadnicy katoliccy (stanowiący ok. 39%) nie stawiali nowych kościołów (choć początkowo planowano je w Königsau, Kaisersdorf i Wiesenberg) a podlegali najbliższej parafii katolickiej. W kilku miejscach próbowano również osiedlać ludość (tubylczą) żydowską, lecz takie kolonie szybko zanikły[6]. W dobrach sanodomierskich powstały również kolonie podobne do niemieckich, lecz na gorszej ziemi, zasiedlone przez około 750 rodzin polskich[7].

Szacunkowy koszt akcji kolonizacyjnej wyniósł około 3 000 000 złotych reńskich, czyli ponad 900 złr. na jedną rodzię kolonistów[8]. Kolonizacja nie przebiegła zgodnie z założeniami jej inicjatorów. Starano się o rzemieślników i profesjonistów, natomiast zdecydowaną większość stanowili rolnicy. Chciano przyciągnąć osadników majętnych, tymczasem przybyli osadnicy stosunkowo biedni i polegający na pomocy państwowej.

Lista osad[edytuj | edytuj kod]

Poniżej przedstawione zostały wybrane kolonie józefińskie[9]. W nawiasie podano niemiecką nazwę miejscowości, następnie rok założenia kolonii oraz jej charakter wyznaniowy w momencie jej założenia. Nazwa polska, to nazwa wsi, na której gruntach lokowano osadę, a w przypadku nowych osad – nazwa, jaką nosiła po wyjeździe niemieckich osadników.

Galicja Zachodnia[edytuj | edytuj kod]

Osady w dobrach starosądeckich[edytuj | edytuj kod]

Zabudowa Gołkowic Dolnych z czasów kolonizacji józefińskiej

Kolonie w ziemi sądeckiej zakładane były w dobrach kameralnych starosądeckich, były niewielkie, nigdzie nie wytworzyły niezależnej zabudowy. Nowe fragmenty niektórych wsi otrzymały tutaj przedrostek "Deutsch", (np. Deutsch-Gaboń, Deutsch-Gołkowice), w innych przypadkach polskie nazwy wsi tłumaczono na język niemiecki (np. Biegonice = Laufendorf, Podrzecze = Unterbach) a niekiedy nadawano im nazwy niezwiązane z nazwą polską.

Lista osad rolniczych:

  • Barcice Niemieckie (Deutsch Bartschitz, 1787, katolicka)
  • Biczyce Niemieckie (Deutsch Bischitz, 1788, luterańska)
  • Biegonice (Laufendorf, 1783, mieszana katolicko-luterańsko-reformowana)
  • Chełmiec (Hundsdorf, 1783, mieszana katolicko-luterańsko-reformowana)
  • Dąbrówka Niemiecka (Deutsch Dąbrówka, 1787, luterańska)
  • Gaboń Niemiecki (Deutsch Gaben, 1783, mieszana katolicko-reformowana)
  • Gołkowice Niemieckie (Deutsch Golkowitz, 1783, mieszana katolicko-luterańsko-reformowana)
  • Gaj (Hutweide - przysiółek Świniarska, 1784, mieszana luterańsko-reformowana)
  • Juraszowa (b.d.)
  • Kadcza (Kadschau, 1785, mieszana luterańsko-reformowana)
  • Łącko (Wiesendorf, 1783, katolicka)
  • Mokra Wieś (Nassendorf, 1788, luterańska)
  • Moszczenica Niżna (Morau, 1784, mieszana katolicko-luterańska)
  • Mystków (Müstkau, 1788, katolicka)
  • Naszacowice (1783, mieszana luterańsko-reformowana)
  • Olszanka (1784, reformowana)
  • Piątkowa (Sonnenschein, 1788, luterańska)
  • Podegrodzie (1784, luterańska)
  • Podrzecze (Unterbach, 1783, mieszana luterańsko-reformowana)
  • Rytro (Ritter, 1788, luterańska)
  • Stadła (Stadlau, 1788, luterańska)
  • Stary Sącz (Neudorfel, 1784, mieszana katolicko-luterańska)
  • Strzeszyce (Wachendorf, 1783, mieszana katolicko-luterańsko-reformowana)
  • Szczereż (Ernsdorf, 1784, mieszana luterańsko-reformowana)
  • Świerkla (Tannendorf, 1783, mieszana luterańsko-reformowana)
  • Świniarsko (Schweinsanger, 1788, luterańska)
  • Zagorzyn (1788, katolicka)
  • Żbikowice (1783, mieszana luterańsko-reformowana)

Osady w dobrach niepołomickich[edytuj | edytuj kod]

Kolonie w pobliżu Bochni zakładano w dobrach kameralnych niepołomickich.

