Geografia Libii

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Przejdź do nawigacji Przejdź do wyszukiwania
Mapa Libii

Libia położona w Afryce Północnej, nad Morzem Śródziemnym, zaliczana jest do największych krajów afrykańskiego kontynentu. Libia jest krajem, którego prawie całe terytorium objęte jest obszarami pustynnymi, a klimat należy do najsurowszych na świecie. W tymże państwie zanotowano najwyższą temperaturę i jedne z najniższych opadów deszczu.

Dawniej kraj dzielił się na trzy strefy – Cyrenajkę na wschodzie, Trypolitanię na zachodzie i Fazzan na południu. W czasach kolonialnych Libią władali Turcy Osmańscy, po wojnie włosko-tureckiej 1911-1912 Libia została włoską posiadłością. Od 1942 Trypolitania i Cyrenajka znalazły się pod okupacją brytyjską, natomiast leżący na południu Fazzan – pod okupacją francuską. W 1951 roku kraj uzyskał niepodległość.

Powierzchnia i granice[edytuj | edytuj kod]

Powierzchnia – 1 759 540 km², co oznacza, że Libia jest czwartym co wielkości krajem Afryki.

Skrajne punkty – północny 33°08′N, południowy 18°45′N, zachodni 9°20'E, wschodni 25°12′E. Z zachodu na wschód Libia ma około 1490 km długości, natomiast z północy na południe około 1000 km.

Libia graniczy z następującymi państwami:

Linia brzegowa kraju liczy 1770 km

Satelitarne zdjęcie przedstawiające kontur Libii

Budowa geologiczna i rzeźba[edytuj | edytuj kod]

Prawie całe terytorium Libii położone jest na obszarze krystalicznej platformy saharyjskiej. Centrum kraju stanowi niecka algiersko-libijska. Libia jest w większości krajem wyżynnym, gdzie średnia wysokość waha się od 300 do 600 m n.p.m. Jedynie pas wybrzeża oraz północno-wschodnia część kraju stanowi obszar nizin. Libię można podzielić na trzy regiony geograficzne – Cyrenajkę, Trypolitanię i Fazzan. Wspomniane na wstępie obszary kolonialne dziś są określane krainami geograficznymi.

Trypolitania składa się z kilku mniejszych regionów geograficznych, które mają zróżnicowaną rzeźbę terenu. Na północny wzdłuż wybrzeża ciągnie się Nizina Nadbrzeżna zwana Al-Dżifarą. Obszar ten zbudowany jest ze skał aluwialnych i utworów eolicznych. Od północny nizinę ogranicza pasmo wzgórz Dżabal Nafusa, które noszą ślady dawnych działań wulkanicznych. Na południe od owych wzgórz rozciąga się płytowa wyżyna. Na jej obszarze leży pustynia kamienista Al-Hamada al-Hamra. Pustynia ta zajmuje obszar północno-zachodniej Libii. Jest południową częścią Trypolitanii. Al-Hamada al-Hamra to region pokryty czerwonymi wapieniami, pochodzącymi z kredy i początków trzeciorzędu. W kierunku południowo-wschodnim ta pustynna wyżyna przechodzi w młode góry Dżabal as-Sauda i leżące dalej góry Al-Harudż al-Aswad. Obie formacje są pochodzenia wulkanicznego. Pierwsza z nich wznosi się maksymalnie na 800 m n.p.m., druga zaś na 1200 m n.p.m..

Pustynia Libijska

Obszary tychże gór i kamienistych wyżyn przechodzą gwałtownie w rozległą i monotonna nizinę, stanowiącą część Pustyni Libijskiej, i ciągną się dalej na obszarze Egiptu. Obszar ten zalicza się do Cyrenajki. Sam obszar Cyrenajki dzieli się na dwie części – północną i południową.

Wspomniana wyżej nizina to południowa Cyrenajka. Obszar ten jest pokryty piaszczystymi osadami, gdzie leżą oazy: Dżalu, Al-Dżaghbub, Dżanat, Zighan i największa z nich Al-Kufra. Południowo-wschodnia część Cyrenajki cechuje się bardzo surowymi warunkami. Obszar ten przy granicy z Egiptem jest dosłownie pokryty „morzem piasku”. Występują tam ruchome wydmy, o długości do nawet 150 km i wysokości do 100 m.

Północna część Cyrenajki jest obszarem wyżynnym, jednak na wschodzie teren obniża się, by dalej przejść w niewielkie wzniesienia pod zachodnią granicą Egiptu. Obszary wyżynne Cyrenajki wznoszą się na wysokość do 600 m n.p.m. i tworzą wzniesienia Dżabal al-Achdar, opadające gwałtownie na zachód. Dalej tworzą kilkukilometrowy pas nadbrzeżnych nizin nad Wielką Syrtą. Obszar na wschód od Dżabal al-Achdar to nizinny region nadmorski zwany Marmaryką.

