Błąd językowy

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Przejdź do nawigacji Przejdź do wyszukiwania
Dwa błędy w nazwie ulicy Gaudíego

Błąd językowy – pojęcie lingwistyczne oznaczające nieświadome i niezamierzone odejście od prawideł systemu językowego przyjętego w danej społeczności[1].

O „błędności” czy „poprawności” danego środka mowy można mówić tylko z perspektywy określonego standardu, za który podejście preskryptywistyczne każe przyjmować usankcjonowaną postać normy językowej. Kodyfikacja normy obejmuje zwykle uformowanie gramatyki normatywnej, standaryzację ortografii (zasad pisowni) i ortofonii (zasad wymowy) oraz uregulowanie tych konwencji w źródłach normatywnych[2].

Normatywne pojęcie błędu językowego jest odrzucane przez językoznawstwo akademickie, które zakłada, że wszelkie formy języka są równoważne w ujęciu czysto naukowym – nie można bowiem określić ścisłego kryterium lingwistycznego, które pozwoliłoby dowieść obiektywnej wyższości danego narzędzia komunikacji[3][4][5][6][7]. Współcześnie uznaje się, że każda odmiana języka ma wypracowane swoje własne prawidła i standardy poprawnościowe. Nie jest zatem możliwe mówienie o poprawności językowej w sensie absolutnym – własność tę zawsze mierzy się względem jakiegoś arbitralnego wzorca[8][9].

W rozumieniu tym faktycznie funkcjonujące formy języka można rozróżniać jedynie w kategorii fortunności stylistyczno-kontekstowej (podyktowanej konwenansem społecznym)[10][11]. Na przykład w sytuacjach oficjalnych za najbardziej stosowne może uchodzić operowanie kodem komunikacyjnym zgodnym z przyjętym standardem literackim (ze względu na przypisywany mu prestiż socjolingwistyczny i jego szeroką akceptację społeczną)[2].

W językoznawstwie stosowanym, w badaniach z zakresu akwizycji języka drugiego, mianem błędów określa się wyłącznie uchybienia występujące wśród nierodzimych użytkowników danej mowy, wynikające z niedoskonałej jej znajomości[12]. W ujęciu tym za błędy nie uznaje się sformułowań używanych i akceptowanych intuicyjnie przez osoby, dla których dany język jest ojczystym.

Przykłady błędów językowych[edytuj | edytuj kod]

Następujący przykład wyjaśnia zależność preskryptywistycznego pojęcia błędu od normy językowej.

Gramatyka normatywna (standardowej, starannej, pisanej) polszczyzny literackiej ustala regułę, wzór deklinacji zaimka wskazującego ten, ta, to; ci, te, podając paradygmat fleksyjny lub wskazując, że odmienia się według deklinacji przymiotnikowej twardotematowej i wylicza formy mianownika rodzaju męskiego (ten), mianownika rodzaju nijakiego (to), biernika rodzaju żeńskiego () jako odbiegające od tego wzorca. Regułę tę (właśnie ciągle jeszcze , a nie ) da się wyjaśnić tylko z punktu widzenia pewnej tradycji językowej, odczucia użytkowników; jej „prawność” uzasadnia duża liczba tekstów polszczyzny literackiej (sprzed okresu sformułowania reguły), gdzie taką, a nie inną formę odnajdujemy. Formy „wyjątkowe” są historycznie umotywowane, ale dla samej normy jest to obojętne. Skądinąd wiadomo, że historycznie umotywowaną formą dopełniacza rodzaju męskiego byłaby forma † togo. W wyniku jednak procesu wyrównywania powstała forma tego (przez analogię do np. otwartego), tę też formę rejestruje norma.

Z punktu widzenia gramatyki nienormatywnej (opisowej) w formie biernika rodzaju żeńskiego nie ma nic szczególnego – jest ona wyrazem faktu, że proces wyrównywania deklinacji zaimka ten,... do deklinacji przymiotnikowej jeszcze się nie zakończył. W pewnym uproszczeniu można powiedzieć, że norma starannej polszczyzny pisanej rejestruje stan sprzed zakończenia tego procesu. Z punktu widzenia języka jako systemu zmiana tę > tą jest przejawem tendencji do usuwania form wyjątkowych. O żywotności tego procesu świadczą też nowsze rozwiązania normatywne, dopuszczające użycie tej formy w normie użytkowej (swobodnej, ustnej). Formę zamiast spotyka się coraz częściej w tekstach pisanych, np. prasowych, co świadczyć może o tym, że również norma języka starannego, pisanego w niedalekiej przyszłości ulegnie zmianie.

