Ostsiedlung

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacji, wyszukiwania

Niemieckie osadnictwo na Wschodzie (niem. Ostsiedlung) – stopniowe przemieszczanie się ludności niemieckojęzycznej na obszary dotąd zamieszkane przez Rumunów, Węgrów, ludy bałtyckie, a od ok. VIII wieku na tereny Słowian.

Historia[edytuj | edytuj kod]

Średniowieczny Ostsiedlung rozpoczął się, kiedy Niemcy zaczęli osiedlać się na wschód od rzeki Łaby i Soławy, regiony głównie zamieszkane przez Słowian połabskich, a nabrał tempa pod wpływem zakonu krzyżackiego, który swą ekspansję prowadził głównie na południowych i wschodnich wybrzeżach Bałtyku.

Niemcy zaczęli osiedlać się także na ziemiach wcześniej zamieszkanych przez Słoweńców, w Styrii i Karyntii.

W połowie XIV wieku postęp w zasiedlaniu nowych ziem zwolnił swój bieg w wyniku czarnej śmierci.

W późnym średniowieczu lokalni piastowscy władcy na Śląsku i gryficcy na Pomorzu zaczęli przekonywać Niemców do osiedlania się na swych terenach. Główne grupy kolonistów niemieckich w rejonie Śląska i Małopolski pochodziły z Niemiec południowych i środkowych, częściowo nawet w postaci zgermanizowanych Serbów Łużyckich[1]. W Wielkopolsce udział elementu niemieckiego był słaby. Zaznaczył się on silniej w kilkunastu wsiach założonych przez zakony cystersów z Lądu, Łekna, Paradyża, Wielenia i innych. Mało było kolonistów niemieckich w Sieradzkiem, Łęczyckiem, na Kujawach czy w ziemi dobrzyńskiej[2]. Niemcy przybywający do Wielkopolski pochodzili przeważnie ze Śląska. Dokumenty historyczne wspominają o pierwszych osadnikach niemieckich w Wielkopolsce w 1210 r., na Śląsku — w latach 1215-1217, na Śląsku Opolskim — w 1225 r[3]. Osiedla niemieckie z lat 1234 - 1244 powstają nad górnym Dunajcem i Popradem[4]. Na zachodnich krańcach Rusi Czerwonej powstają dwa silne skupiska ludności pochodzenia niemieckiego w okolicach Łańcuta i Sanoka[5]. Do wieku XVI zachowały charakter niemiecki Kościan w Poznańskiem, niektóre miejscowości podkarpackie i wielkie miasta, jak Poznań, Kraków i Lwów[6]. Wsie osadzone wyłącznie kolonistami niemieckimi przybierały zwykle nazwy niemieckie. Stąd pochodzą m.in. nazwy wsi Tylmanowa, Grywałd, Szlembark, Frydman, Tymbark, Rozemberk, Melsztyn i wiele innych, które wywodzą się od nazwiska osadźcy Niemca lub od nazwy wsi niemieckiej, z której pochodzili osadnicy, niekiedy też oddawano w języku niemieckim właściwości terenu, na którym wieś lokowano[7]. Osadnicy niemieccy mieli własne kościoły lub kaplice, swych kapłanów i nierzadko zamieszkiwali konkretną dzielnicę miasta lub poszczególne wsie[8]. W poszczególnych wsiach na Podkarpaciu język niemiecki przetrwał do XVIII wieku, podobnie na Śląsku istniały wsie polskie w niemieckim otoczeniu językowym do tegoż czasu[9].

Nie można na podstawie faktu lokowania na prawie niemieckim z faktycznym zamieszkiwaniem lokowanego terenu przez Niemców. Na terenach przygranicznych mogli stanowić nawet znaczny procent osiedleńców jednak sami Niemcy mogli występować co najwyżej na początku osadnictwa, natomiast decydujące znaczenie miał właściciel ziemi a nie koloniści.

Galeria[edytuj | edytuj kod]

Do przykładów pomników niemieckiej "Bauernkultur" zaliczane są m.in. drewniane kościółki w Małopolsce i na Podkarpaciu, podobnie jak kościółki na Śląsku i Morawach.

Charakter kolonizacji[edytuj | edytuj kod]

Kolonizacja niemiecka w środkowej Europie przebiegała dwutorowo. W granicach państw, które przyjęły chrześcijaństwo i zostały uznane przez Rzym była zazwyczaj procesem pokojowym, gdyż często władcy: czescy, polscy, węgierscy, zachęcali Niemców do zakładania osad na terenach słabo rozwiniętych lub słabo zaludnionych. Niemcy bałtyccy oraz Niemcy zamieszkali na obszarze węgierskiego Siedmiogrodu mieli dość duże przywileje i różnego rodzaju ulgi.

Inny charakter miała natomiast kolonizacja niemiecka na terenach zamieszkałych przez pogańskich Słowian połabskich. Wiązała się one bowiem z podbojem militarnym tych terenów i narzucania swojej wiary i kultury siłą. Prześladowania Słowian połabskich ze strony Germanów miały podłoże tak wyznaniowe, jak i ekonomiczne. Wykorzystywali oni wiarę chrześcijańską jako pretekst do zaborów ziem słowiańskich. Wg średniowiecznych pojęć pogańskie ziemie należały do tego, kto je orężnie zdobył szerząc wiarę, a więc wypełniając obowiązek krucjatowy. Gdy dokonano podboju chrześcijańscy władcy wprowadzali wysokie podatki. Były one dla Słowian tak dotkliwe, że masowo odwracali się od narzuconej wiary. W roku 1011 niemiecki mnich Helmold pisał:

"Książę (Bernard Saski) tak przez swoją chciwość gnębił naród Winulów, że zmusił ich z konieczności do bałwochwalstwa powrócić. W rzeczy samej w owym czasie opanowali ziemię Słowian margrabia Teodoryk i książę Bernard, pierwszy mianowicie zagarnął wschodnią, drugi zachodnią część kraju, a nierozsądek obu przymusił Słowian do odstępstwa"[10].

Nacjonalizm[edytuj | edytuj kod]

W XIX wieku kolonizacja terenów wschodnich przybrała formę priorytetową oraz była elementem propagandy nacjonalistycznej. Wtedy też pojawiło się pojęcie pangermanizmu i Drang nach Osten, które to po części dały początek usilnej potrzebie zdobycia tzw. "przestrzeni życiowej" dla Niemców. Po II wojnie światowej Niemcy zamieszkali na wschód od granicy na Odrze i Nysie ewakuowali się lub byli stopniowo przesiedlani do nowo wytyczonych powojennych granic Niemiec.

Przypisy

  1. Materiały i prace antropologiczne. wyd. 21-25, 1990
  2. Roczniki historyczne: Tom 28, 1962
  3. Adaptacje niemieckich nazw miejscowych w języku polskim, PAN< 1995
  4. Krasuski, Labuda, Walczak . Stosunki polsko-niemieckie w historiografii. tom 1, 1974
  5. Józef Burszta. Od osady słowiańskiej do wsi współczesnej. 1958
  6. Przegląd zachodni, t. 13, Instytut Zachodni - 1957
  7. Józef Burszta. Od osady słowiańskiej do wsi współczesnej. 1958 str. 48
  8. Odrodzenie i reformacja w Polsce: Tom 37 , 1993
  9. Ireneusz Ihnatowicz. Społeczeństwo polskie od X do XX wieku, 1988
  10. Kronika Słowian PIW, Warszawa 1974