Wojna światowa

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacja, szukaj
Ujednoznacznienie Ten artykuł dotyczy ogólnego terminu. Zobacz też: I wojna światowa, II wojna światowa, III wojna światowa.
I wojna światowa, pole bitwy w 1917 r.
II wojna światowa, pancernik USS West Virginia płonie po japońskim ataku na Pearl Harbour

Wojna światowa – nazwa nadawana konfliktom zbrojnym, w których uczestniczy większość państw świata. Wojna taka dotyka społeczeństw najsilniejszych i najgęściej zamieszkałych krajów, a jej bitwy i kampanie toczone są na wielu kontynentach, na morzach i oceanach oraz w przestrzeni powietrznej. Termin ten jest zazwyczaj stosowany w odniesieniu do dwóch wielkich konfliktów XX wieku: I wojny światowej (1914–1918) i II wojny światowej (1939–1945), jakkolwiek niektóre wcześniejsze wojny można również określić tym mianem. Funkcjonuje też pojęcie III wojny światowej, które odnosi się do hipotetycznego globalnego konfliktu w przyszłości.

Pochodzenie nazwy[edytuj | edytuj kod]

Termin wojna światowa powstał przypuszczalnie w początkach XX wieku w Niemczech, gdzie słowa Weltkrieg użył w roku 1904 pisarz August Wilhelm Otto Niemann w tytule swej antybrytyjskiej książki "Der Weltkrieg: Deutsche Träume" ("Wojna światowa: niemieckie marzenia").

Uważano wówczas, że system przeciwstawnych sobie sojuszów – z jednej strony Cesarstwo Niemieckie, Austro-Węgry i Imperium osmańskie, a z drugiej III Republika Francuska, Imperium Rosyjskie i Imperium brytyjskie – będą dążyły do wywołania w niedalekiej przyszłości konfliktu. W związku z tym, że większość mocarstw posiadała wiele posiadłości zamorskich, było niemal pewne iż będzie to konflikt globalny, a zasoby kolonii staną się kluczowym czynnikiem strategicznym. Było też jasne, że strony walczące będą atakować nawzajem swe kolonie, co znacznie powiększy teatr działań wojennych.

W innych językach również przyjął się ten termin; na przykład po francusku wojny światowe to Guerres Mondiales; po niemiecku Erste und Zweite Weltkrieg (I wojna światowa nosiła w Niemczech nazwę der Weltkrieg, jakkolwiek przed jej wybuchem określenie to odnosiło się do bliżej nieokreślinego globalnego konfliktu); po rosyjsku мировые войны (mirowyje wajny); po hiszpańsku Guerra Mundial, po angielsku World wars itd.

Termin I wojna światowa został po raz pierwszy użyty na Zachodzie w książce "The First World War: A Photographic History", wydanej w roku 1933[1] przez brytyjskiego scenarzystę i weterana wojny Laurence'a Stallingsa[2]. Ponownie termin ten pojawił się na łamach magazynu "Time" 12 czerwca 1939.[3]. W tym samym wydaniu "Time" użył terminu World War II w odniesieniu do konfliktu, którego już się spodziewano[4]. Prasa brytyjska po raz pierwszy użyła tego terminu w odniesieniu do trwającego już konfliktu 11 września 1939 roku[5].

W dwudziestoleciu międzywojennym Polsce w odniesieniu do I wojny światowej używano najczęściej terminu Wielka Wojna. Określenie "wojna światowa" pojawiło się dopiero w latach trzydziestych, a "II wojna światowa" zapewne dopiero po klęsce Polski.

Wcześniejsze konflikty o zasięgu światowym[edytuj | edytuj kod]

Wszyscy uczestnicy wojny o sukcesję hiszpańską (1701–1714)
Wszyscy uczestnicy wojny siedmioletniej (1756–1763)
Wszyscy uczestnicy wojen napoleońskich (1803–1815)

Do końca XIX wieku termin wojna światowa nie był używany i nie miał praktycznego znaczenia. Mocarstwa azjatyckie, jak Indie, Chiny czy Japonia nie działały poza swym własnym terytorium. Indie już w XVI wieku stały się celem kolonizacji ze względu na ich strategiczne znaczenie jako punktu zaczepienia na morskim odpowiedniku Szlaku Jedwabnego do Indii Wschodnich i Chin, jakkolwiek i Chiny i Japonia do XIX wieku były krajami zamkniętymi i izolacjonistycznymi. Europejskie konflikty były ograniczone terytorialnie, chociaż rozmiar owych terytorów mógł być znaczny.