Forma (np. z tą kobietą) występuje również w funkcji narzędnika rodzaju żeńskiego; użycie postaci w tym kontekście jest przejawem zjawiska hiperpoprawności (przesadnej poprawności).

Przykładowe zdania:

1. Widziałem tę piękną kobietę. (Forma zgodna z normą wzorcową – Biernik: Widziałem KOGO? tę piękną kobietę).
2. Widziałem tą piękną kobietę. (Forma zgodna z normą użytkową, niezgodna z normą wzorcową[13][14]).
3. Widziałem go z tą kobietą. (Forma zgodna z normą wzorcową i użytkową – Narzędnik: Widziałem Z KIM? z tą kobietą).

Biernik: tę; Narzędnik: tą

Przykładem często spotykanych odstępstw fleksyjnych w języku polskim (niezgodnych z normą polszczyzny starannej i użytkowej) są formy czasu przeszłego: poszłem, wzięłem (powstałe przez analogię do poszłam, wzięłam; normatywnie: poszedłem, wziąłem). Nienormatywna jest również postać bezokolicznika wziąść (powstała przez analogię do siąść; normatywnie: wziąć).

Jednym z często spotykanych uchybień ortograficznych (co widoczne jest w Internecie) jest stosowanie końcówki „ą” w celowniku liczby mnogiej zamiast końcówki „om” (np. tym ładnym kobietą zamiast tym ładnym kobietom).

Upowszechnienie się dostępu do Internetu na początku XXI wieku i łatwość publikacji tamże spowodowały upowszechnienie się przy okazji także wielu innych odstępstw od polszczyzny wzorcowej. Niektóre z nich (przez wzgląd na powszechne użycie w mowie potocznej) włączono do normy językowej jako formy dopuszczalne, o ile nie kolidowało to z ogólnymi zasadami gramatyki języka polskiego[potrzebny przypis].

Klasyfikacja błędów językowych[edytuj | edytuj kod]

Zgodnie ze starożytną jeszcze klasyfikacją opisaną przez Kwintyliana błędy językowe dzielą się na barbaryzmy i solecyzmy. Barbaryzm to użycie formy wyrazu niepoprawnej normatywnie (np. wzięłem), solecyzm natomiast polega na połączeniu poprawnych formalnie wyrazów w nienormatywną konstrukcję składniową (np. używam długopis)[15].

Podział błędów[16]:

  • Błędy gramatyczne
    • Błędy fleksyjne:
      • wybór niewłaściwej postaci wyrazu,
      • wybór niewłaściwego wzorca odmiany,
      • wybór niewłaściwej postaci tematu fleksyjnego,
      • wybór niewłaściwej końcówki fleksyjnej,
      • nieodmienienie wyrazu, posiadającego swój wzorzec deklinacyjny,
      • odmienienie wyrazu, któremu nie można przypisać wzorca odmiany.
    • Błędy składniowe:
      • w zakresie związku zgody,
      • w zakresie związku rządu,
      • w używaniu przyimków,
      • w zakresie używania wyrażeń przyimkowych,
      • niepoprawne skróty składniowe,
      • niepoprawne konstrukcje z imiesłowowym równoważnikiem zdania,
      • konstrukcje niepoprawne pod względem szyku,
      • zbędne zapożyczenia składniowe.
  • Błędy leksykalne
    • Błędy słownikowe (wyrazowe):
      • neosemantyzacja; używanie wyrazów w niewłaściwym znaczeniu,
      • mylenie znaczeń wyrazów podobnych brzmieniowo lub morfologicznie i ich niepoprawne wymienne stosowanie,
      • posługiwanie się pleonazmami,
      • nadużywanie wyrazów modnych.
    • Błędy frazeologiczne:
      • zmiana formy frazeologizmów wskutek wymiany, redukcji lub uzupełnienia składu związku,
      • zmiana formy frazeologizmu wskutek zmiany postaci gramatycznej jednego ze składników,
      • użycie frazeologizmu w nieugruntowanym znaczeniu,
      • użycie frazeologizmu w niewłaściwym kontekście, powodującym odżycie znaczenia dosłownego.
    • Błędy słowotwórcze:
      • używanie formacji zbudowanej niezgodnie z modelami słowotwórczymi właściwymi dla języka,
      • zastosowanie niewłaściwego formantu,
      • wybór niewłaściwej podstawy słowotwórczej.
  • Błędy fonetyczne
    • niepoprawna wymowa:
      • pojedynczych głosek,
      • grup głoskowych.
    • literowe odczytywanie wyrazów,
    • redukcja głosek i grup głoskowych,
    • niepoprawne akcentowanie wyrazów i form wyrazowych.
  • Błędy stylistyczne (użycia)
    • niewłaściwy dobór środków językowych w określonej wypowiedzi, niedostosowanie ich do jej funkcji:
      • używanie elementów oficjalnych w wypowiedziach potocznych,
      • używanie elementów potocznych w wypowiedziach o charakterze publicznym,
      • stylizacja językowa niemająca uzasadnienia w treści i charakterze stylowym wypowiedzi,
    • naruszenie zasad jasności, prostoty i zwięzłości stylu.
  • Błędy zewnętrznojęzykowe (zapisu)
    • Błędy ortograficzne:
      • używanie niewłaściwych liter i połączeń literowych w zapisie,
      • niewłaściwa pisownia łączna lub rozdzielna; także niewłaściwe użycie dywizu,
      • niewłaściwe używanie wielkich i małych liter na początku wyrazów.
    • Błędy interpunkcyjne:
      • brak właściwego znaku interpunkcyjnego,
      • zbędne użycie znaku interpunkcyjnego,
      • użycie niewłaściwego znaku interpunkcyjnego.

