Spinozaur
| Spinozaur | |
| Spinosaurus | |
| Stromer, 1915 | |
| Okres istnienia: późna kreda, 106–93 mln lat temu |
|
 Rekonstrukcja szkieletu spinozaura |
|
| Systematyka | |
| Domena | eukarionty |
| Królestwo | zwierzęta |
| Typ | strunowce |
| Podtyp | kręgowce |
| Gromada | zauropsydy |
| Podgromada | diapsydy |
| Infragromada | archozauromorfy |
| Nadrząd | dinozaury |
| Rząd | dinozaury gadziomiedniczne |
| Podrząd | teropody |
| Infrarząd | tetanury |
| Nadrodzina | megalozauroidy |
| Rodzina | spinozaury |
| Podrodzina | spinozaury |
| Rodzaj | spinozaur |
| Gatunki | |
 Systematyka w Wikispecies |
|
 Multimedia w Wikimedia Commons |
|
Spinozaur (Spinosaurus – „kolczasty jaszczur”) – rodzaj teropoda z rodziny spinozaurów (Spinosauridae) żyjącego na obecnych terenach Afryki Północnej od albu do cenomanu, od około 106 do 93,5 mln lat temu. Pierwsze skamieniałości spinozaura zostały odkryte w Egipcie w 1910 roku i opisane przez niemieckiego paleontologa Ernsta Stromera. Okaz ten został zniszczony podczas II wojny światowej, jednak w 2005 roku znaleziono kolejną czaszkę dorosłego osobnika. Nie jest jasne, czy rodzaj Spinosaurus jest reprezentowany przez jeden czy dwa gatunki. Najlepiej poznanym gatunkiem jest S. aegyptiacus z Egiptu, a szczątki być może należące do przedstawicieli drugiego gatunku, S. maroccanus, odnaleziono w Maroku.
Charakterystyczną cechą spinozaura są wysokie wyrostki kolczyste kręgosłupa, o wysokości co najmniej 1,69 m i prawdopodobnie połączone płatem skóry, tworząc strukturę przypominającą żagiel, chociaż niektórzy autorzy sugerowali, że były one pokryte mięśniami i przypominały garb. Twierdzono, że struktura ta mogła służyć do termoregulacji lub odstraszania wrogów. Według szacunków opartych na podstawie skamieniałości opisanych w 2005 roku dorosły spinozaur mógł osiągać około 16–18 metrów długości i ważył 7–9 ton, czyli więcej niż Tyrannosaurus rex i Giganotosaurus carolinii[1].
Spis treści |
[edytuj] Morfologia
Spinozaur miał charakterystyczny wydłużony pysk, podobny do paszczy krokodyla, niewielkie, choć bardzo duże jak na teropoda przednie kończyny, długi ogon i charakterystyczny, złożony z wydłużonych wyrostków kolczystych pokrytych skórą „żagiel” na grzbiecie. Naukowcy nie wiedzą na pewno, do czego dinozaurowi był potrzebny taki żagiel, choć według niektórych teorii służył do regulowania temperatury ciała, bądź był używany w okresie godowym do wabienia partnera. Odwrócenie się od Słońca i ustawienie pod kątem 90° do chłodnego wiatru mogło skutecznie ochładzać krew przepływającą przez skórny żagiel[2]. Ernst Stromer spekulował, że wyrostki kolczyste mogły być wyższe u samców niż u samic[3]. Prowadzono dyskusje na temat funkcji stosunkowo długich przednich kończyn spinozaura. Niektórzy naukowcy uważają, że mógł on okazjonalnie poruszać się również na czterech łapach[4].
