Błąd językowy

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Przejdź do nawigacji Przejdź do wyszukiwania
Dwa błędy w nazwie ulicy Gaudíego

Błąd językowy – pojęcie lingwistyczne oznaczające niezamierzone odejście od prawideł danej formy systemu językowego[1].

Funkcjonują dwa precyzyjniejsze rozumienia tego terminu:

  • W tradycji normatywistycznej, charakterystycznej dla wschodnioeuropejskich kręgów lingwistycznych[2], mianem błędu językowego określa się odstępstwo od usankcjonowanej postaci normy danego języka[3]. Kodyfikacja normy obejmuje zwykle uformowanie gramatyki normatywnej, standaryzację zasad ortografii i ortofonii oraz uregulowanie tych konwencji w źródłach preskryptywnych[4]. W ujęciu tym do błędów językowych zalicza się, ze względów praktycznych, również odstępstwa od przepisów ortograficznych, choć ortografia stanowi formalnie element zewnętrzny wobec systemu językowego[5].
  • W językoznawstwie stosowanym, w badaniach z zakresu akwizycji języka drugiego, pojęcie błędu (ang. error; błąd sensu stricto) rezerwuje się dla stałych uchybień językowych występujących wśród nierodzimych użytkowników danej mowy, wynikających z niedostatecznego jej opanowania[6]. Natomiast mianem pomyłek (ang. mistakes; błędy sensu largo) określa się w lingwistyce niesystematyczne, doraźne odstępstwa od przyswojonych wzorców i reguł (np. omyłki słowne, w tym malapropizmy), spotykane również u kompetentnych użytkowników danego lektu, ale zwykle przez nich uświadamiane i korygowane[7][8].

W zachodnich badaniach językoznawczych pojęcie poprawności językowej funkcjonuje w stosunkowo wąskim zakresie – spotyka się je zwykle w kontekście krytyki preskryptywizmu i ideologii języka standardowego[9]. Koncepcja poprawności, ze względu na niesiony przez nią ładunek wartościujący, jest w akademickich opisach lingwistycznych zastępowana zrelatywizowanymi pojęciami gramatyczności i akceptowalności[10][11].

Dystansowanie się językoznawstwa akademickiego (naukowego, opisowego) od normatywnych pojęć poprawności i błędu językowego, rozumianych jako bezwzględne odwołanie do normy danego języka, podyktowane jest powszechnym w kręgach lingwistycznych poglądem, że poprawność ma charakter arbitralny i musi być traktowana relatywnie[12]. Założenia współczesnej nauki językoznawczej głoszą bowiem, że wszelkie istniejące formy mowy, w tym te nieliterackie, są prawowitymi systemami komunikacji, mającymi swoje własne prawidła i wzorce poprawnościowe[13][14][15][16]. Zgodnie z tym spojrzeniem nie jest możliwe mówienie o poprawności językowej w kategoriach absolutnych – własność tę mierzy się zawsze względem jakiegoś punktu odniesienia[7]; dlatego też „błędy” wskazywane przez normatywistów są – w ujęciu ściśle naukowym – błędami tylko z perspektywy skodyfikowanego języka standardowego[17][18]. W środowiskach lingwistycznych panuje dążność do określania odstępstw od standardu nie jako „błędy”, lecz jako „formy niestandardowe”[19].

Przykłady błędów językowych[edytuj | edytuj kod]

Następujący przykład wyjaśnia zależność preskryptywistycznego pojęcia błędu (użycia niestandardowego) od normy językowej.

Gramatyka normatywna polszczyzny standardowej (literackiej, wzorcowej) określa regułę, wzór deklinacji zaimka wskazującego ten, ta, to; ci, te, podając paradygmat fleksyjny lub wskazując, że odmienia się według deklinacji przymiotnikowej twardotematowej i wylicza formy mianownika rodzaju męskiego (ten), mianownika rodzaju nijakiego (to), biernika rodzaju żeńskiego () jako odbiegające od tego wzorca. Regułę tę (właśnie ciągle jeszcze , a nie ) da się wyjaśnić tylko z punktu widzenia pewnej tradycji językowej, odczucia użytkowników; jej „prawność” uzasadnia duża liczba tekstów polszczyzny literackiej (sprzed okresu sformułowania reguły), gdzie wystąpiła taka, a nie inna forma. Formy „wyjątkowe” są historycznie umotywowane, ale dla samej normy jest to obojętne. Skądinąd wiadomo, że historycznie umotywowaną formą dopełniacza rodzaju męskiego byłaby forma † togo. W wyniku jednak procesu wyrównywania powstała forma tego (przez analogię do np. otwartego), tę też formę rejestruje norma.