Zobacz też[edytuj | edytuj kod]

Przypisy[edytuj | edytuj kod]

  1. Rozprawy Komisji Językowej, wyd. 33, Państwowe Wydawnictwo Naukowe, 2006, s. 83.
  2. a b M. Victoria Escandell Vidal, Victoria Marrero Aguiar, Celia Casado Fresnillo, Edita Gutiérrez Rodríguez, Nuria Polo Cano, Pilar Ruiz-Va Palacios: Claves del Lenguaje Humano. Editorial Universitaria Ramon Areces, 2014, s. 277-279. ISBN 978-84-9961-159-4. (hiszp.)
  3. Mate Kapović, Anđel Starčević, Daliborka Sarić: O preskripciji i preskriptivizmu u Hrvatskoj. W: Barbara Kryżan-Stanojević: Jezična politika: između norme i jezičnog liberalizma. Zagrzeb: Srednja Europa, 2016, s. 45-67. ISBN 978-953-7963-47-7. (serb.-chorw.)
  4. John W. Schwieter: Innovative Research and Practices in Second Language Acquisition and Bilingualism. John Benjamins Publishing, 2013, s. 76. ISBN 90-272-7166-6. (ang.)
  5. 1. W: James Milroy, Lesley Milroy: Authority in Language: Investigating Standard English. Wyd. 3. Routledge, 2002, s. 6. ISBN 978-1-134-68757-2. (ang.)
  6. Edwin Battistella: Bad Language: Are Some Words Better Than Others?. Oxford University Press, 2005, s. 126. ISBN 978-0-19-972141-2. (ang.)
  7. Karen Tracy: Everyday Talk: Building and Reflecting Identities. Guilford Press, 2012, s. 94. ISBN 978-1-4625-0542-5. (ang.)
  8. John Lyons: Language and Linguistics. Cambridge University Press, 1981, s. 52-54. ISBN 978-0-521-29775-2. (ang.)
  9. John Lyons: Introduction to Theoretical Linguistics. Cambridge University Press, 1968, s. 42-44. ISBN 978-0-521-09510-5. (ang.)
  10. Suzanne Eggins: Introduction to Systemic Functional Linguistics: 2nd Edition. A&C Black, 2004, s. 139. ISBN 0-8264-5787-8. (ang.)
  11. Robert Lawrence Trask: Key Concepts in Language and Linguistics. Routledge, 1999, s. 47-48. ISBN 978-0-415-15741-4. (ang.)
  12. Rod Ellis: The Study of Second Language Acquisition. Oxford: Oxford University Press, 1994, s. 700. ISBN 0-19-437189-1. (ang.)
  13. Grzegorz Dąbkowski: tę czy tą?. W: Poradnia Językowa PWN [on-line]. sjp.pwn.pl, 2002-12-05. [dostęp 2016-04-01].
  14. Agata Hącia: Kaedwen - kaedweński, tę - tą. W: Poradnia Językowa PWN [on-line]. sjp.pwn.pl, 2015-12-06. [dostęp 2018-09-08].
  15. Roy Harris, Talbot J. Taylor: Landmarks in Linguistic Thought 1: The Western Tradition from Socrates to Saussure. Psychology Press, 1997, s. 70-71. ISBN 978-0-415-15362-1. (ang.)
  16. Reguła: 337. problematyka językowa: błąd językowy (rodzaje błędów językowych). Dobryslownik.pl. [dostęp 2018-10-25].