Chrzelice

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Przejdź do nawigacji Przejdź do wyszukiwania
Artykuł 50°28′20″N 17°44′08″E
- błąd 39 m
WD 50°28'N, 17°44'E, 50°28'21.97"N, 17°44'7.69"E
- błąd 2321 m
Odległość 673 m
Chrzelice
wieś
Ilustracja
Państwo  Polska
Województwo  opolskie
Powiat prudnicki
Gmina Biała
Liczba ludności (2011) 637[1]
Strefa numeracyjna 77
Kod pocztowy 48-220[2]
Tablice rejestracyjne OPR
SIMC 0491185
Położenie na mapie gminy Biała
Mapa konturowa gminy Biała, blisko centrum na prawo u góry znajduje się punkt z opisem „Chrzelice”
Położenie na mapie Polski
Mapa konturowa Polski, na dole nieco na lewo znajduje się punkt z opisem „Chrzelice”
Położenie na mapie województwa opolskiego
Mapa konturowa województwa opolskiego, blisko centrum na dole znajduje się punkt z opisem „Chrzelice”
Położenie na mapie powiatu prudnickiego
Mapa konturowa powiatu prudnickiego, u góry znajduje się punkt z opisem „Chrzelice”
Ziemia50°28′20″N 17°44′08″E/50,472222 17,735556
Nieoficjalny herb wsi Chrzelice

Chrzelice (dodatkowa nazwa w j. niem. Schelitz[3]) – wieś w Polsce, położona w województwie opolskim, w powiecie prudnickim, w gminie Biała[4]. Historycznie leży na Górnym Śląsku, na ziemi prudnickiej. Położona jest na pograniczu Równiny Niemodlińskiej i Kotliny Raciborskiej, będących częścią Niziny Śląskiej. Przepływa przez nią rzeka Biała.

W latach 1975–1998 miejscowość należała administracyjnie do ówczesnego województwa opolskiego.

Według danych na 2011 wieś była zamieszkana przez 637 osób[1].

Nieoficjalnymi częściami wsi są Przedzamcze, Zidlungi, Stawiska, Słoneczno, Kochalisko i Sicie. Do wsi należą również osady leśne Śródlesie (SIMC 0491216), Śródlesie (SIMC 0491200) i Jeleni Dwór.

Geografia[edytuj | edytuj kod]

Położenie[edytuj | edytuj kod]

Wieś jest położona w południowo-zachodniej Polsce, w województwie opolskim, około 16 km od granicy z Czechami, na pograniczu Równiny Niemodlińskiej i Kotliny Raciborskiej, tuż przy granicy gminy Biała z gminą Strzeleczki. Należy do Euroregionu Pradziad[5]. Leży w międzyrzeczu Rzymkowskiego Rowu i rzeki Biała (lewy dopływ Osobłogi). Jej podstawową funkcją jest rolnictwo. Na północnych krańcach jej gruntów zaczyna się największy kompleks leśny w zachodniej części górnej Odry – „Bory Niemodlińskie”, położony w granicach chronionego krajobrazu. Tam też znajdują się rezerwaty przyrody – „Jeleni Dwór” i „Blok”. Trzecia co do wielkości osada gminy.

Środowisko naturalne[edytuj | edytuj kod]

W Chrzelicach panuje klimat umiarkowany ciepły. Średnia temperatura roczna wynosi +8,4 °C. Duże zróżnicowanie dotyczy termicznych pór roku. Średnie roczne opady atmosferyczne w rejonie Chrzelic wynoszą 608 mm. Dominują wiatry zachodnie[6].

Nazwa[edytuj | edytuj kod]

Etymologia nazwy wsi jest trudna do ustalenia. Istnieje kilka wersji jej pochodzenia. Trzy z nich to tzw. wersje ludowe lub potoczne (nienaukowa etymologia oparta na przypadkowym podobieństwie brzmienia wyrazów, nadająca im uzasadnienie błędne z punktu widzenia naukowego), znane dzięki przekazom i wspomnieniom starych mieszkańców Chrzelic.