Tam gdzie w wojnie brali udział tubylczy mieszkańcy innych kontynentów, traktowano ich raczej jako siły posiłkowe niż sprzymierzeńców o równorzędnym znaczeniu. Na przykład w wojnach toczonych przez Wielką Brytanię z Francją Indianie północnoamerykańscy wspomagali obie wojujące strony na własnym terytorium i nie byli wysysłani na kontynent europejski, by walczyć jako sojusznicy u boku armii któregoś z tych państw. Dla odmiany podczas obu wojen światowych XX wieku miliony żołnierzy z Afryki, Azji, Ameryki Północnej, Australii i Oceanii służyły u boku wojsk mocarstw kolonialnych w Europie i na innych teatrach działań.

Mimo to, niektóre wojny stoczone przed XX wiekiem można uznać za konflikty o skali światowej, biorąc pod uwagę ich międzykontynentalny i międzykulturowy wymiar. Przykładowo:

  • wojna Francji z Ligą Augsburską (1689–1697) – wojna stoczona pomiędzy Francją a państwami Wielkiej Koalicji (Świętym Cesarstwem Rzymskim, Holandią, Hiszpanią, Szwecją, Sabaudią i Anglią). Walki toczono w Europie kontynentalnej, w Irlandii (zob. wojna irlandzka), Ameryce Północnej (zob. wojna króla Wilhelma), w Indiach Zachodnich, na morzach i oceanach.
  • wojna o sukcesję hiszpańską (1701–1713) – wojna stoczona pomiędzy Wielką Brytanią, Holandią, Portugalią, Austrią i Prusami a Francją, Hiszpanią, Bawarią i Kolonią. Walki toczono w Europie, w Ameryce Północnej (zob. wojna królowej Anny), w Indiach Zachodnich, na morzach i oceanach.
  • wojna siedmioletnia (1756–1763) – wojna stoczona pomiędzy Wielką Brytanią, Portugalią, Prusami i Hanowerem a Francją, Austrią, Hiszpanią, Rosją, Szwecją i Saksonią. Walki toczono na terytorium Europy, Ameryki Północnej (zob. wojna o kolonie amerykańskie), Afryki, Indii i Filipin, a także na morzach i oceanach.
  • wojny rewolucyjnej Francji i wojny napoleońskie (1792–1815) – seria wojen i kampanii stoczonych pomiędzy Francją i jej sojusznikami a uczestnikami siedmiu koalicji antyfrancuskich (m.in. Austrią, Rosją, Wielką Brytanią i Prusami). Walki toczono w Europie, na Bliskim Wschodzie, na morzach i oceanach i w koloniach.

Wojny światowe XX wieku[edytuj | edytuj kod]

I wojna światowa (1914–1918). Państwa Ententy oznaczono kolorem zielonym, Państwa Centralne pomarańczowym, a neutralne szarym
II wojna światowa (1939–1945). Państwa alianckie oznaczono kolorem zielonym (jasnozielonym oznakowano te, które weszły do wojny po ataku na Pearl Harbor), państwa Osi niebieskim, a neutralne szarym

Charakterystyka[edytuj | edytuj kod]

Działania obu wojen światowych toczyły się na niemal wszystkich zamieszkałych kontynentach. Wiele państw, które walczyły w czasie pierwszej wojny światowej, wzięło udział także w drugiej, choć nie zawsze po tej samej stronie. Niektórzy historycy (zwłaszcza na Zachodzie) uważają, że wojny światowe to de facto jedna "europejska wojna domowa"[6] trwająca od roku 1914 do 1945. Ta koncepcja pomija jednakże wojnę na Dalekim Wschodzie, do której doszło w wyniku realizację przez Japonię programu ekspansji terytorialnej, a która z konfliktami europejskimi nie miała wiele wspólnego.

Wojny o zasięgu światowym umożliwiał, poza czynnikami politycznymi i militarnymi, gwałtowny rozwój łączności (telegraf, radio) i komunikacji (transport morski, kolejowy i drogowy, lotnictwo). Umożliwiało to sprawne koordynowanie akcji militarnych na wielkich obszarach, a także pozwalało na szybkie i dalekie przerzucanie wojsk.

