Gibraltar

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacji, wyszukiwania
Ujednoznacznienie Ten artykuł dotyczy dependencji brytyjskiej. Zobacz też: inne znaczenia tego słowa.
Gibraltar
Flaga Gibraltaru
Herb Gibraltaru
Flaga Gibraltaru Herb Gibraltaru
Dewiza: (łac.) Nulli Expugnabilis Hosti
(Niezdobyty przez żadnych wrogów)
Hymn: Gibraltar Anthem
(Hymn Gibraltaru)
Położenie Gibraltaru
Język urzędowy angielski
Status terytorium terytorium zamorskie
Zależne od Wielkiej Brytanii
Głowa terytorium królowa Elżbieta II
Gubernator gubernator James Benjamin Dutton
Szef rządu szef ministrów Fabian Picardo
Powierzchnia
 • całkowita
 • wody śródlądowe

6,55 km²
0
Liczba ludności (2014)
 • całkowita 
 • gęstość zaludnienia

29 185[1]
4490 osób/km²
PKB (2013)
 • całkowite 
 • na osobę

1,887 mld USD[2]
64 478 USD[2]
Jednostka monetarna funt gibraltarski (GIP)
Rok utworzenia zajęcie fragmentu terytorium Hiszpanii
1713
Strefa czasowa UTC +1 – zima
UTC +2 – lato
Kod ISO 3166 3166-2:GI
Domena internetowa .gi
Kod samochodowy GBZ
Kod samolotowy VR-G
Kod telefoniczny +350
Mapa Gibraltaru
Wikivoyage-Logo-v3-icon.svg Gibraltar w Wikipodróżach

Na mapach: 36°08′N 5°21′W/36,133333 -5,350000 Gibraltar (zniekształcone arab. جبل طارق – Dżabal al-Tarik, „góra Tarika”)[3]brytyjskie terytorium zamorskie na południowym wybrzeżu Półwyspu Iberyjskiego, u wyjścia Morza Śródziemnego na Ocean Atlantycki; zajmuje powierzchnię 6,55 km²[4], od północy graniczy z hiszpańską prowincją Kadyks. Charakterystycznym obiektem górującym nad terytorium jest Skała Gibraltarska.

Sprzymierzone wojska angielskie i holenderskie zajęły Gibraltar w czasie wojny o sukcesję hiszpańską w 1704 roku. Na mocy traktatu pokojowego w Utrechcie w 1713 roku, Gibraltar został przekazany Wielkiej Brytanii "na wieczność". W przeszłości ważna baza Royal Navy, obecnie ekonomia terytorium bazuje głównie na turystyce, handlu, usługach finansowych, sektorze żeglugi morskiej oraz podatku od zakładów bukmacherskich.[5]

Mieszkańcy Gibraltaru dwukrotnie odrzucili w referendach z 1967 i 2002 roku możliwość przejścia terytorium pod hiszpańską jurysdykcję.[6][7] W 2006 roku Gibraltar otrzymał nową konstytucję, rozszerzającą autonomię wewnętrzną.[8]

Historia[edytuj | edytuj kod]

Prehistoria i starożytność[edytuj | edytuj kod]

Pierwsze ślady osadnictwa człowieka neandertalskiego na Gibraltarze pochodzą sprzed 50 tys. lat. Narzędzia kamienne odkryte w jaskini Gorham sugerują, że mogli oni żyć tam jeszcze ok. 28-24 tys. lat temu. Późniejsze ślady ich bytowania nie są już znane.[9] Po wyginięciu neandertalczyków, jaskinie w dalszym ciągu były wykorzystywane przez człowieka rozumnego. Wykopaliska archeologicznie wykazały ślady kultury almeryjskiej.[10] Niewiele jest sladów osadnictwa z epoki brązu, ponieważ ludzie porzucili tradycyjne miejsca zamieszkania jakimi były jaskinie.[10]

W czasach antycznych, Skała Gibraltarska była dla ludzi miejscem o znaczeniu symbolicznym i religijnym. Około 950 roku p.n.e. Fenicjanie założyli miasto Carteia, na miejscu dzisiejszego San Roque, nieopodal Gibraltaru. Jaskinia Gorham była sanktuarium dla Genius loci tego miejsca[11], tak samo jak dla władających później tym terenem Kartagińczyków i Rzymian.

Starożytni Rzymianie nazywali skałę Mons Calpe. Było to prawdopodobnie zapożyczenie z języka fenickiego słowa kalph (wydrążony).[12] Platon określił Skałę jednym ze Słupów Heraklesa. [13] Zamykające Morze Śródziemne Słupy oznaczały dla starożytnych koniec znanego świata, a samo określenie "za Słupami Heraklesa" znaczyło tyle, co "za Cieśniną Gibraltarską", stąd czasami Słupami nazywa się również samą Cieśninę.

Słupy Herkulesa błędnie przedstawione jako wyspa na mapie Tabula Peutingeriana

Miejsce było znane starożytnym geografom, lecz z powodu swej niedostępności nie było zasiedlane.[12] W 228 p.n.e. kontrolę nad obszarem przejęła Kartagina, a w 206 p.n.e. Republika rzymska.[14] Po upadku Cesarstwa Rzymskiego, tereny te zostały zagarnięte przez Wandalów, Gotów, a następnie przeszły we władanie Królestwa Wizygotów. W II połowie VI wieku Gibraltar i południowa część Półwyspu Iberyjskiego, należały do Cesarstwa Bizantyjskiego, ale w późniejszym czasie ponownie znalazły się pod panowaniem Wizygotów.

Panowanie arabskie[edytuj | edytuj kod]

27 kwietnia 711 roku Gibraltar był miejscem lądowania berberyjskiego generała Tarika ibn Zijada, który rozpoczął w tym miejscu arabski podbój Półwyspu Iberyjskiego. Na wieść o zwycięstwach Tarika, jego przełożony Musa ibn Nusajr, umajjadzki gubernator Ifrikijji, przybył na Półwysep by wspomóc go w walce.[12] Dla nowo zdobytych terenów przyjęto nazwę Al-Andalus. Gdy władzę w państwie Umajjadów przejęła w 750 roku dynastia Abbasydów, lenna muzułmańskie zjednoczyły się w niezależny Emirat, a w 929 roku Kalifat Kordoby, rządzący Al-Andalus pod berłem jednego z książąt z dynastii Abbasydów. Po rozpadzie kalifatu w 1031 roku, nastąpił podział Al-Andalus na mniejsze królestwa - taify. Gibraltar wszedł w skład taify Algeciras, lecz już w 1056 roku został podbity przez taifę Sewilli.[12] W obawie przed atakiem Almorawidów od strony Afryki Północnej, rządzący Sewillą Abbad II al-Mutadid nakazał gubernatorowi Algeciras wybudowanie na Gibraltarze twierdzy i obserwowanie brzegu Afryki.[12]