Szczęka i materiał czaszki przedstawiony w 2005 pokazują, że zwierzę to miało jedną z najdłuższych czaszek pośród wszystkich mięsożernych dinozaurów. Jej długość została oszacowana na około 1,75 m. Jedynym dinozaurem o dłuższej czaszce, również niskiej i długiej, ale zupełnie niepodobnej do czaszki spinozaura, był bliżej z nim niespokrewniony, południowoamerykański giganotozaur (nie mylić z gigantozaurem, dużym zauropodem obecnie uznawanym za nomen dubium). Jego czaszka mogła mierzyć nawet 180 centymetrów[5], jednak całe zwierzę było mniejsze od spinozaura. Miał dwukrotnie więcej zębów niż inne duże teropody, były one jednak stosunkowo nieco mniejsze. Pomiędzy oczami znajdował się niewielki kostny grzebień[1].
Jest prawdopodobnie największym znanym nauce dinozaurem drapieżnym. Jego długość oszacowano na 16 - 18 metrów a wagę na 7 - 9 ton, czyli więcej, niż jakiegokolwiek innego teropoda. Na drugim miejscu za nim stoją mierzący ok. 13 metrów giganotozaur z Ameryki Południowej i karcharodontozaur, saharyjski "rówieśnik" spinozaura[6]. Na trzecim miejscu stoi słynny Tyrannosaurus rex, mierzący około 12,5 m. Długość poniżej 12 m osiągało już stosunkowo dużo rodzajów teropodów. "Pozycję" może odebrać jednak spinozaurowi deinocheir, tajemniczy drapieżnik znany prawie wyłącznie z pary gigantycznych przednich kończyn mierzących ok. 2,4 m długości. Całe zwierze mogło ważyć nawet tyle co spinozaur, jednak ze względu na brak innych znalezisk, nie można dokładnie ocenić jego długości.
[edytuj] Systematyka
Rodzaj Spinosaurus (a konkretniej gatunek S. aegyptiacus) został opisany naukowo w 1915 roku przez niemieckiego paleontologa Ernsta Stromera. Jest typowym rodzajem rodziny Spinosauridae, do której należą także barionyks z południowej Anglii, Irritator i Angaturama (być może synonim irritatora) z Brazylii, Suchomimus z Nigru i prawdopodobnie syjamozaur – teropod znany z fragmentarycznych znalezisk z Tajlandii. Najbliższym krewnym spinozaura jest przypuszczalnie Irritator, mający podobną strukturę zębów[7], także należący do podrodziny Spinosaurinae[8]. W 2003 Oliver Rauhut zasugerował, że holotyp spinozaura Stromera jest chimerą złożoną z kręgów karcharodontozauryda podobnego do akrokantozaura oraz żuchwy dużego teropoda zbliżonego do barionyksa[9]. Dalsze analizy odrzuciły jednak tę hipotezę[1][8].
Kladogram rodziny Spinosauridae z zaznaczeniem pozycji spinozaura
| Spinosauridae |
|
||||||||||||||||||||||||||||||||||||
[edytuj] Gatunki
Wyróżniono dwa gatunki spinozaura:
Nie wiadomo, ile gatunków liczy rodzaj Spinosaurus. Typowy, S. aegyptiacus, według jednej teorii może być jedynym gatunkiem, do którego należały by wtedy również skamieniałości znalezione w Maroku. Według drugiej hipotezy spinozaur wytworzył dwa gatunki, a skamieniałości z Maroka wystarczająco różnią się od tych z Egiptu, by uznać je za należące do przedstawiciela nowego gatunku, S. maroccanus. Jednak te różnice mogą być po prostu wynikiem "oryginalności" każdego osobnika, dlatego też podział rodzaju Spinosaurus pozostaje tematem ciągłych sporów[10].