Skutki[edytuj | edytuj kod]

Dwie wojny światowe w sposób znaczący zmieniły bieg historii. Dawne europejskie imperia upadły lub zostały znacząco osłabione. Dla uniknięcia podobnych konfliktów w przyszłości zbudowano system bezpieczeństwa międzynarodowego, polepszyła się też współpraca gospodarcza i dyplomatyczna. By osiągnąć te cele powołano do życia organizacje takie jak NATO, ONZ czy UE. Wojny w znaczącym stopniu wpłynęły na życie codzienne człowieka. Wynalazki i technologie czasu wojen przyczyniły się do rozwoju i postępu w czasach pokoju (przykładowo: samolot odrzutowy, penicylina, energia jądrowa, komputer).

Skutkiem obu wojen światowych XX wieku były straty ludzkie i zniszczenia materialne na niespotykaną wcześniej skalę. Oblicza się, że czasie ich trwania śmierć poniosło od 60 do 100 milionów ludzi. Co więcej, w odróżnieniu od wszelkich poprzednich wojen, cywile ponieśli straty równe, a często nawet wyższe niż wojskowi, a w wielu wypadkach różnica między walczącymi i niewalczącymi ulegała zatarciu.

I wojna światowa II wojna światowa
zabitych 10–15 mln 60–70 mln
rannych 20 mln 30 mln
żołnierzy 65 mln 90 mln
obszar działań 3 mln km² 17 mln km²

Następne wojny światowe[edytuj | edytuj kod]

Podział świata w 1959 roku (zimna wojna):

     NATO

     Inni sojusznicy USA

     Układ Warszawski

     Kraje sojusznicze sprzymierzone z ZSRR

     Państwa skolonizowane

     Państwa niezaangażowane

Wojna z terroryzmem. Ciemnozielony: NATO. Jasnozielony: sojusznicy NATO w głównych operacjach. Jasnoniebieski: Inicjatywa transsaharyjska. Czerwony: główne operacje wojskowe: AfganistanPakistanIrakSomaliaJemenCzerwone punkty: największe ataki Al-Kaidy i powiązanych z nią grup: 1. Nairobi, Dar es Salam (1998) • 2. Nowy Jork, Waszyngton (2001) • 3. Bali (2002) • 4. Madryt (2004) • 5. Londyn (2005) • 6. Mumbaj (2008)

Od czasu zrzucenia bomb atomowych na Hiroszmę i Nagasaki pod koniec II wojny światowej na świecie zaczęła narastać obawa przed możliwością wybuchu III wojny światowej pomiędzy supermocarstwami dysponującymi bronią jądrową. Wojna taka mogłaby doprowadzić do zniszczenia życia na ziemi, a w najlepszym razie do upadku ludzkiej cywilizacji[7]. W 1947 roku Albert Einstein powiedział: "Nie wiem jaką bronią będzie się walczyć w czasie III wojny światowej, ale IV wojna światowa będzie wojną na kamienie i maczugi"[8].

Po roku 1945 niektórzy politycy i historycy próbowali nadać nazwę "wojny światowej" rozmaitym konfliktom zbrojnym. Pomimo ich starań termin "III wojna światowa" nie został powszechnie przypisany do żadnej z wojen.

Zimna wojna

Zimna wojna (1947–1991) była okresem napięć, kryzysów (np. kryzys berliński, kryzys kubański) i rywalizacji pomiędzy państwami NATO i Układu Warszawskiego. Supermocarstwa prowadziły też wojny zastępcze na terytorium państw trzecich (wojna koreańska, południowoafrykańska wojna graniczna, wojna wietnamska). W związku z tym niektórzy proponują uznanie zimnej wojny za wojnę światową, tyle że prowadzoną poza terytorium głównych mocarstw. Do zwolenników tej teorii należy m.in. były dyrektor Centrali Wywiadu USA Robert James Woolsey[9] i profesor Eliot A. Cohen[10].