Lista osad rolniczych:

  • Bogucice (1783, mieszana luterańsko-reformowana)
  • Bratucice (1783, katolicka)
  • Gawłów Nowy (Neu Gawłów, 1784, mieszana katolicko-luterańska)
  • Kłaj (1784, luterańska)
  • Krzeczów (1783, luterańska)
  • Książnice (Fürstenau, 1783, luterańska)
  • Lednica Niemiecka (Detsch Lednica, 1784, luterańska)
  • Majkowice Nowe (Neu Majkowice, 1784, mieszana katolicko-luterańsko-reformowana)
  • Niepołomice (1783, katolicka)
  • Kamionna (Steindorf, 1785, mieszana katolicko-luterańska)
  • Chodenice - ob. część Bochni (Trinitatis, 1785, mieszana katolicko-luterańsko-reformowana)
  • Wójtostwo - ob. część Bochni (Vogtsdorf , 1785, mieszana katolicko-luterańsko-reformowana)

Osady w dobrach sandomierskich i leżajskich[edytuj | edytuj kod]

Osady w widle rzek Wisły i Sanu tworzone były w dobrach kameralnych sandomierskich i leżajskich. Osady w okolicach Mielca tworzyły ponadto nieformalną Wspólnotę Kolonijną Padew (Koloniegemeinde Padew).

Jednym z wybitnych przedstawicieli osadników niemieckich z Tuszowa Małego był Jan Sehn (1909-1965), profesor nadzwyczajny UJ, pełnomocnik Ministra Sprawiedliwości do ścigania zbrodniarzy hitlerowskich.

Lista osad rolniczych w dobrach sandomierskich:

  • Czermin (Hohenbach, 1783, mieszana katolicko-luterańsko-reformowana)
  • Jata (1783, mieszana katolicko-luterańska)
  • Jeżowe (1783, katolicka)
  • Józefów/Jaślany (Josephsdorf, 1783, katolicka)
  • Kliszów (1784, katolicka)
  • Ostrowy Tuszowskie (Sandlautern, 1783, katolicka)
  • Padew Kolonia (Fallbrunn, 1783, katolicko-luterańska)
  • Raniżów (Ranischau, 1783, mieszana luterańsko-reformowana)
  • Kurzyna Wielka (Rauchersdorf Gross, 1783, katolicka)
  • Kurzyna Mała (Rauchersdorf Klein, 1783, katolicko-luterańska)
  • Sarnów (Reichsheim, 1783, mieszana luterańsko-reformowana)
  • Pławo (Schönanger, 1783, katolicka)
  • Kamień (Steinau, 1783, mieszana luterańsko-reformowana)
  • Tuszów Kolonia (Tuszow, 1783, katolicko-luterańsko-reformowana)
  • Nowy Dzikowiec (Wildenthal, 1783, katolicka)
  • Wólka Tanewska (Tanefsau), dbr. k. Sandomierz, 1783, katolicka)

Osady w dobrach kameralnych leżajskich:

Galicja Wschodnia[edytuj | edytuj kod]

Osady w dobrach lubaczowskich[edytuj | edytuj kod]

W dobrach kameralnych lubaczowskich powstawały również kolonie rzemieślnicze. Część tych osad leży dziś po stronie polskiej, a część po ukraińskiej.

Osady w dobrach dobromilskich[edytuj | edytuj kod]

Osady w rejonie Ustrzyk Dolnych (dobromilskie dobra kameralne) były dość duże, liczyły nawet ok. 200 osób (np. Falkenberg, Bandrów). Niemal wszystkie otrzymały swoje niemieckie nazwy. Wyjątkiem był Bandrów, gdzie niemiecka część otrzymała nazwę Bandrów-Kolonia (jednakże w roku 1792 sąd szlachecki we Lwowie utworzył odrębną jednostkę administracyjną, którą nazwano Deutsch Bandrow), a część zamieszkaną przez dawnych mieszkańców (Rusinów) nazywało się odtąd Bandrów Narodowy (urzędowa nazwa brzmiała Bandrow Nationale), zdecydowana większość osadników z powiatu sanockiego pochodziła z obszaru Palatynatu z okolic dolin rzeki Nahe i Glan, ludność ta mówiła dialektem szwabskim, pozostali pochodzili z Austrii i Czech. Potomkowie dawnych osadników odwiedzają nadal rodzinne strony, publikowane są wydawnictwa okolicznościowe. Jednym z najwybitniejszych przedstawicieli dawnych osadników niemieckich ziemi sanockiej jest prof. Adam Fastnacht. Formą zabudowy wsi był system frankoński tzw. łańcuchówka, stosowana powszechnie w południowych Niemczech.