Almorawidzi przybyli na te tereny w 1086 roku nie w wyniku podboju, a na zaproszenie emirów taif, których państwa były zagrożone ekspansjonistyczną polityką króla Kastylii i Leónu Alfonsa VI. [12] Jusuf ibn Taszfin włączył taifę Sewilli w 1090 roku do swojego państwa. Po Almorawidach swój kalifat ustanowili Almohadzi. W 1146 roku Gibraltar znalazł się w granicach ich państwa. Za panowania kalifa Abd al-Mumina rozpoczęto na Gibraltarze budowę warowni Madinat al-Fath (Miasto zwycięstwa).[15] Abd al-Mumin nakazał by w mieście wybudowano meczet, kilka pałaców dla niego i jego synów, oraz zbiorniki magazynujące wodę. Miasto zostało otoczone murem i posiadało tylko jedną bramę wjazdową Bab al-Fath (Brama zwycięstwa). Wybudowano również port oraz postawiono kilka wiatraków na Skale. Po śmierci al-Mumina jego syn Abu Jusuf I zaniechał rozbudowy miasta i przeniósł się do Sewilli.[12]

Fragment murów obronnych

Po rozpadzie państwa Almohadów północna część Cieśniny Gibraltarskiej dostała się pod panowanie Emiratu Grenady. W 1274 roku sułtan Grenady Muhammad II przekazał Gibraltar wraz z pobliskim Algeciras sułtanowi Maroka Abu Jusufowi Jakubowi z dynastii Marynidów, jako zapłatę za pomoc w obronie Grenady przed atakiem Kastylii.[16] Inne źródła podają rok 1275 za datę udostępnienia Marynidom portów w Gibraltarze, Algeciras i Tarifie jako baz wypadowych.[17] W 1292 roku Sancho IV Odważny zdobył Tarifę. Marynidzi bez skutku oblegali port, lecz nie odzyskali miasta. W obliczu klęski, sułtan Maroka sprzedał pozostałe ziemie na Półwyspie Iberyjskim będące pod jego rządami władcy Grenady.[17]

W 1309 roku po wygaśnięciu traktatu pokojowego między Królestwem Kastylii a Emiratem Grenady, doszło do wojny między tymi państwami. Wojska pod dowództwem Juana Núñeza II de Lara i Alonso Péreza de Guzmán oblegały Gibraltar (Pierwsze oblężenie Gibraltaru) i ostatecznie 12 września tego samego roku go zdobyły.[16] Ferdynand IV Pozwany nakazał odbudowę i wzmocnienie zniszczonych umocnień. Gubernatorem miasta mianował jednego z oficerów biorących udział w oblężeniu, Alfonsa Fernanda de Mendoza.[17] Na rozkaz Ferdynanda IV rozpoczęto repoblację, całą dotychczasową ludność miasta wygnano do Afryki Północnej, a na jej miejsce sprowadzono osadników chrześcijańskich.[18][19] W 1315 roku nowy sułtan Grenady Ismail I ogłosił dżihad przeciwko chrześcijańskim władcom Półwyspu Iberyjskiego i rozpoczął oblężenie miasta (Drugie oblężenie Gibraltaru).[12] Książę regent Piotr Kastylijski, rządzący w imieniu małoletniego Alfonsa XI w tym samym czasie przeprowadził na terytorium Grenady łupieżczą wyprawę zbrojną. Na wieść o oblężeniu nakazał swoim siłom iść na odsiecz twierdzy. Ismail I na wieść o nadciągających wojskach kastylijskich nakazał swoim żołnierzom odwrót.[12]

Wieża hołdu

W 1331 roku nowy władca Maroka Abu al-Hassan Ali I rozpoczął politykę zacieśniania więzi z Emiratem Grenady. Oba państwa podjęły wysiłek militarny, aby odbić z rąk chrześcijańskich Gibraltar. W lutym 1333 roku 7 tysięcy żołnierzy pod dowództwem syna Alego I, Abd al-Malika zostało w tajemnicy przeprawionych z Afryki przez Cieśninę Gibraltarską i w Algeciras połączyli swoje siły z wojskami Muhammada IV z Grenady. Kastylijczycy zajęci byli przygotowaniami do koronacji Alfonsa XI i nie od razu zareagowali na koncentrację wojsk arabskich.[12] Gibraltar był źle przygotowany na wypadek ewentualnego oblężenia. Gubernator Don Vasco Perez de Meira sprzeniewierzył fundusze przeznaczone na obronność, przeznaczające je na zakup ziemi w okolicach Jerez de la Frontera.[12] Miasto posiadało kilka rzędów murów obronnych, które ciągnęły się od stoczni aż po zamek na zboczu Skał. Pod koniec lutego atakujący zdobyli stocznie i tereny wokół zamku, gdzie rozstawiono machiny oblężnicze (Trzecie oblężenie Gibraltaru). Dopiero w czerwcu na pomoc ruszyły wojska kastylijskie, lecz było już za późno. 17 czerwca 1333 Vasco Perez poddał miasto, po czym zbiegł do Afryki Północnej.[12] Pomimo tego zwycięstwa, Muhammad IV został zamordowany przez wewnętrzną opozycję w swoim kraju, a Abu al-Hassan wykorzystał tą sytuację i zagarnął miasto. Kastylijczycy niezwłocznie przystąpili do oblężenia (Czwarte oblężenie Gibraltaru), które trwało dwa miesiące i zakończyło się niepowodzeniem.

Po podpisaniu traktatu pokojowego, przystąpiono do rozbudowy miejskich fortyfikacji.[15] Twierdza ciągnęła się od dzisiejszego placu Grand Casemates Square do Upper Castle Road i była podzielona na trzy części. Górowała nad nią Tower of Homage (Wieża hołdu), największa wieża w całej Al-Andalus. Wokół niej wytyczono kasbę.[15] Poniżej kasby znajdowała się późniejsza Villa Vieja (Stare miasto) dostępna jedynie przez bramę Bab el-Granada oraz port Dar el-Sinaha do którego można się było dostać trzema bramami.[15] Na miejscu dzisiejszej Katedry Najświętszej Maryi Panny zbudowano meczet. Kolejny usytuowany był w miejscu dzisiejszego Sanktuarium Matki Bożej, Pani Europy na Europa Point.

