Podhajce

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacji, wyszukiwania
Ujednoznacznienie Ten artykuł dotyczy miasta w obwodzie tarnopolskim. Zobacz też: Podhajce (ujednoznacznienie).
Podhajce
Ratusz
Ratusz
Herb Flaga
Herb Podhajec Flaga Podhajec
Państwo  Ukraina
Obwód Flag of Ternopil Oblast.svg tarnopolski
Prawa miejskie 1539
Populacja (2001)
• liczba ludności
3300
Nr kierunkowy +380
Położenie na mapie Ukrainy
Mapa lokalizacyjna Ukrainy
Podhajce
Podhajce
Ziemia 49°16′30″N 25°08′03″E / 49.275, 25.134166666667Na mapach: 49°16′30″N 25°08′03″E / 49.275, 25.134166666667
Commons Multimedia w Wikimedia Commons
Strona internetowa
Przedwojenny polski herb Podhajec

Podhajce (ukr. Підгайці – Pidhajci) – miasto w obwodzie tarnopolskim Ukrainy, rejon podhajecki, prawa miejskie nadane przywilejem królewskim w roku 1539, dekanat halicki. 26 km na południe od Brzeżan. Ma ok. 3,3 tys. mieszkańców.

Liczba ludności w wybranych latach

1890[1] 1909[2] 1930[3]
5646 5997 4814


Spis treści

Historia[edytuj]

Monument upamiętniający miejsce bitwy 6-16 października 1667

Jak podaje się w literaturze, Podhajce były bardzo starą osadą[4]. W pierwszej połowie XV wieku właścicielami Podhajec byli Kniehiniccy. Miasto leżało wówczas na lewym brzegu Mużyłówki (dziś ta część Podhajec nosi nazwę Stare Miasto i stanowi jedno z przedmięść). Elżbieta Kniehinicka wyszła za mąż za Michała z Buczacza herbu Abdank, wojewodę podolskiego, który poległ w walce z tatarami w 1438[5]. Wspomniany Michał Buczacki w pierwszej połowie XV w. ufundował w Podhajcach pierwszy rzymskokatolicki kościół, a po jego zniszczeniu przez Tatarów fundację odnowił w 1463 jego syn Jakub (zm. 1541). Po wygaśnięciu rodu Buczackich Podhajce od 1534 przeszły w ręce rodziny Wolskich. W 1539 Mikołaj Wolski uzyskując od Zygmunta I stosowny przywilej, wprowadził w Podhajcach prawo magdeburskie[6]. Rok 1539 jest najczęściej podawaną datą powstania miasta[7].

Po śmierci Mikołaj Wolski pozostawił Podhajce trzem synom: Stanisławowi, Mikołajowi i Zygmuntowi. Ostatecznie potomkowie Mikołaja sprzedali Podhajce Stanisławowi Golskiemu, towarzyszu broni Jana Zamoyskiego i wiernemu stronnikowi króla. dzieki Golskiemu Podhajce stały się jedną z najpotężniejszych fortec kresowych. Jan Golski był żonaty z Zofią z Zamiechowskich. Po śmierci męża Zofia, która była jeszcze dwukrotnie zamężna, stała się właścicielką Podhajec. Po niemal całkowitym zniszczeniu kościoła Zofia, wówczas już Tyszkiewiczowa, postawiła nowy niemal od podstaw i to do tej fundacji często można spotkać odwołania w źródłach. Kolejnymi po Zofii, w 1641 właścicielami Podhajec stali się Potoccy[8].

Miejsce dwóch bitew wojsk polskich z Tatarami i Kozakami:

Ostatnim właścicielem Podhajec z rodu Potockich był Marian herbu Pilawa - kasztelan lubaczowski. Kres panowania tych magnatów na ziemi podhajeckiej zbiegł się z dotkliwą klęską poniesioną przez konfederatów barskich od wojsk rosyjskich pułkownika Weissmana w pobliżu Podhajec 11 maja 1768. Od Potockich dobra podhajeckie odkupili Bielscy. W tym czasie doszło do pierwszego rozbioru Polski (1772). Podhajce dostały się pod panowanie austriackie i zostały włączone do cyrkułu brzeżanskiego wchodzącego w skład tzw. Królestwa Galicji i Ludomerii - zachodnia część Podola. Po Bielskich dobra podhajeckie nabył w 1782 Kasper Rogaliński, a po nim Worcellowie.