Z punktu widzenia gramatyki opisowej (deskryptywnej) w formie biernika rodzaju żeńskiego nie ma nic szczególnego – jest ona wyrazem faktu, że proces wyrównywania deklinacji zaimka ten,... do deklinacji przymiotnikowej jeszcze się nie zakończył. W pewnym uproszczeniu można powiedzieć, że norma starannej polszczyzny pisanej rejestruje stan sprzed zakończenia tego procesu. Z punktu widzenia języka jako systemu zmiana tę > tą jest przejawem tendencji do usuwania form wyjątkowych. O żywotności tego procesu świadczą też nowsze rozwiązania normatywne, dopuszczające użycie tej formy w normie użytkowej (swobodnej, ustnej) polszczyzny standardowej. Formę zamiast spotyka się coraz częściej w tekstach pisanych, np. prasowych, co świadczyć może o tym, że również norma języka starannego, pisanego w niedalekiej przyszłości ulegnie zmianie.

Postać (np. z tą kobietą) występuje również w funkcji narzędnika rodzaju żeńskiego; forma normalnie nie funkcjonuje w tym kontekście, choć może się pojawić jako przejaw zjawiska hiperpoprawności (przesady poprawnościowej).

Przykładowe zdania:

1. Widziałem tę piękną kobietę. (Forma zgodna z normą wzorcową – Biernik: Widziałem KOGO? tę piękną kobietę).
2. Widziałem tą piękną kobietę. (Forma zgodna z normą użytkową, niezgodna z normą wzorcową[20][21]).
3. Widziałem go z tą kobietą. (Forma zgodna z normą wzorcową i użytkową – Narzędnik: Widziałem Z KIM? z tą kobietą).

Biernik: tę; Narzędnik: tą

Przykładem często spotykanych odstępstw fleksyjnych w języku polskim (niezgodnych z normą wzorcową i użytkową polszczyzny standardowej) są formy czasu przeszłego: poszłem, wzięłem (powstałe przez analogię do poszłam, wzięłam; normatywnie: poszedłem, wziąłem). Nienormatywna jest również postać bezokolicznika wziąść (powstała przez analogię do siąść; normatywnie: wziąć).

Jednym z często spotykanych uchybień ortograficznych (co widoczne jest w Internecie) jest stosowanie końcówki „ą” w celowniku liczby mnogiej zamiast końcówki „om” (np. tym ładnym kobietą zamiast tym ładnym kobietom).

Klasyfikacja błędów językowych[edytuj | edytuj kod]

Zgodnie ze starożytną jeszcze klasyfikacją opisaną przez Kwintyliana błędy językowe dzielą się na barbaryzmy i solecyzmy. Barbaryzm to użycie formy wyrazu niepoprawnej normatywnie (np. wzięłem), solecyzm natomiast polega na połączeniu poprawnych formalnie wyrazów w nienormatywną konstrukcję składniową (np. używam długopis)[22].

Podział typologiczny błędów[23]:

  • Błędy gramatyczne
  • Błędy leksykalne
    • Błędy słownikowe (wyrazowe):
    • Błędy frazeologiczne:
      • zmiana formy frazeologizmów wskutek wymiany, redukcji lub uzupełnienia składu związku,
      • zmiana formy frazeologizmu wskutek zmiany postaci gramatycznej jednego ze składników,
      • użycie frazeologizmu w nieugruntowanym znaczeniu,
      • użycie frazeologizmu w niewłaściwym kontekście, powodującym odżycie znaczenia dosłownego.
    • Błędy słowotwórcze:
      • używanie formacji zbudowanej niezgodnie z modelami słowotwórczymi właściwymi dla języka,
      • zastosowanie niewłaściwego formantu,
      • wybór niewłaściwej podstawy słowotwórczej.
  • Błędy fonetyczne
    • niepoprawna wymowa:
      • pojedynczych głosek,
      • grup głoskowych.
    • literowe odczytywanie wyrazów,
    • redukcja głosek i grup głoskowych,
    • niepoprawne akcentowanie wyrazów i form wyrazowych.
  • Błędy stylistyczne (użycia)
    • niewłaściwy dobór środków językowych w określonej wypowiedzi, niedostosowanie ich do jej funkcji:
      • używanie elementów oficjalnych w wypowiedziach potocznych,
      • używanie elementów potocznych w wypowiedziach o charakterze publicznym,
      • stylizacja językowa niemająca uzasadnienia w treści i charakterze stylowym wypowiedzi,
    • naruszenie zasad jasności, prostoty i zwięzłości stylu.
  • Błędy zewnętrznojęzykowe (zapisu)
    • Błędy ortograficzne:
      • używanie niewłaściwych liter i połączeń literowych w zapisie,
      • niewłaściwa pisownia łączna lub rozdzielna; także niewłaściwe użycie dywizu,
      • niewłaściwe używanie dużych i małych liter na początku wyrazów.
    • Błędy interpunkcyjne:
      • brak właściwego znaku interpunkcyjnego,
      • zbędne użycie znaku interpunkcyjnego,
      • użycie niewłaściwego znaku interpunkcyjnego.