Od sierpnia 1349 do marca 1350 roku wojska Alfonsa XI oblegały twierdzę (Piąte oblężenie Gibraltaru). Atakujących zdziesiątkowała epidemia czarnej ospy. Wśród zmarłych był również sam król, po śmierci którego zaniechano dalszego oblężenia.[12] W 1374 roku władztwo nad Gibraltarem ponownie przejęli Nasrydzi z Grenady.[15] W 1410 roku garnizon wypowiedział posłuszeństwo emirowi Jusufowi III i zadeklarował wierność władcy Maroka Usmanowi III. Twierdza została odbita dzięki stronnikom emira w mieście (Szóste oblężenie Gibraltaru).[12] W 1437 roku kolejną nieskuteczną próbę oblężenia (Siódme oblężenie Gibraltaru) podjęli Kastylijczycy pod wodzą Enrique Péreza de Guzmán. Podczas ataku książę de Guzmán utonął w czasie ataku morskiego, gdy przeładowana łódź w której płynął na ratunek oddziałom lądowym, wywróciła się. Maurowie wyłowili jego ciało i zawiesili w koszu na jednej z baszt.[19]

20 sierpnia 1462 roku miasto zostało ostatecznie zdobyte podczas rekonkwisty przez wojska chrześcijańskie pod wodzą syna Enrique Péreza de Guzmán - Juana Alonso de Guzmán, 1. księcia Medina-Sidonia. (Ósme oblężenie Gibraltaru)[19]

Panowanie hiszpańskie[edytuj | edytuj kod]

Herb Gibraltaru nadany w 1502 roku

Po podboju, Henryk IV nadał miastu liczne przywileje[17] i przyjął tytuł Króla Gibraltaru, włączając jednocześnie miasto do comarki Campo de Gibraltar. [20] W 1466 roku część możnych i duchowieństwa będących w opozycji do Henryka IV, obwołała jego brata Alfonsa, księcia Asturii, królem Kastylii. W zamian za obietnicę nadania na własność Gibraltaru, Juan Alonso de Guzmán poparł Alfonsa. Lojalne wobec króla wojska stacjonujące w twierdzy nie chciały jej poddać de Guzmánowi. W kwietniu rozpoczęło się piętnastomiesięczne oblężenie (Dziewiąte oblężenie Gibraltaru) zakończone sukcesem.

W 1469 roku Henryk IV przyznał miasto księciom Medina-Sidonia, którzy w zamian za utrzymanie garnizonu wojskowego sprzedali w 1474 roku je Żydom którzy przyjęli chrześcijaństwo , tzw. converso. Po dwóch latach converso zostali wygnani, a władzę ponownie przejęli Medina-Sidonia.[21] 30 września 1478 roku, syn Juana Alonso de Guzmán - Enrique de Guzmán, 2. książę Medina-Sidonia, otrzymał od królowej Izabeli I Kastylijskiej tytuł Markiza Gibraltaru.[12] W 1501 roku Gibraltar został ponownie przyłączony do hiszpańskiej korony, na prośbę Izabeli I, za zgodą Juana Alfonso Péreza de Guzmán, 3. księcia Medina-Sidonia. Po tym wydarzeniu, 10 lipca 1502 roku królowa nadała miastu herb, który jest używany do dzisiaj.[19]

Mur Karola V

W tym okresie Gibraltar oznaczał nie tylko sam półwysep, ale też okoliczne miasta: La Línea de la Concepción, San Roque, Los Barrios i Algeciras. Wschodnia granica przebiegała wzdłuż rzeki Rio Guadiaro, a północna w pobliżu Castellar de la Frontera, Jimena de la Frontera, Alcalá de los Gazules, Medina-Sidonia i Tarify.[10] Po upadku Grenady i włączeniu jej terytorium w skład państwa hiszpańskiego, Marbella przejęła od Gibraltaru status głównego portu południowego wybrzeża Półwyspu Iberyjskiego.[15] Niegościnne tereny wokół miasta nie zachęcały do osiedlania się w nim. Aby zwiększyć populację, zaoferowano skazańcom z Grenady możliwość odbywania kary w garnizonie Gibraltaru jako alternatywę dla więzienia.[12] Mimo pozornej nieatrakcyjności, Juan Alfonso de Guzmán, 3. książę Medina-Sidonia próbował odzyskać miasto w 1506 roku (Dziesiąte oblężenie Gibraltaru). Pomimo ciągłych zagrożeń zewnętrznych, fortyfikacje popadły w ruinę. W 1540 roku wykorzystali to piraci berberyjscy, biorąc do niewoli setki mieszkańców. Część z nich została uwolniona, gdy flota hiszpańska dowodzona przez Bernardino de Mendozę przechwyciła statki pirackie w pobliżu Alborán. Cesarz Karol V Habsburg nakazał rozbudowę murów miejskich okalających miasto.[17] Niewielka eskadra hiszpańskich galer została zakotwiczona w porcie, w celu zwalczania pirackich napadów. W 1606 roku Gibraltar był jednym z miejsc, z którego wygnani z Hiszpanii Moryskowie udawali się do Afryki Północnej.[18]

Bitwa morska pod Gibraltarem - Hendrick Cornelisz Vroom

25 kwietnia 1607 roku w czasie trwającej wojny osiemdziesięcioletniej, miała miejsce bitwa morska w Zatoce Gibraltarskiej. Flota niderlandzka doszczętnie zniszczyła stacjonujące w wodach zatoki okręty hiszpańskie.[22] Kolejna bitwa morska między siłami holendersko-duńskimi i hiszpańskimi rozegrała się 10 sierpnia 1621 roku i zakończyła się zwycięstwem Hiszpanów.[23] Pierwsza militarna obecność Anglików datowana jest na rok 1620, kiedy zezwolono im na użycie portu jako bazy w walkach przeciwko piratom berberyjskim, którzy zaczęli urządzać wyprawy łupieżcze na Wyspy Brytyjskie.[17]

Obecność wrogów Hiszpanii w tym rejonie, skłoniła króla Hiszpanii Filipa IV do wzmocnienia twierdzy. Z powodu złych warunków sanitarnych i przeludnienia, w 1649 roku na Gibraltarze wybuchła zaraza tyfusu, która pochłonęła ¼ populacji.[17] Flota angielska powróciła na Gibraltar w latach 1651 - 1652 oraz 1654 - 1655, jako tymczasowy sojusznik Hiszpanów przeciwko Francji i Holandii.[17] W 1693 roku podczas Wojny Dziewięcioletniej, w której Anglia i Hiszpania były sojusznikami, resztki sił angielsko-holenderskich którym dowodził George Rooke, schroniły się w mieście po przegranej bitwie w Zatoce Lagos. Jedenaście lat później Rooke powrócił na Gibraltar aby go zdobyć.[10]