Około 1820 miasteczko liczyło 3805 mieszkańców. W latach trzydziestych XIX wieku przeprowadzono przez Podhajce trakt wiodący z Brzeżan do Monasterzysk. Pod koniec XIX wieku rozpoczęto prace związane z linią kolejową, która połączyłaby miasto ze Lwowem. Inwestycję zrealizowano w 1909[9].

W połowie XIX wieku dobra podhajeckie były własnością księcia Aleksandra Romualda Czartoryskiego. W 1840 Aleksander poślubił Marcelinę z d. Radziwiłł. Po śmierci męża przejęła Podhajce. Wkrótce zasłynęła jako gorąca patriotka polska i filantropka, m.in. fundowała ochronki dla dzieci wiejskich w okolicach Podhajec. Cieszyła się też sławą doskonałej pianistki, idealnej odtwórczyni dzieł Fryderyka Chopina, którego była przecież uczennicą. W swym domu w Podhajcach księżna Marcelina często grywała na fortepianie i chyba dlatego zrodziła się legenda, iż w Podhajcach przebywał Chopin[10]. W 1889 wybuchł w Podhajcach pożar, który dokonał wielu zniszczeń. Według oficjalnych danych spłonęło wówczas 266 domów. Zginęło 12 osób a 7 zostało ciężko rannych. Bez dachu nad głową pozostało 2786 osób[11]. Na czele „komitetu ratunkowego” stanął burmistrz Podhajec Michał Borowski, pochodzący z rodziny Habdanków Borowskich. Była to wielce zasłużona dla Podhajec postać. W 1884 za zasługi dla miasta rada miejska nazwała jedną z ulic Podhajec jego imieniem. W 1889, gdy pożar zniszczyył większą część miasta „osobiście się udał do bogatych ludzi i znanych filantropów w kraju i za granicą z prośbą o składki i zebrał dla biednych pogorzelców przeszło 30000 złotych”[12].

Pod koniec XIX wieku księżna Marcelina Czartoryska sprzedała dobra podhajeckie Towarzystwu Wzajemnych Ubezpieczeń w Krakowie. Pod koniec 1893 Podhajce od Towarzystwa Ubezpieczeń Wzajemnych odkupił Adam Czyżewicz.

Pierwsza wojna światowa przyniosła mieszkańcom Podhajec wiele cierpień i nędzy. W żniwa 1914 Austriacy mobilizowali do wojska wszystkich mężczyzn zdolnych do noszenia broni, Polaków i Ukraińców. W czasie walk front zatrzymał się na wschód od Strypy i Podhajce znalazły się w jego strefie. Zwożono do miasta rannych i chorych żołnierzy. Miejski szpital nie mógł pomieścić wszystkich i na potrzeby lecznictwa przeznaczono budynek „Sokoła”. Wielu chorych zmarło. Grzebano ich obok cmentarza cywilnego. Tak powstał w Podhajcach cmentarz wojskowy. Pochowano na nim również ofiary wojny polsko-ukraińskiej (1918-1919). Jedną z nich był Wasyl Opariwski ojciec Jarosławy – żony Stepana Bandery[13]. Potyczki z Ukraińcami i bolszewikami w latach dwudziestych spowodowały, że polskiemu rządowi zależało na wzmocnieniu "polskości" na Kresach Wschodnich[14]. Kolejny raz w historii Polski mobilizowano nowych osadników. Większość osadników stanowili żołnierze odznaczeni w walce o niepodległość i wojnie 1920. Jedną z takich rodzin była rodzina Gerlachów, która przeniosła się z Rzeszowszczyzny do Podhajec w latach 1925-26. Miejsce w Podhajcach, gdzie mieszkali osadnicy do lat trzydziestych, nazywano Kolonią lub Holendry-Kolonią. Później już występowała nazwa Mazury – były one niejako przedłużenie przysiółka Holendry[15].

