Sobór efeski

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacja, szukaj
Ichthys w ruinach starożytnego Efezu

Sobór efeski – trzeci sobór powszechny, zwołany w Efezie przez cesarza Teodozjusza II w 431, w celu zakończenia sporu wywołanego przez Nestoriusza dotyczącego rozumienia osoby Jezusa i tytułu Marii z Nazaretu, Theotokos (Bogarodzica).

Okoliczności zwołania soboru[edytuj | edytuj kod]

Sobór efeski został zwołany, by rozwiązać kwestię błędów chrystologicznych patriarchy Konstantynopola Nestoriusza, które dały początek nestorianizmowi. Tym, który zaalarmował Kościół był biskup Aleksandrii Cyryl. Nie wszyscy biskupi jednakowo podzielali rozpoznanie Aleksandryjczyka. Linia podziału opinii przebiegała zasadniczo między dwiema szkołami teologicznymi, aleksandryjską i antiocheńską. Ta druga skłaniała się bardziej w kierunku wizji Nestoriusza.

Istota sporu[edytuj | edytuj kod]

Dla chrystologii Cyryla punktem wyjścia było istniejące odwiecznie Słowo, które stało się ciałem – jak opisuje Jezusa prolog Ewangelii Janowej 1,14. Cyryl określał Słowo greckimi terminami: hypostazis i fyzis, traktując je zamiennie. Słowo przyjęło ciało, tworząc jedność, jedną hipostazę czyli fyzis, zachowując jednocześnie niezmienioną naturę ludzką.

Chrystologia Szkoły antiocheńskiej kształtowała się w konfrontacji z apolinaryzmem, dlatego jej punktem wyjścia była konkretna, pełna osobowość ludzka Chrystusa, określana terminem prosopon (osoba). Chrystus człowiek, prosopon, złączył się z Bóstwem Słowa. Podkreślano dwoistość tego, co składało się na tajemnicę Chrystusa.

Zgodnie z tą dualistyczną wizją osoby Chrystusa, Nestoriusz, w ślad za Diodorem z Tarsu i Teodorem z Mopswestii, zbyt daleko zaszedł w rozdzielaniu w Zbawicielu dwóch rzeczywistości: boskiej i ludzkiej. Z jego ujęć wynikało jakoby w Chrystusie były dwa podmioty: Syna Boga (Słowo) i syna człowieka (Jezus Mesjasz, syn Maryi). Z tego względu nie dopuszczał, by nazywano Maryję Bożą RodzicielkąTheotokos. Pozwalał zwracać się do niej jedynie jako do Matki Chrystusa (Mesjasza)Chrystotokos, uznając, że Maryja zrodziła jedynie człowieczeństwo Jezusa[1].

Zwołanie soboru[edytuj | edytuj kod]

Różnice ujęć teologicznych stały się powodem nieporozumień, które poruszyły niemal całe wschodnie cesarstwo. Oto wydarzenia, które doprowadziły do zwołania soboru[2]:

  • 428 r.

10 kwietnia Nestoriusz został patriarchą Konstantynopola. Głosił kazania przeciwko tytułowi Maryi Theotokos. Cyryl z Aleksandrii wystąpił przeciw temu w dorocznym Liście Wielkanocnym, wysłał także osobny list do mnichów egipskich.

  • 429 r.

Pod koniec lata Cyryl napisał list do Nestoriusza (list 2) i dostał odpowiedź od niego (list 3 w kolekcji listów Cyryla).

  • 430 r.

Styczeń lub luty. Cyryl napisał drugi list do Nestoriusza (list 4).

15 czerwca – Nestoriusz wysłał list z odpowiedzią Cyrylowi.

11 sierpnia. Synod rzymski zwrócił się do patriarchy Konstantynopola Nestoriusza wymagając, by sprostował swoje nauczanie w ciągu 10 dni (list Celestyna, 11-14).