Panowanie brytyjskie[edytuj | edytuj kod]

Admirał George Rooke

Po bezpotomnej śmierci Karola II Habsburga, rozpoczęła się wojna o sukcesję hiszpańską. Admirał Rooke objął dowództwo nad flotą angielską w rejonie Atlantyku. Otrzymał również rozkaz atakowania francuskich i hiszpańskich miast nadmorskich, z tym że wybór celu należał do niego.[17] Rooke postanowił zaatakować Gibraltar z trzech powodów. Miasto miało słabo obsadzony garnizon, miasto było ważnych punktem strategicznym a jego zdobycie mogło zachęcić mieszkańców południowej Hiszpanii do buntu przeciw Filipowi V.[17] Połączone siły morskie pod dowództwem Rooke'a i lądowe Georga von Hessen-Darmstadt rozpoczęły atak na miasto 1 sierpnia 1704 roku (Jedenaste oblężenie Gibraltaru). Po ciężkim ostrzale artyleryjskim 2 sierpnia, do ataku przystąpiły oddziały lądowe. Obrońcy Gibraltaru byli dobrze zaopatrzoni w żywność i amunicję, ale atakujący mieli znaczną liczebną. Hiszpanie nie utrzymali pozycji i rankiem 4 sierpnia gubernator Diego de Salinas poddał miasto.[17][24] 9 października 1704 roku wojska francusko-hiszpańskie w sile 7 tys. żołnierzy zaczęły oblegać Gibraltar (Dwunaste oblężenie Gibraltaru). Garnizon angielsko-holenderski liczył 2 tys. osób. W grudniu 1704 roku na pomoc obleganym przybyło 2,2 tys. żołnierzy pod dowództwem Johna Leake'a. Siły francuskie wycofały się spod murów miejskich 31 marca 1705 roku.[17] Wojna została rozstrzygnięta w 1713 roku przez szereg traktatów i umów. Zgodnie z postanowieniami pokoju utrechckiego Gibraltar został przekazany Wielkiej Brytanii jako wieczysta kolonia.[25]

Oblężenie Gibraltaru (1727)

Pomimo późniejszego znaczenia, Gibraltar był początkowy postrzegany przez Wielką Brytanię jako karta przetargowa. Kwestie obronne w dalszym ciągu były zaniedbywane. W latach 1713-1728 rząd w Londynie próbował siedmiokrotnie oddać miasto w zamian za ustępstwa hiszpańskie, ale Parlament odrzucał za każdym razem taką możliwość z powodu protestów społecznych.[17] W styczniu 1727 roku Hiszpania ogłosiła jednostronne unieważnienie zapisów pokoju utrechckiego odnoszących się do Gibraltaru. Wybuchła wojna angielsko-hiszpańska a miesiąc później siły hiszpańskie rozpoczęły oblężenie (Trzynaste oblężenie Gibraltaru) i bombardowanie miasta, powodując poważne szkody poprzez intensywny ostrzał artyleryjski. Obrońcy wytrzymali napór wojsk nieprzyjacielskich i Hiszpanie odwołali oblężenie w czerwcu.[17] Na mocy porozumień traktatu w Sewilli z 1729 roku, została ustalona strefa neutralna między brytyjskim obszarem Gibraltaru a hiszpańską miejscowością La Línea de la Concepción o długości 600 toises (ok. 1140 m) – szeroką na „więcej niż odległość dwóch strzałów armatnich między Hiszpanami a Brytyjczykami". W czasie wojny o niepodległość Stanów Zjednoczonych, w którą militarnie zaangażowana była Wielka Brytania, Hiszpania podęła próbę odzyskania Gibraltaru. W latach 1779-1783 połączone siły hiszpańsko-francuskie przeprowadziły wielkie oblężenie Gibraltaru, zakończone niepowodzeniem.

W czasie wojen napoleońskich liczba mieszkańców Gibraltaru szybko wzrastała. Dużą część imigrantów stanowili mieszkańcy Republiki Genui, zajętej przez wojska francuskie.[17] Z powodu złych warunków sanitarnych panujących w mieście, w 1804 roku wybuchły zarazy żółtej febry i cholery. W ich wyniku zmarła ponad ⅓ mieszkańców Gibraltaru oraz wielu żołnierzy stacjonujących w garnizonie.[17] Na początku XIX wieku Gibraltar zaczął pełnić rolę bazy wypadowej Royal Navy, umożliwiając brytyjskim statkom skuteczną blokadę portów w Tulonie, Kartagenie i Kadyksie. W latach 1807-1814 do portu w Gibraltarze zawijały statki z posiłkami dla antyfrancuskiej koalicji walczącej w wojnie na Półwyspie Iberyjskim.[17] W 1814 roku gubernatorem Gibraltaru został mianowany generał George Don. Za jego rządów poprawiono warunki sanitarne oraz wdrożono program budowy kanalizacji, przebudowano szpital św. Bernarda który od tej pory przyjmował cywilów, a także wybudowano Katedrę Świętej Trójcy, która miała służyć społeczności protestanckiej.[26]

W 1830 roku rząd w Londynie zmienił status terytorium z Miasta i garnizonu Gibraltar w Królestwie Hiszpanii na Kolonię królewską Gibraltar. Odpowiedzialność za administrację od Ministerstwa Wojny przejęło nowo powstałe Biuro Kolonialne. W tym samym czasie powołano Królewską Policję Gibraltaru.[17] Relacje brytyjsko-hiszpańskie były w XIX wieku na ogół przyjazne.[26] Szeregowi żołnierze brytyjscy mieli zakaz przekraczania granicy, ale zezwolono na to oficerom oraz cywilom, wśród których część posiadała posiadłości po hiszpańskiej stronie granicy.[27]

Mapa Gibraltaru i jego umocnień (1799)

17 marca 1891 roku amerykański statek transatlantycki Utopia zderzył się na wodach Zatoki z brytyjskim okrętem wojennym Anson. W wyniku katastrofy życie straciło 576 pasażerów Utopii.[28]

Podczas II wojny światowej ludność cywilna została ewakuowana i zastąpiona personelem wojskowym. Ewakuacja cywilów rozpoczęła się w maju 1940 roku, w obawie przed możliwością przystąpienia Hiszpanii do wojny, po stronie państw Osi. [17] „The Rock” (Skała) miała w przeszłości ogromne znaczenie strategiczne, bowiem strzeże Cieśniny Gibraltarskiej, będącej jedynym połączeniem Morza Śródziemnego z Atlantykiem. To znaczenie szczególnie wzrosło w latach II wojny światowej - żadne nawodne jednostki flot Niemiec i Włoch nie mogły się tędy przedostać. Do opanowania przez Aliantów północnej Afryki i Sycylii w 1943 roku było to jedyne, oprócz lotnisk na Malcie, lądowisko dla samolotów kursujących na trasie Anglia - Egipt (pomijając krótkie okresy, gdy Alianci mieli w posiadaniu lotniska w Libii).