Wikisource-logo.svg
Zobacz w Wikiźródłach tekst oryginalny Kartka z raptularza

W dniach 7-8 października 1933 odbyły się w Podhajcach uroczystości związane z obchodami 250. rocznicy odsieczy wiedeńskiej. 7 października o godzinie 18 odbył się pochód młodzieży szkolnej z Podhajec spod budynku Towarzystwa Gimnastycznego „Sokół” na dawne wały Starego Miasta. W kolejnym dniu grała orkiestra Straży Pożarnej, odbyło się uroczyste nabożeństwo w kościele, a po mszy uformował się pochód i ponownie udano się na wały Starego Miasta. Dokonano uroczystego podniesienia flagi, wygłoszono mowę o wyczynach króla Jana III Sobieskiego. Następnie zgromadzeni przeszli pod budynek nowej, oddanej we wrześniu, szkoły w Podhajcach, gdzie starosta Roman Woroszyński odsłonił pamiątkową tablicę z podobizną króla, która została wmurowana na ścianie nowego budynku szkolnego. Wieczorem w sali „Sokoła” m.in. pani Kasprzakówna deklamowała wiersz Marii Konopnickiej „Kartka z raptularza”, po czym odegrana został operetka „Wesele w Jaworowie” na podstawie opowiadania Zofii Kossak (Julia Duszyńska w 1936 stworzyła dla dzieci, na podstawie tego utworu, obrazek sceniczny z czasów Jan III) [16].

Dom byłej właścicielki miasta i uczennicy F. Chopina – Marceliny Czartoryskiej
położenie na mapie województwa tarnopolskiego w roku 1939

Zabytki[edytuj]

  • Kościół Trójcy Świętej, (pierwotny fundator: Michał Buczacki) fundacja Zofii Tyszkiewiczowej z 1634 Zbudowany z kamiennych ciosów na planie krzyża. W kaplicy Potockich jest pochowany hetman wielki koronny Stanisław Rewera Potocki (ur. 1579). W tym kościele podpisano pokój z Turkami w 1667. Zdewastowany po 1945[17].
  • Pomnik Adama Mickiewicza – Postawiony w setną rocznicę urodzin wieszcza, tj. w 1898. Inicjatorem jego budowy było Towarzystwo Gimnastyczne „Sokół” w Podhajcach[18]. W 2011 Henryk Pękalski (prawnik z Wrocławia urodzony w Podhajcach) dokonał renowacji pomnika. 19 czerwca 2011 po uroczystej mszy świętej odbyło się jego odsłonięcie i poświęcenie[19].
  • Synagoga
  • Kaplica cmentarna
  • Zamek Rewery Potockiego na przedmieściu Siółki (nie istnieje)
  • Pałac letni w Łysej (nie istnieje)
  • Cerkiew Zaśnięcia Matki Bożej
  • Cmentarz żydowski

Pobliskie miejscowości[edytuj]

Znane osoby związane z miastem[edytuj]

Willa J. Choróbskiego. Dziś budynek Rady Miejskiej
  • Stanisław Choróbski – lekarz w szpitalu powiatowym w Podhajcach. W czasie I wojny światowej i wojny polsko-ukraińskiej (1918-1919) ofiarnie spieszył z pomocą chorym i rannym nie zważając na ich przynależność narodową. W dowód wdzięczności otrzymał 11 listopada 1921 tytuł honorowego obywatela Podhajec[20],[21].
  • Jerzy Choróbski s. Stanisława – polski neurochirurg i neurofizjolog, docent,
  • Jeremiasz Apollon Hytz – fikcyjny uczony polski, aptekarz z Podhajec,
  • Jan Łomnicki – polski reżyser i scenarzysta filmów dokumentalnych i fabularnych,
  • Tadeusz Łomnicki – polski aktor teatralny i filmowy, reżyser teatralny, pedagog oraz założyciel i pierwszy dyrektor warszawskiego Teatru Na Woli,
  • Stanisław Rewera Potocki – hetman wielki koronny Rzeczypospolitej od 1654, hetman polny koronny od 1652,
  • Leonard Rettel – polski działacz polityczny, pisarz, poeta i tłumacz, pierwszy polski hispanista, belwederczyk, kapitan – żołnierz-ochotnik powstania listopadowego, orator, emigrant na Wielkiej Emigracji,
  • Marta Wiecka – polska szarytka, błogosławiona katolicka ze zgromadzenia Sióstr Miłosierdzia, wyniesiona na ołtarze 24 maja 2008 r. we Lwowie,
  • Mikołaj Wolski – marszałek wielki koronny Rzeczypospolitej od 1616, marszałek nadworny koronny od 1600, dyplomata, starosta krzepicki i olsztyński, skarbnik rawski.