Zobacz też[edytuj | edytuj kod]

Przypisy[edytuj | edytuj kod]

  1. Rozprawy Komisji Językowej, wyd. 33, Państwowe Wydawnictwo Naukowe, 2006, s. 83.
  2. Miklós Kontra, Language contact in East-Central Europe, „Multilingua”, 19, Mouton Publishers, 2000, s. 193 (ang.).
  3. Nebeská 2017 ↓.
  4. M. Victoria Escandell Vidal i inni, Claves del Lenguaje Humano, Editorial Universitaria Ramon Areces, 2014, s. 277-279, ISBN 978-84-9961-159-4 (hiszp.).
  5. błąd językowy [w:] Encyklopedia językoznawstwa ogólnego [online], Encyklopedia ENCENC – Polskie encyklopedie humanistyczne [dostęp 2018-12-16].
  6. Rod Ellis, The Study of Second Language Acquisition, Oxford: Oxford University Press, 1994, s. 700, ISBN 0-19-437189-1 (ang.).
  7. a b Alicja Sztuk, Normalizacja translatoryczna, Warszawa: Wydawnictwo Naukowe Instytutu Komunikacji Specjalistycznej i Interkulturowej, 2017, s. 91-101, ISBN 978-83-64020-40-7.
  8. Adebola Adebileje, Bukunmi Akinwale, Investigating Syntactic Errors in Yoruba Home Videos subtitled in English, „International Journal of Language and Linguistics”, 4, Ede, Osun 2017, s. 30-31 (ang.).
  9. David Crystal, A Dictionary of Linguistics and Phonetics, wyd. 6, Blackwell Publishing, 2008, s. 118, ISBN 978-1-4051-5296-9 (ang.).
  10. Michael Newman, Correctness and its conceptions: The meaning of language form for basic writers, 1996, s. 25 (ang.).
  11. Bonnie Duncan, Ling 001 Lecture 1: Introduction to Language and Linguistics (ang.).
  12. Joseph L. Subbiondo, The role of prescriptivism in American linguistics, 1820-1970 By Glendon F. Drake (review), „Language”, 58 (2), Linguistic Society of America, 1982, s. 485-486, DOI10.1353/lan.1982.0014 (ang.).
  13. Mate Kapović, Anđel Starčević, Daliborka Sarić, O preskripciji i preskriptivizmu u Hrvatskoj [w:] Barbara Kryżan-Stanojević, Jezična politika: između norme i jezičnog liberalizma, Zagrzeb: Srednja Europa, 2016, s. 45-67, ISBN 978-953-7963-47-7 (serb.-chorw.).
  14. James Milroy, Lesley Milroy, Authority in Language: Investigating Standard English, wyd. 3, Routledge, 2002, s. 6, ISBN 978-1-134-68757-2 (ang.).
  15. Edwin Battistella, Bad Language: Are Some Words Better Than Others?, Oxford University Press, 2005, s. 126, ISBN 978-0-19-972141-2 (ang.).
  16. Karen Tracy, Everyday Talk: Building and Reflecting Identities, Guilford Press, 2012, s. 94, ISBN 978-1-4625-0542-5 (ang.).
  17. John Lyons, Language and Linguistics, Cambridge University Press, 1981, s. 52-54, ISBN 978-0-521-29775-2 (ang.).
  18. John Lyons, Introduction to Theoretical Linguistics, Cambridge University Press, 1968, s. 42-44, ISBN 978-0-521-09510-5 (ang.).
  19. Mate Kapović, Language, Ideology and Politics in Croatia, „Slavia centralis”, IV/2, 2011, s. 46-48 (ang.).
  20. Grzegorz Dąbkowski: tę czy tą?. W: Poradnia Językowa PWN [on-line]. sjp.pwn.pl, 2002-12-05. [dostęp 2016-04-01].
  21. Agata Hącia: Kaedwen - kaedweński, tę - tą. W: Poradnia Językowa PWN [on-line]. sjp.pwn.pl, 2015-12-06. [dostęp 2018-09-08].
  22. Roy Harris, Talbot J. Taylor, Landmarks in Linguistic Thought 1: The Western Tradition from Socrates to Saussure, Psychology Press, 1997, s. 70-71, ISBN 978-0-415-15362-1 (ang.).
  23. Markowski 2010 ↓.

Bibliografia[edytuj | edytuj kod]