Błąd językowy

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Przejdź do nawigacji Przejdź do wyszukiwania
Dwa błędy w nazwie ulicy Gaudíego

Błąd językowy – pojęcie lingwistyczne oznaczające nieświadome i niezamierzone odejście od prawideł systemu językowego przyjętego w danej społeczności[1].

O „błędności” czy „poprawności” danego środka mowy można mówić tylko z perspektywy określonego standardu, za który podejście preskryptywistyczne każe przyjmować usankcjonowaną normę językową[2][3]. Kodyfikacja normy obejmuje zwykle uformowanie gramatyki normatywnej, standaryzację ortografii (zasad pisowni) i ortofonii (zasad wymowy) oraz usankcjonowanie tych konwencji w słownikach normatywnych.

Normatywne pojęcie poprawności językowej jest odrzucane przez współczesne językoznawstwo – nie można bowiem określić ścisłego kryterium naukowego, które pozwoliłoby dowieść obiektywnej wyższości danych środków językowych[4]. W rozumieniu czysto lingwistycznym wszystkie elementy systemu językowego występujące wśród jego rodzimych użytkowników są ontologicznie równoprawne, a norma preskryptywna i związane z nią normatywne pojęcie błędu funkcjonują na mocy zwyczaju bądź konwenansu społecznego[5][6].

W lingwistyce stosowanej mianem błędów określa się wyłącznie uchybienia występujące wśród nierodzimych użytkowników danej mowy, wynikające z niedoskonałej jej znajomości[7]. W ujęciu tym za błędy nie uznaje się sformułowań używanych i akceptowanych intuicyjnie przez osoby, dla których dany język jest ojczystym.

Przykłady błędów językowych[edytuj | edytuj kod]

Następujący przykład wyjaśnia zależność preskryptywistycznego pojęcia błędu od normy językowej.

Gramatyka normatywna (standardowej, starannej, pisanej) polszczyzny literackiej ustala regułę, wzór deklinacji zaimka wskazującego ten, ta, to; ci, te, podając paradygmat fleksyjny lub podaje, że odmienia się według deklinacji przymiotnikowej twardotematowej i wylicza formy mianownika rodzaju męskiego (ten), mianownika rodzaju nijakiego (to), biernika rodzaju żeńskiego () jako odbiegające od tego wzorca. Regułę tę (właśnie ciągle jeszcze a nie ) da się wyjaśnić tylko z punktu widzenia pewnej tradycji językowej, odczucia użytkowników; jej „prawność” uzasadnia duża liczba tekstów polszczyzny literackiej (sprzed okresu sformułowania reguły), gdzie taką, a nie inną formę odnajdujemy. Formy „wyjątkowe” są historycznie umotywowane, ale dla samej normy jest to obojętne. Skądinąd wiadomo, że historycznie umotywowaną formą dopełniacza rodzaju męskiego byłaby forma † togo. W wyniku jednak procesu wyrównywania powstała forma tego (przez analogie do np. otwartego), tę też formę rejestruje norma.

Z punktu widzenia gramatyki nienormatywnej (opisowej) w formie biernika rodzaju żeńskiego nie ma nic szczególnego – jest ona wyrazem faktu, że proces wyrównywania deklinacji zaimka ten,... do deklinacji przymiotnikowej jeszcze się nie zakończył. W pewnym uproszczeniu można powiedzieć, że norma starannej polszczyzny pisanej rejestruje stan sprzed zakończenia tego procesu. Z punktu widzenia języka jako systemu zmiana tę > tą jest przejawem tendencji do usuwania form wyjątkowych. O żywotności tego procesu świadczą też nowsze rozwiązania normatywne, dopuszczające użycie tej formy w normie użytkowej (swobodnej, ustnej). Formę zamiast spotyka się coraz częściej w tekstach pisanych, np. prasowych, co świadczyć może o tym, że również norma języka starannego, pisanego w niedalekiej przyszłości ulegnie zmianie.

Wariant (np. z tą kobietą) funkcjonuje również jako forma narzędnika rodzaju żeńskiego; użycie postaci w tej funkcji jest przejawem zjawiska hiperpoprawności (przesadnej poprawności).

Przykładowe zdania:

1. Widziałem tę piękną kobietę. (Forma zgodna z normą wzorcową – Biernik: Widziałem KOGO? tę piękną kobietę).
2. Widziałem tą piękną kobietę. (Forma zgodna z normą użytkową, niezgodna z normą wzorcową[8][9]).
3. Widziałem go z tą kobietą. (Forma zgodna z normą wzorcową i użytkową – Narzędnik: Widziałem Z KIM? z tą kobietą).

Biernik: tę; Narzędnik: tą

Przykładem często spotykanych odstępstw fleksyjnych w języku polskim (niezgodnych z normą polszczyzny starannej i użytkowej) są wyrażenia: poszłem, wzięłem (przez analogię do poszłam, wzięłam; normatywnie: poszedłem, wziąłem). Nienormatywna jest również postać bezokolicznika wziąść (przez analogię do siąść; normatywnie: wziąć).

Jednym z często spotykanych uchybień ortograficznych (co widoczne jest w Internecie) jest stosowanie końcówki „ą” w celowniku liczby mnogiej zamiast końcówki „om” (np. tym ładnym kobietą zamiast tym ładnym kobietom).

Upowszechnienie się dostępu do Internetu na początku XXI wieku i łatwość publikacji tamże spowodowały upowszechnienie się przy okazji także wielu innych odstępstw od polszczyzny wzorcowej. Niektóre z nich (przez wzgląd na powszechne użycie w mowie potocznej) włączono do normy językowej jako formy dopuszczalne, o ile nie kolidowało to z ogólnymi zasadami gramatyki języka polskiego[potrzebny przypis].