[edytuj] Paleoekologia i paleobiologia
Środowisko, w którym żyły spinozaury nie jest dokładnie poznane. Żyjące na terenie współczesnego Egiptu mogły zasiedlać lasy namorzynowe wraz z teropodami podobnej wielkości, takimi jak baharijazaur i karcharodontozaur, ogromnym tytanozaurem paralitytanem i mniejszym egiptozaurem, dziesięciometrowym krokodylomorfem Stomatosuchus i rybą trzonopłetwą mawsonią[11]. Wartość izotopu tlenu δ18Op zawartego w zębach Spinosauridae odpowiada obecnej u współwystępujących z nimi żółwi i krokodylomorfów, jest jednak niższa niż u innych teropodów, co dowodzi, że spinozaurydy prowadziły ziemnowodny tryb życia, a nie jedynie polowały w wodzie. Wartości izotopu tlenu w zębach Spinosaurus z Maroka i Tunezji nie są tak wyraźne jak u innych przedstawicieli Spinosauridae, co sugeruje, że spinozaur prowadził bardziej oportunistyczny tryb życia i mógł występować zarówno w siedliskach lądowych, jak i wodnych[12].
[edytuj] Odżywianie
Nie jest jasne, czy spinozaur był głównie lądowym drapieżnikiem, czy raczej rybożercą, na co wskazywałyby jego wydłużone szczęki, stożkowate zęby i wysoko położone nozdrza. Gregory Paul twierdził, że spinozaur był prawdopodobnie oportunistą, żywiącym się głównie rybami i padlinożercą – polował jednak również na niewielkie i średniej wielkości ofiary. Ponadto Paul spekulował, że mógł on polować na duże zwierzęta, co miały mu umożliwiać duże kończyny przednie z silnymi pazurami[13]. Alan Charig i Angela Milner zasugerowali rybożerność spokrewnionego ze spinozaurem barionyksa[14]. Jedyne wskazówki co do diety spinozaurów pochodzą z Europy i Ameryki Południowej. Odnaleziono barionyksa z rybimi łuskami i kośćmi młodego iguanodona w żołądku, podczas gdy odkryta w Ameryce Południowej kość pterozaura ze śladami zębów dowodzi, że spinozaury czasami zjadały te latające archozaury[15]. Nie jest jednak pewne, czy teropody polowały na pterozaury[16], czy pożywiały się ich padliną[15].
[edytuj] Spinozaur w kulturze masowej
Spinozaur został przedstawiony w filmie Jurassic Park III, zastępując w tej roli tyranozaura. Zostaje tam pokazana walka dwóch dinozaurów, w której spinozaur ostatecznie zabija tyranozaura łamiąc mu kark[17]. Wcześniej przedstawiono atak spinozaura na samolot Paula Kirby'ego i Allana Granta, którym udaje się uciec wraz z kilkoma innymi ludźmi biorącymi udział w wyprawie. Dinozaur jednak atakuje ludzi przez niemal cały film – w końcu Kirby i Grant przeganiają go, podpalając rozlaną do wody benzynę.
Spinozaura widzimy też w serialu popularnonaukowym Prehistoryczne bestie, w odcinku Największy zabójca świata dinozaurów. Zostaje tam ukazany jako szczytowy drapieżnik Afryki, konkurujący o pokarm z karcharodontozaurem i sarkozuchem. Dowiadujemy się, jak ten potwór szukał pożywienia, jak zabijał ofiary, oraz dlaczego charakteryzuje się taką odmiennością od innych drapieżników. Widzimy, jak spinozaur poluje, zabija, wreszcie jak sam zostaje zabity i jak wymiera cały jego gatunek.
Przypisy
- ↑ 1,0 1,1 1,2 Cristiano dal Sasso, Simone Maganuco, Éric Buffetaut, Marco A. Mendez. New information on the skull of the enigmatic theropod Spinosaurus, with remarks on its sizes and affinities. „Journal of Vertebrate Paleontology”. 25 (4), s. 888–896, 2005. doi:10.1671/0272-4634(2005)025%5B0888:NIOTSO%5D2.0.CO;2 (ang.).
- ↑ L. B. Halstead: The Evolution and Ecology of the Dinosaurs. Londyn: Eurobook Limited, 1975, s. 1–116. ISBN 0856540188.