Według ustaleń językoznawców (por. S. Rospond, H. Borek) nazwa wsi wywodzi się od nazwy pierwotnej Chorzelice – od nazwy osiedla Chorzela, Chorzelice, Chorzelów, Chorzele, np. z Chrzelic – z Rzelycz? lub ze skrócenia tej nazwy na Chrzelice.

Jednakże biorąc pod uwagę, że nazwa wsi zalicza się do nazw patronimicznych (łac. patronimicum – imię rodowe) bardziej prawdopodobne jest pochodzeniem nazwy wsi od nazwiska (Chrzel-, Chrzela-, Chrziel-/Krzela-) jej pierwotnego założyciela lub właściciela, ewentualnie od nazwy innych miejscowości w Czechach założonych przez członków tego rodu, skąd któryś z nich przeniósł się w nasze strony zakładając tu osadę.

Za taką wersją przemawia fakt występowania takiego nazwiska i podobnych nazw wsi w pobliskich rejonach Czech:

  • Křelovice, 12 km od Pelhřimova (Johan de Chrzielowicz 1411, Johannis dicti Hrzielowiecz de Hrzelowicz 1412, Wenceslai de Chrzelowicz 1414),
  • Chrlice lokowanej w Czechach w odległości ok. 8 km od Brna (Kirlitz 1320, Kirlicz 1388, Chirlicz 1389, w Chrliczich 1452), także inaczej „dwór w lesie”.
  • Křelina, Křelovice (pierwotnie Chřel; Chrzel 1351, Chrzelonis, Chrzelice, Krzelów, Hrelići) Křelovice, Křelowitz (pierwotnie Chřelovice) ok. 8 km od Bezdružic (Krzelowicz 1379, Crzelowycz 1390, Chrelovice 1483, Chrzelowicze 1540, Krzielowicze 1566).

Nazwa wsi od wieków zmieniła się bardzo nieznacznie, nie licząc okresu, gdy została zniemczona (Chrzelicz 1316, Chrzelicz 1388, Chrzelicz 1430, zu Chrzelicz 1443, Chrzelitze 1531, Krzelicz 1564, Krzelicz 1566, Chrzelicz, Chrzeliczen 1571, ex pago Chrzelice 1679, Chrzelitz 1736, z Chrzelic, Chrzelitz 1743, Chrzeliz 1784, z Krzeliz 1791, na Krzelitz 1794 / 1795, Chrzelitz, Chrzelice 1845, Schelitz/Chrzelitze zamiennie od XIX wieku do 1945 r., Chrzelice od 1945. W gwarze Kšielice, w pisowni kiedyś często Krzelice). Niemiecka urzędowa nazwa Chrzelic – Schelitz do powszechnego użytku weszła dopiero w połowie XIX wieku[7].

Topograficzny opis Górnego Śląska z 1865 roku notuje wieś pod obecnie stosowaną, polską nazwą Chrzelice, a także niemiecką Chrzelitz we fragmencie: „Chrzelitz (1531 Chrzelitze, polnisch Chrzelice)”[8].

Obecna nazwa została administracyjnie zatwierdzona 12 listopada 1946[9].

Historia[edytuj | edytuj kod]

Wieś powstała pod koniec XIII wieku. Pierwsza wzmianka o niej pochodzi z 1316. Do dziś zachowała historyczny układ przestrzenny, na który składa się wieś kmiecia z folwarkiem oraz zamek[10].

W latach 70. XX wieku na granicy gruntów z lasem wybudowana została stacja radiowo-telewizyjna z masztem o wysokości 221 m[11].

Z okazji Obchodów 700-rocznicy powstania corocznie w sierpniu od 2006 odbywają się tam Dni Chrzelic.