Zamknięte przejście graniczne (1977)

10 września 1967 roku przeprowadzono tu referendum, w którym mieszkańcy wypowiedzieli się za pozostaniem Gibraltaru jako terytorium zamorskiego Wielkiej Brytanii. Opowiedziało się za tym 99% głosujących. Był to pierwszy akt samostanowienia mieszkańców Gibraltaru i od tego czasu 10 września jest co roku obchodzony jako święto narodowe. W odpowiedzi na to, dyktator Francisco Franco nakazał w 1969 roku całkowicie zamknąć przejście graniczne od strony hiszpańskiej. W 1982 roku przejście częściowo otworzono, a w 1985 roku otwarto je na nowo.[29]

Ponowne referendum odbyło się w 2002 roku, gdy rządy brytyjski i hiszpański doszły do porozumienia w sprawie przyszłości Gibraltaru. Projekt przewidywał ustanowienie brytyjsko-hiszpańskiego kondominium w Gibraltarze („wspólny podział suwerenności”). 7 listopada 2002 Gibraltarczycy odrzucili w referendum tę propozycję przytłaczającą większością głosów. Przeciwko opowiedziało się 98,5% głosujących, za 1,03%).[30] Tylko 187 mieszkańców terytorium było za wspólnym podziałem suwerenności[31]. Nowa niekolonialna konstytucja przegłosowana w referendum w 2006 roku i przyjęta rok później, daje Wielkiej Brytanii odpowiedzialność za obronę, politykę zagraniczną i finanse.

Geografia[edytuj | edytuj kod]

Information icon.svg Osobny artykuł: Geografia Gibraltaru.

Po wschodniej stronie Gibraltaru (East Side) leżą zatoki Sandy Bay oraz Catalan Bay, a zachodnia część (West Side) jest zamieszkana przez większość populacji miasta. Na północy półwyspu znajduje się przejście graniczne, port lotniczy, niektóre obiekty wojskowe oraz cmentarz wojenny. W północno-zachodniej części znajduje się marina i przystań promowa. Bardziej na południe zlokalizowane jest nabrzeże portu wojskowego i dzielnicy przemysłowej, gdzie umiejscowione są suche doki. Centrum turystycznym jest Main Street i okoliczne place i ulice, częściowo dostępne tylko dla pieszych.

Ponieważ nie ma naturalnych zasobów słodkiej wody, w przeszłości pozyskiwano ją z opadów deszczu i gromadzono w potężnych wykutych w Skale Gibraltarskiej zbiornikach. Część słodkiej wody importowano również z Wielkiej Brytanii oraz Holandii i Maroka. Ze względów politycznych Gibraltar nie jest podłączony hiszpańskiej sieci wodociągowej. Obecnie 90% słodkiej wody pochodzi z odsalania wód morskich.[32]

Gibraltar jest położony w strefie klimatu podzwrotnikowego przejściowego o łagodnej, śródziemnomorskiej odmianie. Klimat Gibraltaru charakteryzuje się łagodnymi zimami i ciepłymi, czasami upalnymi latami. Gibraltar w porze letniej znajduje się najczęściej pod wpływem Wyżu Azorskiego, zaś zimą dostaje się pod wpływ powietrza polarnomorskiego.

Panorama Gibraltaru ze Skały Gibraltarskiej

Demografia[edytuj | edytuj kod]

Gibraltar jest jednym z najgęściej zaludnionych regionów świata. Na 6,55 km² zamieszkuje 29 185 osób, co daje średnią 4490 osób/km². Rosnące zapotrzebowanie na wolną powierzchnię rozwiązuje się poprzez meliorację. Takie ziemie zajmują obecnie ok. 10% powierzchni terytorium. Według danych ze spisu powszechnego z 2001 roku, w siedmiu wyodrębnionych dzielnicach miasta zamieszkiwało:

Lp. Dzielnica Mieszkańców  %
1 East Side 429 1,54%
2 North District 4116 14,97%
3 Reclamation Areas 9599 34,91%
4 Sandpits Area 2207 8,03%
5 South District 4257 15,48%
6 Town Area 3588 13,05%
7 Upper Town 2805 10,20%
Gibraltar 27 495 98,18%

W ciągu ostatnich kilku lat, począwszy od 2002 roku, populację Gibraltaru cechuje przewaga liczby mężczyzn nad liczbą kobiet.[33] W 2008 roku wskaźnik maskulinizacji wyniósł 101,13 mężczyzn na 100 kobiet. W ciągu ostatniego 30-lecia w Gibraltarze notuje się spadkową tendencję liczby narodzin. W 1992 roku urodziło 569 dzieci, natomiast 7 lat później odnotowano tylko 381 narodzin. W 2008 roku narodziło 400 dzieci. Zdecydowana większość matek jest w wieku 20-34 lat. Co szósta z nich ma 35 lat i więcej, natomiast 5,5% matek rodzi swe dziecko w wieku 19 i mniej lat[33]. Dla porównania liczba zgonów w ciągu ostatnich 30 lat oscylowała od 200 do 300 (w 2008 roku odnotowano 227 zgonów).

Ludność Gibraltaru powoli rośnie. W grudniu 2008 roku liczba mieszkańców wyniosła 29 286. W latach 2005-2008 wskaźnik wzrostu wyniósł +1,76%[33]. Wskaźnik urodzeń w ostatnich kilku latach wynosił od 12 do 15‰ (13,7‰ w 2008 roku). W tym samym okresie wskaźnik zgonów wahał się w przedziale od 6 do 9‰ (7,8‰ w 2008 roku). Dzięki temu Gibraltar od kilku lat notuje dodatni wskaźnik przyrostu naturalnego, (+5,9‰ w 2008 roku). Liczba zawartych małżeństw w ciągu ostatnich 35 lat wykazuje stałą tendencję rosnącą. W 1984 roku było ich 398, a w 2008 roku – po raz pierwszy – liczba małżeństw zawartych przekroczyła 1000 (było ich 1062)[33]. Oznacza to 2,7-krotny wzrost na przestrzeni ćwierćwiecza. Ciekawostką jest fakt, że większość tych małżeństw jest zawieranych przez osoby niebędące stałymi mieszkańcami Gibraltaru.