I wojna w Zatoce Perskiej

I wojna w Zatoce Perskiej (1990–1991) była prowadzona na stosunkowo niewielkim terytorium (Kuwejt, Irak i Izrael), ale doprowadziła do zaangażowania ponad 30 państw. Koalicja antyiracka była największym sojuszem wojskowym od czasu zakończenia II wojny światowej. Wojna ta bywa nazywana "wojną światową" pomiędzy bogatą Północą a biedniejszym Południem świata[11].

II wojna domowa w Kongu

II wojna domowa w Kongu (1998–2003) była największą wojną w nowoczesnej historii Afryki. Wzięło w niej udział osiem państw i kilkadziesiąt ugrupowań zbrojnych. Był to też najkrwawszy konflikt zbrojny od czasu zakończenia II wojny światowej. Oblicza się, że w wyniku walk, głodu i chorób śmierć poniosło ponad 5 milionów ludzi[12]. Z tego powodu wojna domowa w Kongu bywa nazywana "afrykańską wojną światową"[13].

Wojna z terroryzmem

Wojna z terroryzmem rozpoczęła się po zamachu z 11 września 2001 na Nowy Jork i Waszyngton. W ramach tej wojny doszło do inwazji na Afganistan i na Irak, a także do ciężkich walk w Pakistanie (zob. wojna w Pakistanie). Termin obejmuje także operacje antyterrorystyczne prowadzone w wielu innych częściach świata. Według różnych poglądów wojna z terroryzmem jest III[14] albo IV wojną światową[15] (w zależności od uznania zimnej wojny za wojnę światową).

Zobacz też[edytuj | edytuj kod]

Przypisy

  1. O'Connell, s. 241 twierdzi, że termin nie był znany do roku 1939.
  2. "Dziesięć milionów zabitych", Time, 31 lipca 1933.
  3. "W czasie pierwszej wojny światowej, na przykład, dowodzenie siłami powietrznymi zmieniało się kilka razy..." "War Machines", Time, 12czerwca 1939.
  4. "Możliwe, że podczas II wojny światowej nawet te państwa, które nie opowiedzą się po żadnej ze stron, mogą ogdrywać ważną rolę militarną..." "War Machines", Time, 12 czerwca 1939.
  5. "II wojna światowa rozpoczęła się w zeszłym tygodniu (!), w piątek 1 września o godzinie 5:20 (polskiego czasu); niemiecki bombowiec zrzucił bomby na wioskę rybacką i bazę lotniczą Puck, oraz na umocniony półwysep Hel" "World War: Grey Friday", Time, 11 września 1939.
  6. O'Connell, s. 270 nazywa ją, za Arnoldem Toynbee'm, "wojną podwójną".
  7. O'Connell, s. 296.
  8. Alice Calaprice: The new quotable Einstein, Princeton University Press 2005, s. 173.
  9. Charles Feldman i Stan Wilson: Ex-CIA director: U.S. faces 'World War IV' (ang.). edition.cnn.com, 3 kwietnia 2003. [dostęp 30 czerwca 2013].
  10. Eliot A. Cohen: World War IV: Let's call this conflict what it is (ang.). web.archive.org, 20 listopada 2001. [dostęp 30 czerwca 2013].
  11. Andre Gunder Frank: Third World War: A political economy of the Gulf War and the new world order, Third World Quarterly, Vol. 13, No. 2, 1992.
  12. Joe Bavier: Congo war-driven crisis kills 45,000 a month: study (ang.). reuters.com, 22 stycznia 2008. [dostęp 29 czerwca 2014].
  13. US Government Accountability Office (GAO): U.N. peacekeeping executive branch consultations with Congress did not fully meet expectations in 1999-2000 (ang.). 2001. [dostęp 15 grudnia 2013].
  14. ABC News Online: Bush likens 'war on terror' to WWIII (ang.). web.archive.org, 6 maja 2006. [dostęp 15 grudnia 2013].
  15. Norman Podhoretz, World War IV: The Long Struggle Against Islamofascism, Doubleday, New York 2008.

Bibliografia[edytuj | edytuj kod]

  • Marcin Kamler [red:]: PWN Leksykon: Wojsko, wojna, broń. Warszawa: Wydawnictwo Naukowe PWN, 2001. ISBN 83-01-13506-9.
  • Robert L. O'Connell: Of Arms and Men: A History of War, Weapons, and Aggression. Oxford University Press, 1989. ISBN 0-19505359-1.