Zabytki[edytuj | edytuj kod]

Według rejestru Narodowego Instytutu Dziedzictwa na listę zabytków wpisane są[12]:

  • kaplica-dzwonnica, z 1774 roku
  • zespół zamkowy, z XIV/XV w., 1694 r., XIX w.:
    • zamek gotycki z XIII wieku, otoczony fosą
    • park krajobrazowy, XIX-wieczny
  • dom nr 88

inne zabytki:

  • figura św. Floriana na kamiennym postumencie z początku XIX w.
  • kilka budynków i zabudowań z połowy XIX w., dopełnia całości historycznego obrazu, w tym:

Transport[edytuj | edytuj kod]

Przez Chrzelice przebiega droga wojewódzka:

Wieś posiada dogodne powiązania komunikacyjne[13] (do Opola – 31 km, do Prudnika – 24 km, do Białej – 14 km).

Ośrodki i centra[edytuj | edytuj kod]

  • Wiejskie Centrum Integracji
  • Wiejskie Centrum Kultury i Rekreacji
  • Ośrodek Szkolenia Monocyklistów „Ichirinsha”
  • Centrum Jujutsu-Aikijujutsu „Kobudo Kenkyukai”

Organizacje[edytuj | edytuj kod]

  • Stowarzyszenie Odnowa Wsi Chrzelice
  • Ochotnicza Straż Pożarna
  • DFK – Deutscher Freundeskreis
  • Koło Gospodyń Wiejskich
  • Ludowy Zespół Sportowy (sekcje piłki nożnej i monocyklistów)
  • Fundacja Ortus

Zespoły i grupy[edytuj | edytuj kod]

  • Chór „Zgoda”
  • Zespół młodzieżowy „Ariam”
  • Teatrzyk dziecięcy
  • Redakcja gazetki „Chrzelice”

Galeria[edytuj | edytuj kod]

Przypisy[edytuj | edytuj kod]

  1. a b GUS: Ludność – struktura według ekonomicznych grup wieku. Stan w dniu 31.03.2011 r.. [dostęp 2016-09-23].
  2. Oficjalny Spis Pocztowych Numerów Adresowych, Poczta Polska S.A., październik 2013, s. 156 [zarchiwizowane z adresu 2014-02-22].
  3. „Tygodnik prudnicki” Andrzej Dereń: Ślązacy nie walczą o śląskie nazwy swoich miejscowości. [dostęp 16 kwietnia 2009].
  4. Rozporządzenie Ministra Administracji i Cyfryzacji z dnia 13 grudnia 2012 r. w sprawie wykazu urzędowych nazw miejscowości i ich części (Dz.U. z 2013 r. poz. 200).
  5. Mapa interaktywna, emapy.com [dostęp 2020-08-03].
  6. Klimat: Chrzelice: Klimatogram, wykres temperatury, tabela klimatu – Climate-Data.org, pl.climate-data.org [dostęp 2020-08-03].
  7. Andrzej Dereń: Ślązacy nie walczą o śląskie nazwy swoich miejscowości. [dostęp 16 kwietnia 2009].
  8. Felix Triest 1865 ↓, s. 1101.
  9. Rozporządzenie Ministrów: Administracji Publicznej i Ziem Odzyskanych z dnia 12 listopada 1946 r. o przywróceniu i ustaleniu urzędowych nazw miejscowości (M.P. z 1946 r. nr 142, poz. 262).
  10. Chrzelice – Urząd Miejski w Białej, biala.gmina.pl [dostęp 2020-08-03].
  11. RadioPolska • Obiekt nadawczy – RTCN Opole *Chrzelice*, radiopolska.pl [dostęp 2020-08-03].
  12. Rejestr zabytków nieruchomych woj. opolskiego. Narodowy Instytut Dziedzictwa. s. 102–103. [dostęp 2013-01-08].
  13. Chrzelice 1306-2006 – Eryk Murlowski, Stowarzyszenie ODNOWA WSI CHRZELICE, Chrzelice 2006, s. 6.

Bibliografia[edytuj | edytuj kod]

  • Felix Triest: Topographisches handbuch von Oberschliesen. Breslau: Verlag von Wilh. Gottl. Korn, 1865.
  • Eryk Murlowski, Chrzelice 1306-2006, Chrzelice: Stowarzyszenie ODNOWA WSI CHRZELICE, 2006, ISBN 83-923573-0-2, OCLC 750856915.

Linki zewnętrzne[edytuj | edytuj kod]