Grupy etniczne[edytuj | edytuj kod]

Obecni Gibraltarczycy są mieszanką rasową i kulturową. W 1704 roku po zajęciu Gibraltaru przez Brytyjczyków, prawie cała hiszpańska ludność opuściła terytorium i założyła miasto San Roque.[12] Przez ponad 300 lat na Skałę przybywali migranci zarobkowi. Większość nazwisk noszonych przez obecnych jego mieszkańców ma typowo śródziemnomorskie pochodzenie.

Miejsce Pochodzenie Procentowy udział
nazwisk w rejestrze
wyborczym z 1995 roku[34]
1 Brytyjskie 27%
2 Hiszpańskie (bez Minorkan) 24%
3 Włoskie 19%
4 Portugalskie 11%
5 Maltańskie 8%
6 Żydowskie 3%
7 Minorkańskie 2%
8 Inne 4%
9 Nie sklasyfikowane 2%

Spis powszechny z 2001 roku odnotował następujący podział narodowości na Gibraltarze: 83,22% gibraltarska, 9,56% "inna brytyjska", 3,50% marokańska, 1,19% hiszpańska i 1,00% "inna UE".[35]

Język[edytuj | edytuj kod]

Językiem urzędowym na półwyspie jest angielski, który używany jest m.in. przez władze, administrację i sądownictwo. Wielu mieszkańców jest wielojęzyczna i biegle posługuje się też hiszpańskim. Społeczność marokańska posługuje się językami berberyjskimi i arabskim, podobnie jak hinduska hindi i sindhi. W użyciu są też maltański i hebrajski.

Na półwyspie spotyka się również ludzi posługujących się llanito, wernakularnym językiem Gibraltaru, będącym mieszanką dialektu andaluzyjskiego języka hiszpańskiego i brytyjskiego angielskiego z naleciałościami maltańskimi, portugalskimi, genueńskimi i haketia. Często Gibraltarczycy nazywają siebie Llanitos.[36]

Religia[edytuj | edytuj kod]

Information icon.svg Osobny artykuł: Diecezja Gibraltaru.
Information icon.svg Osobny artykuł: Wielka Synagoga w Gibraltarze.

Struktura wyznaniowa wszystkich mieszkańców Gibraltaru (według danych ze spisu powszechnego w 2001)[33] przedstawia się następująco: katolicyzm – 78,09%, anglikanizm – 6,98%; metodyści, Kościół Szkocji, zielonoświątkowcy i pozostałe wyznania chrześcijańskie – 3,21%; islam – 4,01%; judaizm – 2,12%; hinduizm – 1,79%; inne i nieokreślone – 0.94% ; nie wyznaje żadnej religii – 2,9%.

Wśród rodowitych Gibraltarczyków zdecydowanie przeważają wyznawcy Kościoła rzymskokatolickiego, jest ich 88,05%. Wierni kościoła anglikańskiego stanowią 4,22%; a co 50 Gibraltarczyk jest wyznania mojżeszowego. Nieco inaczej przedstawia się struktura wyznaniowa brytyjskich mieszkańców Gibraltaru – wyznawcy kościoła anglikańskiego i rzymskokatolickiego znajdują się w równowadze (stanowią odpowiednio: 35,48% i 31,82%). Do wiary w hinduizm przyznaje się co 19 Brytyjczyk zamieszkujący Gibraltar. Wśród pozostałych narodowości najwięcej wyznawców ma islam i katolicyzm (50,20% i 24,52%).

Edukacja[edytuj | edytuj kod]

Porównianie brytyjskiego i gibraltarskiego modelu edukacji

System edukacji na Gibraltarze oparty jest w większości na modelu brytyjskim. Gibraltar posiada piętnaście szkół publicznych, jedną szkołę prowadzoną przez ministerstwo obrony i jedną szkołę prywatną. [37] Szkolnictwo wyższe na terytorium nie funkcjonuje i aby kontynuować edukację, przyszli studenci muszą wyjeżdżać do Wielkiej Brytanii. Rząd Gibraltaru w pełni opłaca studentom z terytorium pożyczki studenckie zaciągnięte na kontynuowanie edukacji. W 2005 roku poza Gibraltarem edukację wyższą pobierało 135 studentów, a w 2012 roku - 229.[38]

Opieka zdrowotna[edytuj | edytuj kod]

Wszyscy Gibraltarczycy mają dostęp do darmowej opieki zdrowotnej w publicznych oddziałach centrum zdrowia i szpitalach. Wszyscy inni obywatele brytyjscy są również objęci darmowym leczeniem w czasie pobytów do 30 dni, pod warunkiem okazania ważnego paszportu brytyjskiego. Inni obywatele Unii Europejskiej mają takie samo prawo do leczenia, po okazaniu ważnej Europejskiej Karty Ubezpieczenia Zdrowotnego. Gibraltarscy studenci i emeryci mają zagwarantowane darmowe leczenie stomatologiczne i bezpłatny dostęp do przepisanych leków.[39] Pierwsza pomoc medyczna jest oferowana przez szpital św. Bernarda i centrum zdrowia, opieka psychiatryczna dostępna w szpitalu króla Jerzego V.[40]

Kultura[edytuj | edytuj kod]

Gibraltar National Day (2013)

Kultura Gibraltaru odzwierciedla różnorodne pochodzenie jego mieszkańców. Na półwyspie najsilniejsze są wpływy brytyjskie, ponieważ Gibraltar jest terytorium zamorskim Wielkiej Brytanii, oraz hiszpańskie ze względu bliskość tego kraju.

Rocznica referendum z 1967 roku corocznie obchodzona jest na Gibraltarze jako święto państwowe - 'Gibraltar National Day'. Tego dnia, większość Gibraltarczyków ubiera się w barwy narodowe i świętuje na ulicach. 4 sierpnia 2004 roku w 300 rocznicę zdobycia Gibraltaru przez Brytyjczyków, mieszkańcy utworzyli ludzki łańcuch wokół Skały Gibraltarskiej. 4 czerwca 2012 roku na wodach Zatoki Gibraltarskiej miała miejsce parada łodzi, upamiętniająca 60 rocznicę panowania Elżbiety II.[41]

Za nadawanie sygnału radiowego i telewizyjnego odpowiada publiczny nadawca Gibraltar Broadcasting Corporation. Dodatkowo wojskowy nadawca British Forces Broadcasting Service dostarcza w ograniczonym zakresie drogą kablową swój własny program telewizyjny dla wojskowych. Największą i najstarszą gazetą codzienną jest Gibraltar Chronicle, wychodzącą 6 dni w tygodniu. [42]

Pierwszą książką napisaną przez rodowitego Gibraltarczyka była wydana w 1929 roku Barbarita Héctora Licudi.[43] W latach 40. i 50. XX wieku opublikowano kilka antologii poezji miejscowych poetów. Sam Benady oraz Mary Chiappe napisali serię powieści detektywistycznych opisujących losy fikcyjnego detektywa Bresciano, umiejscowionych w XIX wiecznym Gibraltarze.[44]

Gospodarka[edytuj | edytuj kod]

Gospodarka Gibraltaru oparta jest głównie na sektorze usług. Jako członek Unii Europejskiej, Gibraltar posiada niezależne przepisy prawne i fiskalne, jednocześnie pozostając brytyjskim terytorium zamorskim.[45] W przeszłości budżet opierał się na dotacjach na utrzymanie bazy wojskowej z brytyjskiego Ministerstwa Obrony, a obecnie większość wpływów pochodzi z sektora żeglugi morskiej, turystyki, handlu, usług finansowych, podatku od zakładów bukmacherskich.