Lista osad:

Pozostałe[edytuj | edytuj kod]

Osady w dobrach kameralnych drohobyckich:

Osady w dobrach kameralnych samborskich:

  • Burczyce (Neu Burczyce, 1785, luterańska)
  • Czukiew (Neudorf, 1783, mieszana katolicko-luterańska)
  • Kalinów (Kaisersdorf, 1783, katolicka)
  • Kupnowice (Josephsdorf, 1783, luterańska)

Osady w dobrach kameralnych jaworowskich:

Osady w dobrach kameralnych Gródka Jagiellońskiego):

Osady w dobrach kameralnych janowskich:

Osady w dobrach kameralnych szczerzeckich:

  • Chrusno Nowe (Neu Chrusno, 1789, luterańska)
  • Ternopilja (Dornfeld) na gruntach Dobrzan (1786, luterańska)
  • Serdyca (Einsiedel, 1786, mennonicka)
  • Lubiana (Lindenfeld, 1788, reformowana)
  • Szczerzec (Rosenberg, 1786, mieszana reformowano-mennonicka)

Osady w dobrach kameralnych kałuskich:

  • Kałusz Nowy (Neu Kałusz, 1784, mieszana katolicko-luterańska)
  • Zełenyj Jar (Landestreu) na gruntach Nowicy (1783, luterańska)
  • Siwka Kałuska (Ugartsthal, 1784, luterańska)

Osady w dobrach kameralnych kimirskich:

  • Dobrzanica Kolonia (1785, mieszana katolicko-reformowana)
  • Kimirz Kolonia (1784, katolicka)
  • Podhajczyki (Unterwalden, 1784, mieszana luterańsko-reformowana)
  • Uszkowice (Josephsthal, 1784, luterańska)

Osady w dobrach kameralnych stryjskich:

  • Komarów (Galsendorf, 1786, mieszana katolicko-luterańsko-reformowana)
  • Oleksice Nowe (Neu Oleksice, 1786, luterańska)

Osady w dobrach kameralnych mierzwickich:

Osady w dobrach kameralnych Bóbrki:

Osady w dobrach kameralnych winnickich:

  • Podbereźce (Unterbergen, 1785, mieszana luterańsko-reformowana)
  • Winniki (Weinbergen, 1785, mieszana luterańsko-reformowana)

Osady w innych dobrach kameralnych:

Osady w dobrach prywatnych:

Bukowina[edytuj | edytuj kod]

Kolonizacja Bukowiny na mocy patentu józefińskiego odbyła się w latach 1782-1787. W porównaniu do Galicji była ograniczona. Do 1787 w dziewięciu miejscowościach osiedliło się około 75 rodzin[10][11].

Lista osad na Bukowinie:

  • Frătăuţii (niem. Fratautz, na północ od Radowców, 16 rodzin),
  • Ilişeşti (niem. Illischestie, 12 rodzin)
  • Satu Mare (niem. Satulmare, 8 rodzin)
  • Milişăuţi (niem. Milleschoutz, 8 rodzin)
  • Bădeuţi (niem. Badeutz, 8 rodzin)
  • Ițcani (niem. Itzkany, na północ od Suczawy, 8 rodzin)
  • St. Onufry (na zachód od Seretu, 8 rodzin)
  • Tereblestie (obecnie na Ukrainie, w rejonie hlibockim, 7 rodzin)
  • Arbore (niem. Arbora, 7 rodzin).

Zobacz też[edytuj | edytuj kod]

Przypisy

  1. H. Lepucki, 1938, s. 28
  2. H. Lepucki, 1938, s. 106
  3. H. Lepucki, 1938, s. 93
  4. H. Lepucki, 1938, s. 99
  5. H. Lepucki, 1938, s. 102
  6. H. Lepucki, 1938, s. 134
  7. H. Lepucki, 1938, s. 136
  8. H. Lepucki, 1938, s. 117
  9. H. Lepucki, 1938, s. 163-165
  10. Sophie A. Welsch. [www.feefhs.org/journal/10/bukovina.pdf‎ The Bukovina-Germans During the Habsburg Period: Settlement, Ethnic Interaction, Contributions]. „Immigrants & Minorities”, 1986 (ang.). 
  11. H. Leputa, 1938, s. 46

Bibliografia[edytuj | edytuj kod]

  1. Andrzej Wielocha, Kolonizacja józefińska w galicyjskich Karpatach, PŁAJ nr 19, wyd. Towarzystwo Karpackie, Warszawa 1999
  2. Stanisław Kryciński, Kolonizacja józefińska w Galicji, Połoniny, wyd. SKPB, Warszawa 1984
  3. Maciej Augustyn, Zarys dziejów wsi Berehy Dolne i kolonii Siegenthal, wyd. Bieszczad, Ustrzyki Górne
  4. Maciej Augustyn, Zarys dziejów wsi Stebnik i kolonii Steinfels, wyd. Bieszczad, Ustrzyki Górne
  5. Bogdan Augustyn, Cmentarze ewangelickie nad Strwiążem i Wiarem, wyd. Bieszczad, Ustrzyki Górne
  6. Das Kolonisationswerk Josefs II. in Galizien. Ludwig Schneider. Poznań 1939.
  7. Henryk Lepucki: Działalność kolonizacyjna Marii Teresy i Józefa II w Galicji 1772-1790 : z 9 tablicami i mapą. Lwów: Kasa im. J. Mianowskiego, 1938.

Linki zewnętrzne[edytuj | edytuj kod]