- ↑ Ernst von Stromer. Wirbeltier-Reste der baharije-Stufe (unterstes Cenoman). 3. Das Original des Theropoden Spinosaurus aegyptiacus nov. gen. et nov. spec. „Abhandlungen der Königlich Bayerischen Akademie der Wissenschaften Mathematisch-physikalische Klasse Abhandlung”. 28, s. 1–32, 1915 (niem.).
- ↑ Donald F. Glut: The New Dinosaur Dictionary. Secaucus, NJ: Citadel Press, 1982, s. 226–228. ISBN 0-8065-0782-9.
- ↑ Jorge O. Calvo, Rodolfo Coria. New specimen of Giganotosaurus carolinii (Coria & Salgado, 1995), supports it as the largest theropod ever found. „Gaia”. 15, s. 117–122, 1998 (ang.).
- ↑ François Therrien, Donald M. Hendersow n. My theropod is bigger than yours... or not: estimating body size from skull length in theropods. „Journal of Vertebrate Paleontology”. 27 (1), s. 108–115, 2007 (ang.).
- ↑ Hans-Dieter Sues, Eberhard Frey, David M. Martill, Diane M. Scott. Irritator challengeri, a spinosaurid (Dinosauria: Theropoda) from the Lower Cretaceous of Brazil. „Journal of Vertebrate Paleontology”. 22 (3), s. 535–547, 2002. doi:10.1671/0272-4634(2002)022%5B0535:ICASDT%5D2.0.CO;2 (ang.).
- ↑ 8,0 8,1 Thomas R. Holtz Jr, Ralph E. Molnar, Philip J. Currie: Basal Tetanurae. W: David B. Weishampel, Peter Dodson, Halszka Osmólska (red.): The Dinosaura. Wyd. drugie. Berkeley: University of California Press, 2004, s. 71–110. ISBN 0-520-24209-2.
- ↑ Oliver W. M. Rauhut. The interrelationships and evolution of basal theropod dinosaurs. „Special Papers In Palaeontology”. 69, s. 1–213, 2003. ISBN 0-901702-79-X (ang.).
- ↑ Muzeum Geologiczne PIG: Opis warunków życia oraz historii odkryć spinozaura [dostęp: 25.2.2011]
- ↑ Joshua B. Smith, Matthew C. Lamanna, Kenneth J. Lacovara, Peter Dodson, Jennifer R. Smith, Jason C. Poole, Robert Giegengack, Yousry Attia. A Giant Sauropod Dinosaur from an Upper Cretaceous Mangrowe Deposit in Egypt. „Science”. 292 (5522), s. 1704-1706, 2001. doi:10.1126/science.1060561 (ang.).
- ↑ Romain Amiot i inni. Oxygen isotope evidence for semi-aquatic habits among spinosaurid theropods. „Geology”. 38 (2), s. 139–142, 2010. doi:10.1130/G30402.1 (ang.).
- ↑ Family Spinosauridae. W: Gregory S. Paul: Predatory Dinosaurs of the World. New York: Simon & Schuster, 1988, s. 271–274. ISBN 0-671-61946-2.
- ↑ Alan J. Charig, Angela C. Milner. Baryonyx walkeri, a fish-eating dinosaur from the Wealden of Surrey. „Bulletin of the Natural History Museum of London”. 53, s. 11–70, 1997 (ang.).
- ↑ 15,0 15,1 Éric Buffetaut, David M. Martill, François Escuillié. Pterosaurs as part of a spinosaur diet. „Nature”. 429, s. 33, 2004. doi:10.1038/430033a (ang.).
- ↑ Alexander W. A. Kellner. On a pterosaur neck with a dinosaur tooth: Scavenging or predation?. „Natura Nascosta”. 29, s. 41–43, 2004 (ang.).
- ↑ Graham Chandler. A bite-size guide to the dinosaurs of the new movie Jurassic Park III. „National Geographic World”, 2001 (ang.).
[edytuj] Linki zewnętrzne
|
||||||||||||||||||||||
|
|||||||||||||||||||||