W swojej mowie budżetowej z czerwca 2009 roku, szef ministrów Peter Caruana określił gospodarkę terytorium jako będącą w dobrej kondycji pomimo światowego kryzysu finansowego.[46]

Od początku lat 2000. Gibraltar stał się siedzibą wielu firm bukmacherskich oraz z sektora gier online, ze względu na niski podatek dochodowy od osób prawnych. W styczniu 2011 roku zmieniono zasady opodatkowania przedsiębiorstw prowadzonych przez nierezydentów Gibraltaru i ustalono stawkę podatku CIT na poziomie 10%.[45] Gibraltar wyłączony jest ze wspólnego systemu podatku od wartości dodanej (VAT).[47]

W roku budżetowym 2012/2013 produkt krajowy brutto zanotował wzrost o 7,8% w porównaniu rokiem poprzednim. Nadwyżka budżetowa wyniosła 37,17 mln GBP. PKB per capita w 2012 roku wyniósł 41 138 GBP (64 478 USD) i według MFW dało to Gibraltarowi awans z 9 na 4 miejsce na świecie. Dług publiczny zmalał z 518 mln GBP do 376 mln GBP.[2] W roku budżetowym 2013/2014 rząd planuje przychód rzędu 487,4 mln GBP a wydatki wyniosą 470,3 mln GBP.[48]

Walutą obiegową jest funt gibraltarski emitowany przez rząd Gibraltaru, na mocy Currency Notes Act z 1934 roku.[49] Nieoficjalnie większość placówek handlowych na terytorium przyjmuje walutę euro na równych zasadach z funtem gibraltarskim, lecz niektóre automaty telefoniczne oraz poczta nie.[50]

Sport[edytuj | edytuj kod]

Sport odgrywa dużą rolę w życiu Gibraltarczyków, a zakres uprawianych na półwyspie dyscyplin jest bardzo szeroki.Rząd Gibraltaru jest zobowiązany do finansowego wspierania lokalnych stowarzyszeń sportowych. Gibraltar bierze udział w różnych wydarzeniach sportowych, w 1995 roku był gospodarzem Island Games.[51]

Ze strony rządowej osobą odpowiedzialną za sprawy sportu jest Minister Kultury, Sportu, Dziedzictwa i Młodzieży. [52] Rząd dostrzega korzyści płynące z udziału Gibraltarczyków w zajęciach sportowych i rekreacyjnych, dlatego szczególną wagę przywiązuje się do możliwie szerokiego dostępu do obiektów do uprawiania tych sportów, a także ich bezpłatnego udostępnianiu. Głównym obiektem sportowym jest wielofunkcyjny Victoria Stadium. W 2016 roku planowane jest otwarcie nowego stadionu piłkarskiego Europa Point Stadium.[53] Gibraltar posiada swoją reprezentację w piłce nożnej. Na terytorium Gibraltaru prowadzone są rozgrywki ligowe w tej dyscyplinie. Wszystkie mecze odbywają się na Victoria Stadium. Gibraltarską piłką zarządza Gibraltarski Związek Piłki Nożnej, członek UEFA od 2013 roku. [54] Podlegają mu także drużyny futsalowe.

Podobną popularnością cieszy się krykiet. W latach 2000 i 2002 reprezentacja zdobyła Mistrzostwo Europy drugiej dywizji.[55] Poza tym terytorium ma swoje reprezentacje m.in. w rugby, darcie, koszykówce mężczyzn, koszykówce kobiet, piłce siatkowej kobiet i piłce siatkowej mężczyzn.

Telekomunikacja[edytuj | edytuj kod]

Gibraltar ma cyfrową centralę telefoniczną obsługiwaną przez infrastrukturę światłowodową i miedzianą. Największym operatorem telekomunikacyjnym na Gibraltarze jest Gibtelecom, obsługujący również telefonię komórkową. Krajową domeną najwyższego poziomu używaną na terytorium jest .gi

Miasta partnerskie[edytuj | edytuj kod]