Klasyfikacja błędów językowych[edytuj | edytuj kod]

Zgodnie ze starożytną jeszcze klasyfikacją opisaną przez Kwintyliana błędy językowe dzielą się na barbaryzmy i solecyzmy. Barbaryzm to użycie formy wyrazu niepoprawnej normatywnie (np. wzięłem), solecyzm natomiast polega na połączeniu poprawnych formalnie wyrazów w nienormatywną konstrukcję składniową (np. używam długopis).

  • Błędy gramatyczne
    • Błędy fleksyjne:
      • wybór niewłaściwej postaci wyrazu,
      • wybór niewłaściwego wzorca odmiany,
      • wybór niewłaściwej postaci tematu fleksyjnego,
      • wybór niewłaściwej końcówki fleksyjnej,
      • nieodmienienie wyrazu, posiadającego swój wzorzec deklinacyjny,
      • odmienienie wyrazu, któremu nie można przypisać wzorca odmiany.
    • Błędy składniowe:
      • w zakresie związku zgody,
      • w zakresie związku rządu,
      • w używaniu przyimków,
      • w zakresie używania wyrażeń przyimkowych,
      • niepoprawne skróty składniowe,
      • niepoprawne konstrukcje z imiesłowowym równoważnikiem zdania,
      • konstrukcje niepoprawne pod względem szyku,
      • zbędne zapożyczenia składniowe.
  • Błędy leksykalne
    • Błędy słownikowe (wyrazowe):
      • neosemantyzacja; używanie wyrazów w niewłaściwym znaczeniu,
      • mylenie znaczeń wyrazów podobnych brzmieniowo lub morfologicznie i ich niepoprawne wymienne stosowanie,
      • posługiwanie się pleonazmami,
      • nadużywanie wyrazów modnych.
    • Błędy frazeologiczne:
      • zmiana formy frazeologizmów wskutek wymiany, redukcji lub uzupełnienia składu związku,
      • zmiana formy frazeologizmu wskutek zmiany postaci gramatycznej jednego ze składników,
      • zmiana znaczenia frazeologizmu,
      • użycie frazeologizmu w niewłaściwym kontekście, powodującym odżycie znaczenia dosłownego.
    • Błędy słowotwórcze:
      • używanie formacji zbudowanej niezgodnie z modelami słowotwórczymi właściwymi dla języka,
      • zastosowanie niewłaściwego formantu,
      • wybór niewłaściwej podstawy słowotwórczej.
  • Błędy fonetyczne
    • niepoprawna wymowa:
      • pojedynczych głosek,
      • grup głoskowych.
    • literowe odczytywanie wyrazów,
    • redukcja głosek i grup głoskowych,
    • niepoprawne akcentowanie wyrazów i form wyrazowych.
  • Błędy stylistyczne (użycia)
    • niewłaściwy dobór środków językowych w określonej wypowiedzi, niedostosowanie ich do jej funkcji:
      • używanie elementów oficjalnych w wypowiedziach potocznych,
      • używanie elementów potocznych o charakterze publicznym,
      • stylizacja językowa niemająca uzasadnienia w treści i charakterze stylowym wypowiedzi,
    • naruszenie zasad jasności, prostoty i zwięzłości stylu.
  • Błędy zewnętrznojęzykowe (zapisu)
    • Błędy ortograficzne:
      • używanie niewłaściwych liter i połączeń literowych w zapisie,
      • niewłaściwa pisownia łączna lub rozdzielna; także niewłaściwe użycie dywizu,
      • niewłaściwe używanie wielkich i małych liter na początku wyrazów.
    • Błędy interpunkcyjne:
      • brak właściwego znaku interpunkcyjnego,
      • zbędne użycie znaku interpunkcyjnego,
      • użycie niewłaściwego znaku interpunkcyjnego.

Zobacz też[edytuj | edytuj kod]

Przypisy[edytuj | edytuj kod]

  1. Rozprawy Komisji Językowej. , s. 83, 2006. Państwowe Wydawnictwo Naukowe (pol.). 
  2. John Lyons: Language and Linguistics. Cambridge University Press, 1981, s. 52-54. ISBN 978-0-521-29775-2. (ang.)
  3. John Lyons: Introduction to Theoretical Linguistics. Cambridge University Press, 1968, s. 42-44. ISBN 978-0-521-29775-2. (ang.)
  4. John W. Schwieter: Innovative Research and Practices in Second Language Acquisition and Bilingualism. John Benjamins Publishing, 2013, s. 76. ISBN 90-272-7166-6. [dostęp 2018-09-18].
  5. John Harold Cleek: Money, Prestige and the Development of Standard German. Berkeley: University of California, 2002, s. 15. (ang.)
  6. Jacquetta Megarry, Stanley Nisbet, Eric Hoyle: World Yearbook of Education: Education of Minorities. Taylor & Francis, 2005, s. 45. ISBN 0-415-39297-7. (ang.)
  7. Rod Ellis: The Study of Second Language Acquisition. Oxford: Oxford University Press, 1994, s. 700. ISBN 0-19-437189-1. [dostęp 2018-09-18].
  8. tę czy tą? (pol.). Poradnia Językowa PWN, 2002-12-05. [dostęp 2016-04-01].
  9. Kaedwen - kaedweński, tę - tą (pol.). Poradnia Językowa PWN, 2015-12-06. [dostęp 2018-09-08].