Początek listopada. W Aleksandrii odbył się synod poświęcony błędom Nestoriusza. Została wysłana delegacja, która zawiozła list do Konstantynopola z 12 anatematyzmami sformułowanymi przez Cyryla (List 17)[3].

19 listopada. Cesarz Teodozjusz II, by przywrócić pokój w cesarstwie i w Kościele, zwołał sobór do Efezu na dzień 7 czerwca 431 r. List zwołujący, w którym poleca, by z każdej prowincji kościelnej przybyło kilku przedstawicieli, wysłał Cyrylowi i innym metropolitom[4].

Przebieg soboru[edytuj | edytuj kod]

Wbrew poleceniu cesarza, wyrażonemu w liście zwołującym sobór, Cyryl przywiózł ze sobą na ten sobór ok. 50 biskupów i w ten sposób prowincja aleksandryjska była znacznie lepiej reprezentowana niż inne. Biskup Aleksandrii przybył do Efezu przed 7 czerwca, zgodnie z ustaloną przez cesarza datą[5]. Niektórzy biskupi jednak, wśród których był biskup Antiochii Jan, opóźnili ze względów taktycznych swoje przybycie. Po dwóch tygodniach oczekiwania, 22 czerwca Cyryl rozpoczął pierwszą sesję soborową. Błędy Nestoriusza zostały potępione już w trakcie tej pierwszej sesji. Spóźnieni Ojcowie przybyli po czterech dniach. Wobec zastanej sytuacji zorganizowali osobną sesję, tzw. kontr-synod, pod przewodnictwem patriarchy Antiochii Jana i złożyli z kolei Cyryla z godności biskupa Aleksandrii, a także popierającego go biskupa Memmona z Efezu. 10 lipca 431 do Efezu przybyli legaci biskupa Rzymu, którzy zgodnie z wolą Celestyna I poparli Cyryla składając podpisy pod postanowieniami soboru, który on otworzył[6][7].

Podstawowe wydarzenia związane z przebiegiem soboru w 431 r.[2]:

7-15 maja. Papież Celestyn wysłał trzech legatów na sobór: byli to biskupi Arkadiusz i Projektus, oraz prezbiter Filip. Wysłał przez nich listy do soboru, do cesarza Teodozjusza oraz do Cyryla. Teodozjusza prosił, by nie pozwolił zakłócać pokoju Kościoła. Cyrylowi radził, by był bardziej umiarkowany (listy 16-19).

22 czerwca – 1 sesja soborowa. Cyryl przybyły zgodnie z poleceniem Cesarza przed 7 czerwca, wbrew protestom obecnych biskupów wschodnich, rozpoczął sobór pod nieobecność spóźnionych biskupów, m.in. Jana, patriarchy Antiochii. Ogłoszono potępienie Nestoriusza.

26 czerwca. Kontr-synod biskupów wschodnich po przewodnictwem biskupa Jana z Antiochii. Ogłoszono odsunięcie od posługi biskupiej Cyryla oraz biskupa Efezu, Memmona.

10 lipca – 2 i 3 sesja soborowa. Przybyli legaci papiescy z Rzymu. Odczytano i uroczyście wyrażono aprobatę dla listu papieża Celestyna.

16-17 lipca – 4 i 5 sesja soborowa. Anulowanie potępienia Cyryla i Memmona. Jan z Antiochii, odmówił wzięcia udziału, mimo zaproszenia. Sobór odczytał projekt listu do Papieża, napisany przez Cyryla. List został uroczyście zatwierdzony i wysłany do papieża, wysłano także list do cesarza. W liście ułożonym przez Cyryla czytamy:

Quote-alpha.png
Natura (fyzis) Słowa nie doznała żadnej zmiany, stając się ciałem (por. J 1,14). Słowo zjednoczyło się na zasadzie hipostazy z ciałem, ożywianym przez duszę rozumną. Zostało nazwane Synem Bożym, nie ze względu na wolę lub upodobanie, lub przyjęcie prosopon. Różne natury spotkały się w jedności prawdziwej i z dwóch [jest] wyłącznie jeden Chrystus, jeden Syn. Różnica natur nie została usunięta przez zjednoczenie, lecz niewysłowione spotkanie boskości i człowieczeństwa urzeczywistnia dla nas jednego Chrystusa. Słowo osobiście narodziło się z Dziewicy, ponieważ przyswoiło sobie naturę własnego ciała. Cierpiała nie natura Słowa, lecz ponieważ Jego własne ciało cierpiało, można powiedzieć, że Słowo cierpiało i umarło za nas. Mówimy o jednym Chrystusie i Zbawicielu, nie dlatego, że uwielbiamy człowieka razem ze Słowem, lecz uwielbiamy wyłącznie jednego i tego samego Chrystusa. Odrzucenie zjednoczenia na zasadzie hipostazy, to powrót do mówienia o dwóch synach. Pismo Święte nie mówi, że połączyło się z prosopon (osobą) człowieka, lecz że stało się ciałem. Także Ojcowie nazywają Maryję, Bogarodzicą (Theotokos)[8][9].

22 lipca – 6 sesja soborowa. Odczytanie i potwierdzenie symbolu nicejsko-konstantynopolskego. Zakaz nauczania czegoś odmiennego od wiary wyrażonej w tym symbolu.

Początek sierpnia. Teodozjusz II rozwiązał sobór.

3 września. Nestoriusz został odesłany do klasztoru w Antiochii.

Trudny dialog po zamknięciu soboru[edytuj | edytuj kod]

Sobór zamknięto, ale spór trwał dalej. Schizma trwała jeszcze dwa lata. Żadna ze stron nie chciała ustąpić uciekając się do przeróżnych sposobów i metod (nie zawsze bez zarzutu) dla utwierdzenia swoich racji oraz zjednania Teodozjusza II. Dzięki mediacjom greckiego biskupa Akacjusza z Beroe i syryjskiego biskupa Pawła z Emezy udało się pogodzić zwaśnione strony.

Ostatecznie w 433, następca Celestyna, który zmarł 27 lipca 427 r., Sykstus III zatwierdził postanowienia soboru otwartego przez Cyryla z Aleksandrii uznając go soborem powszechnym[10][4]. Cyryl podpisał wyznanie wiary ułożone przez Jana z Antiochii, a Nestoriusz skazany został na wygnanie z Konstantynopola. Cesarz Teodozjusz nie zgadzał się z jego potępieniem aż do soboru chalcedońskiego, który potwierdził orzeczenia soboru w Efezie dotyczące nauczania Nestoriusza.

Ekumeniczny i doktrynalny charakter soboru[edytuj | edytuj kod]

Według P.-Th. Camelot OP, mimo iż przebieg soboru od strony ludzkiej, ze względu na rozgrywki polityczne na poziomie kościelnym, jak i państwowym, może wzbudzać wątpliwości, należy unikać zbyt arbitralnych uproszczeń. Takiej pokusie uległ Louis Duchesne, który w swej Histoire ancienne de l'église (Historia starożytna Kościoła), nie ukrywał sympatii wobec Nestoriusza, czyniąc go ofiarą „tragedii” wyreżyserowanej przez „faraona” z Aleksandrii[11]. Następujące fakty przemawiają za tym, że właśnie obrady soboru pod przewodnictwem Cyryla, a nie kontr-synodu Jana z Antiochii były właściwym soborem: Cyryl działał mając mandat papieski. Legaci papieża Celestyna zaraz po przybyciu stanęli po stronie Cyryla, przekazując mu listy papieskie i zapewniając swą obecnością ekumeniczny charakter tego zgromadzenia. Charakteru tego nie miał kontr-sobór. To sobór Cyryla, a nie kontr-sobór prowadził korespondencję z papieżem i to jego przebieg i postanowienia zostały potwierdzone przez Sykstusa III. Również dla papieża Leon Wielkiego, a następnie soboru chalcedońskiego, sobór Cyryla był soborem powszechnym. W Chalcedonie stwierdzono:

Quote-alpha.png
Odnośnie do tego, co zostało stwierdzone przeciw Nestoriuszowi przez pierwszy sobór efeski, któremu przewodniczył Cyryl, świętej pamięci... Zachowujemy zarządzenia i wszystkie formuły wiary świętego Synodu, który miał miejsce w Efezie, pod autorytetem świętej pamięci Celestyna z Rzymu i Cyryla z Aleksandrii[12].

Sobór, poza stwierdzeniem błędności nauczania Nestoriusza, nie wydał osobnych orzeczeń dogmatycznych. Jednak odczytanie listu Cyryla w czasie 4 i 5 sesji, oraz wyznania wiary nicejsko-konstantynopolskiego, było jednoznacznym opowiedzeniem się za tym, czego bronił Cyryl: jednością Osoby Chrystusa-Słowa, które przyjęło ludzką naturę, a w konsekwencji uznanie tytułu Theotokos za zgodny z wyznaniem wiary soboru nicejskiego (325 r.)[9].

Zobacz też[edytuj | edytuj kod]

Przypisy

  1. Por. Les antécédents doctrinaux et spirituels du Concile. W: P.-Th. Camelot OP: Éphèse et Chlcédoine. s. 13-24.
  2. 2,0 2,1 Por. Chronologie. W: P.-Th. Camelot OP: Éphèse et Chlcédoine. s. 236-237.
  3. Por. Nestorius et saint Cyrille. W: P.-Th. Camelot OP: Éphèse et Chlcédoine. s. 25-43.
  4. 4,0 4,1 Por. Le Concile d'Éphèse. W: P.-Th. Camelot OP: Éphèse et Chlcédoine. s. 44-60.
  5. Chronologie. W: P.-Th. Camelot OP: Éphèse et Chlcédoine. Paryż: Éditions de L’Orante, 1962, s. 236-237, seria: Histoire des Conciles Oecumeniques, 2.
  6. B. Altaner, A. Stuiber: Patrologia: życie, pisma i nauka Ojców Kościoła. Warszawa: IW PAX, 1990, s. 388-393. ISBN 8321110797.
  7. E. Stanula: Wstęp. W: Św. Cyryl Aleksandryjski: Wykład prawdziwej wiary, W obronie tytułu Bogarodzica, Homilie Efeskie. W. Kania (tłumaczenie), E. Stanula (wstęp i oprac.), S. Kalinkowski (oprac.). Warszawa: ATK, 1980, s. 14, seria: PSP 18.
  8. PG 77, 44-49; Acta Conciliorum Oecumenicorum I,1,1,25-28 (Berlin 1914).
  9. 9,0 9,1 Le dogme d'Éphèse. W: P.-Th. Camelot OP: Éphèse et Chlcédoine. s. 61-75.
  10. Zob. PL 50, 583-589.
  11. Histoire ancienne de l'église, III, rozdz. 10.
  12. Orzeczenie Chalcedonu, Acta Conciliorum Oecumenicorum (ACO),II,1.2.127, E. Schwartz (red.), Berlin 1914n.

Bibliografia[edytuj | edytuj kod]

  • P.-Th. Camelot OP: Éphèse et Chalcédoine. Paryż: Éditions de L’Orante, 1962, s. 257, seria: Histoire des Conciles Oecumeniques, 2.
  • B. Altaner, A. Stuiber: Patrologia: życie, pisma i nauka Ojców Kościoła. Warszawa: IW PAX, 1990, s. 388-393. ISBN 8321110797.
  • Breviarium fidei. Wybór doktrynalnych wypowiedzi Kościoła. Stanisław Głowa, Ignacy Bieda. Poznań: Księgarnia św. Wojciecha, 1998. ISBN 83-7015-360-7.