Przypisy

  1. The World Factbook (ang.). cia.gov. [dostęp 2014-05-30].
  2. 2,0 2,1 2,2 Summary of economic performance as announced by the chief minister (ang.). chronicle.gi. [dostęp 2014-05-30].
  3. Radosław Stryjewski, Anna Parzymies (red.): Na granicy kultur. Warszawa: Wydawnictwo Akademickie Dialog, 2003, s. 236-237. ISBN 83-88938-44-4.
  4. Gibraltar's Surface Area Calculated (ang.). geoportal.gov.gi. [dostęp 2014-05-30].
  5. Gibraltar’s Economic Problems and the UK’s Role in Solving Them (ang.). le.ac.uk. [dostęp 2014-05-30].
  6. Poltical Development (ang.). gibraltar.gov.gi. [dostęp 2014-05-30].
  7. Gibraltar Rejects Power-Sharing Between Britain and Spain (ang.). nytimes.com. [dostęp 2014-05-30].
  8. Gibraltar - jakie ma miejsce w Zjednoczonym Królestwie? (pol.). centruminicjatyw.org. [dostęp 2014-05-30].
  9. Neanderthals' 'last rock refuge' (ang.). BBC News. [dostęp 2014-06-07].
  10. 10,0 10,1 10,2 10,3 David Devenish: Gibraltar before the British. Londyn: 2003.
  11. Josep Padró i Parcerisa: Egyptian-type documents: from the Mediterranean littoral of the Iberian peninsula before the Roman conquest, Part 3. Leiden: Brill Archive, 1980. ISBN 978-90-04-06133-0.
  12. 12,00 12,01 12,02 12,03 12,04 12,05 12,06 12,07 12,08 12,09 12,10 12,11 12,12 12,13 12,14 12,15 12,16 George Hills: Rock of Contention: A History of Gibraltar. Robert Hale & Company, 1974. ISBN 0-7091-4352-4.
  13. Robert Graves: Mity greckie. Warszawa: Państwowy Instytut Wydawniczy, 1967, s. 449-450.
  14. Roger Collins: Spain: an Oxford archaeological guide. Oxford: Oxford University Press, 1998. ISBN 978-0-19-285300-4.
  15. 15,0 15,1 15,2 15,3 15,4 15,5 Clive Finlayson, Darren Fa: The Fortifications of Gibraltar. Oxford: Osprey Publishing, 2006. ISBN 1-84603-016-1.
  16. 16,0 16,1 J.H. Mann: A History of Gibraltar and its Sieges. Wyd. 2. 1873. [dostęp 2014-06-05].
  17. 17,00 17,01 17,02 17,03 17,04 17,05 17,06 17,07 17,08 17,09 17,10 17,11 17,12 17,13 17,14 17,15 17,16 17,17 17,18 William G.F. Jackson: The Rock of the Gibraltarians. Cranbury: NJ: Associated University Presses. ISBN 0-8386-3237-8.
  18. 18,0 18,1 History Timeline: Pre-history (ang.). visitgibraltar.gi. [dostęp 2014-06-04].
  19. 19,0 19,1 19,2 19,3 Frederick Sayer: The history of Gibraltar and of its political relation to events in Europe, from the commencement of the Moorish dynasty in Spain to the last Morocco war ; with original and unpublislhed letters from the Prince of Hesse, Sir George Eliott, the Duc de Crillon, Collingwood, and Lord Nelson, And an account of the fourteen sieges the Rock has sustained since it became a fortress. 1862. [dostęp 2014-05-30].
  20. Maurice Harvey: Gibraltar. A History. Spellmount Limited, 1996, s. 50-51. ISBN 1-86227-103-8.
  21. Asentamiento en Gibraltar en 1474 y expulsion en 1476 (hiszp.). [dostęp 2014-05-30].
  22. History of the United Netherlands, 1607(a) (ang.). gutenberg.org. [dostęp 2014-06-04].
  23. Jonathan Irvine Israel: The Dutch Republic and the Hispanic World, 1606-1661. Nowy Jork: Oxford University Press, 1986, s. 1-11. ISBN 978-0198219989.
  24. Tadeusz Miłkowski, Paweł Machcewicz: Historia Hiszpanii. Wyd. I. Wrocław: Ossolineum, 1998, s. 202. ISBN 83-04-04403-X.
  25. David Abulafia: The Great Sea: A Human History of the Mediterranean. Londyn: Allen Lane, 2011. ISBN 978-0-7139-9934-1.
  26. 26,0 26,1 Marc Alexander: Gibraltar: Conquered by No Enemy. The History Press. ISBN 978-0-7509-3331-5.
  27. Martin Haverty: Wanderings in Spain in 1843, Volume 1. Londyn: 1844.
  28. The dead of the Utopia (ang.). nytimes.com. [dostęp 2014-06-04].
  29. World statesmen.org (ang.). worldstatesmen.org. [dostęp 2014-05-30].
  30. Gibraltar referendum result in quotes (ang.). news.bbc.co.uk. [dostęp 2014-05-30].
  31. VirtualniGrad - Gibraltar (chorw.). virtualnigrad.com. [dostęp 2014-05-30].
  32. Edward Rose: Geology and Warfare: Examples of the Influence of Terrain and Geologists on Military Operations. Londyn: Geological Society, 2000. ISBN 9781862390652.
  33. 33,0 33,1 33,2 33,3 33,4 Statistics (ang.). gibraltar.gov.gi. [dostęp 2014-05-30].
  34. Edward G. Archer: Gibraltar, Identity and Empire. 2006. [dostęp 2014-05-30].
  35. Gibraltar Census History (ang.). gibraltar.gov.gi. [dostęp 2014-05-30].
  36. Anja Kellermann: A New New English: Language, Politics, and Identity in Gibraltar. 2001. [dostęp 2014-05-30].
  37. Department of Education (ang.). gibraltar.gov.gi. [dostęp 2014-05-30].
  38. Abstract of Statistics 2012 (ang.). gibraltar.gov.gi. [dostęp 2014-05-30].
  39. Gibraltar Health (ang.). travelpuppy.com. [dostęp 2014-05-30].
  40. Gibraltar Health Authority - How to find us? (ang.). gha.gi. [dostęp 2014-05-30].
  41. Be a part of history in the Gibraltar diamond jubilee flotilla (ang.). homeandlifestyle.es. [dostęp 2014-05-30].
  42. The Gibraltar Chronicle (ang.). costasur.com. [dostęp 2014-05-30].
  43. José Juan Yborra Aznar. Gibraltar en la obra de Héctor Licudi. „Eúphoros”, s. 317-326, 2004 (hiszp.). [dostęp 2014-05-30]. 
  44. Sam Benady And Mary Chiappe At The Literary Festival (ang.). yourgibraltartv.com. [dostęp 2014-05-30].
  45. 45,0 45,1 Tax and Social Insurance (ang.). gibraltar.gov.gi. [dostęp 2014-05-30].
  46. Gibraltar: The Gibraltar Budget 2009 (ang.). mondaq.com. [dostęp 2014-05-30].
  47. Wspólny system podatku od wartości dodanej (VAT) („dyrektywa VAT”) (pol.). europa.eu. [dostęp 2014-05-30].
  48. Overall Government Revenue 2013/2014 (ang.). gibraltarlaws.gov.gi. [dostęp 2014-05-30].
  49. Currency Notes Act (ang.). gibraltarlaws.gov.gi. [dostęp 2014-05-30].
  50. John Noble, Susan Forsyth: Andalucía. Lonely Planet. Paula Hardy; Des Hannigan. 2005. ISBN 978-1-74059-676-3.
  51. Sport - Participation in International Events (ang.). gibraltar.gov.gi. [dostęp 2014-05-30].
  52. Minister for Sports Culture, Heritage and Youth (ang.). gibraltar.gov.gi. [dostęp 2014-05-30].
  53. Europa Point Stadium (ang.). europapointstadium.com. [dostęp 2014-05-30].
  54. Gibraltar given full Uefa membership at London Congress (ang.). bbc.com. [dostęp 2014-05-30].
  55. ICC Members - Gibraltar (ang.). icc-cricket.com. [dostęp 2014-05-30].

Zobacz też[edytuj | edytuj kod]

Linki zewnętrzne[edytuj | edytuj kod]

Wikimedia Commons
WiktionaryPl nodesc.svg
Zobacz hasło Gibraltar w Wikisłowniku