Przypisy

  1. ↑ Mikołaj Niedźwiecki: Powiat podhajecki pod względem geograficznym, statystycznym i historycznym. Stanisławów: Wydano nakładem autora w drukarni J. Dankiewicza, 1896, s. 38-39.
  2. ↑ Kompletny skorowidz miejscowości w Galicji i Bukowinie, zestawiony przez Szymona Chanderysa. Lwów: 1909.
  3. ↑ Księga adresowa Polski wraz z Wolnym Miastem Gdańskiem dla handlu, przemysłu, rzemiosła i rolnictwa. Warszawa: Towarzystwo Reklamy Międzynarodowej, 1930.
  4. ↑ Mikołaj Niedźwiecki: Powiat podhajecki pod względem geograficznym, statystycznym i historycznym. Stanisławów: Wydano nakładem autora w drukarni J. Dankiewicza, 1896.
  5. ↑ Władysław Semkowicz: Ród Awdańców w wiekach średnich. Poznań: Wyd. Towarzystwa Przyjaciół Nauk, 1920.
  6. ↑ Iwo Werschler: Wolscy z Podhajec. Zeszyty Historyczno-Teologiczne R. VIII nr 8, 2002.
  7. ↑ Grzegorz Gołębiowski: Śladem przodków - Podhajce. Warszawa: Difin, 2010. ISBN 978-83-7641-336-5.
  8. ↑ Grzegorz Gołębiowski: Śladem przodków - Podhajce. Warszawa: Difin, 2010. ISBN 978-83-7641-336-5.
  9. ↑ Iwo Werschler: Podhajce - rys historyczny (do roku 1917). materiał powielony.
  10. ↑ Historia Podhajec na stronie www.golebiowski.stansat.pl. [dostęp 2013-06-13].
  11. ↑ „Gazeta Lwowska”. nr 126, 2 czerwca 1889. 
  12. ↑ „Gazeta Lwowska”, 1895.  za: Grzegorz Gołębiowski: Śladem przodków - Podhajce. Warszawa: Difin, 2010, s. 36. ISBN 978-83-7641-336-5.
  13. ↑ Stefan Kołodnicki: Podhajce. Po kraju ojczystym. Wydawcy: Andrij Wynnyk, Witalij Bur, 2009, s. 21.
  14. ↑ Jarosław Abramov-Newerly: Nawiało nam burzę. Warszawa: Wydawnictw Książkowe „Twój Styl”, 2000, s. 46. ISBN 83-7163-171-5.
  15. ↑ Rodrycjusz Gerlach: Sybirskie etapy. materiał powielony, spisano 1989-1990.
  16. ↑ . Informacje z dokumentu Z.65/33 sporządzonego przez Komendanta Posterunku Policji Państwowej w Podhajcach 9 października 1933 (AGAN w Warszawie).  za: Grzegorz Gołębiowski: Śladem przodków - Podhajce. Warszawa: Difin, 2010, s. 45. ISBN 978-83-7641-336-5.
  17. ↑ J. Tokarski, Ilustrowany przewodnik po zabytkach kultury na Ukrainie, t.2, Burchard Edition 2001, ISBN 83-87654-11-6, s.195-196
  18. ↑ Grzegorz Gołębiowski: Śladem przodków - Podhajce. Warszawa: Difin, 2010. ISBN 978-83-7641-336-5.
  19. ↑ Henryk Pękalski: Podhajce - moje rodzinne miasto na kresach wschodnich. [dostęp 2013-06-03].
  20. ↑ Halina Pługator: Podhajce: miasto dawnej chwały i ... współczesnej ruiny. [dostęp 2013-06-15].
  21. ↑ Grzegorz Gołębiowski: Śladem przodków - Podhajce. Warszawa: Difin, 2010, s. 37. ISBN 978-83-7641-336-5.

Linki zewnętrzne[edytuj]

Commons in image icon.svg
  W Wikimedia Commons znajdują się multimedia związane z tematem:
Podhajce
p • d • e
Miasta obwodu tarnopolskiego
Flag of Ternopil Oblast.svg
p • d • e
Miejscowości rejonu podhajeckiego
Miasta

Podhajce

 Pidgayskyi-Raion.png
Wsie
Źródło „http://pl.wikipedia.org/w/index.php?title=Podhajce&oldid=36772992”