Pustynia piaszczysta w Libii

Fazzan stanowi południową część Libii. Jest obszarem wyżynnym, ale znajduje się w nim seria niecek, przebiegających ze wschodu na zachód. Niecki oddzielone są rozległymi pustynnymi obszarami, pokrytymi żwirowymi osadami. Na terenach tych zagłębień znajdują się liczne oazy jak: Sabha, Marzuk i Aubari. Na granicy z Czadem obszar znacznie się wznosi, tworząc północne odgałęzienie masywu Tibesti. Najwyższy szczyt Libii – Bikku Bitti wznosi się na wysokość 2286 m n.p.m. Na terenie tego masywu wznosi się kilka wygasłych stożków wulkanicznych. Góry w południowej Libii jak i cały masyw Tibesti, ciągnący się dalej na terytorium Czadu; zbudowany jest z krystalicznych skał prekambryjskich, pokrytych piaskowcami.

Klimat[edytuj | edytuj kod]

Niemal cała Libia znajduje się pod wpływem klimatu zwrotnikowego suchego, a na południu i na południowym wschodzie skrajnie suchego. Jedynie pas nadmorski, obszar około 10% powierzchni kraju objęty jest klimatem podzwrotnikowym typu śródziemnomorskiego. Klimat ten i właściwe dla niego masy powietrza zaznaczają się jednak jedynie w okresie zimowym. Od kwietnia do października wybrzeże znajduje się pod silnym wpływem mas zwrotnikowego powietrza, toteż wybrzeże Libii w tym okresie otrzymuje znikome opady deszczu, a w okresie czerwiec-wrzesień opady w ogóle nie występują. Największe opady w rejonie nadbrzeżnym notuje się na Półwyspie Barka – maksymalnie do 600 mm rocznie. Opady te przypadają na okres głównie zimowy i późnojesienny. Strefa nadbrzeżna Trypolitanii otrzymuje około 450 mm rocznie, a im dalej na południe tym opady są niższe. Południowe krańce Trypolitanii otrzymują rocznie 150 mm deszczu.

Klimat zwrotnikowy panuje mniej więcej na obszarach położonych 100-150 km w głąb lądu. Na tych terenach opady nie przekraczają 200 mm. Rejony należące do Fazzanu i południowych obszarów Cyrenajki cechują się klimatem o skrajnie suchej odmianie. Południe kraju otrzymuje średnio 40 do 100 mm deszczu rocznie. Natomiast południowo-wschodnia część Libii za Zwrotnikiem Raka otrzymuje tylko 25 mm deszczu rocznie. Jest to wysokość średnia mierzona na przestrzeni wielu lat. Oznacza to, że są lata, kiedy deszcz nie pada wcale.

Izotermy temperatur zasadniczo układają się równoleżnikowo z pewnymi wyjątkami. Północna część Cyrenajki cechuje się łagodniejszymi temperaturami niż Trypolitania. W zasadzie cała Libia jest zdominowana przez wysokie temperatury, które obniżają się jedynie w okresie zimowym.

Na południu jest bardzo gorąco w okresie od kwietnia do października. Średnie wartości latem wynoszą 49 °C, często przekraczają 50 °C. Gorąco jest też w Trypolitanii, gdzie średnie wartości temperatur latem wahają się od 40 do 45 °C. To właśnie tam w mieście Al-Azizija w północno-zachodniej części kraju zanotowano najwyższą temperaturę na świecie – 57,8 °C. Cyrenajka jest o wiele łagodniejsza pod względem temperatur, latem wahają się one od 27 do 32 °C. Jednak w kierunku południowym wartości rosną osiągając ponownie 40 °C w rejonie na styku z Egiptem i Czadem.

Zimy są chłodniejsze niż lata, dotyczy to zwłaszcza wybrzeża, gdzie mają one łagodny przebieg. Inaczej jest w głębi lądu, gdzie wyraźnie zaznaczają się wysokie dobowe amplitudy. Ponadto brak bariery gór na północy powoduje, że pogoda zimą jest zmienna. Masy powietrza polarnomorskiego mogą dostawać się nad północne terytorium Libii. Raz na jakiś czas na wybrzeżu zdarzają się opady śniegu. Jest to co prawda rzadkość, ale taki stan rzeczy miał miejsce wiele razy.

Na wybrzeżu temperatury wahają się od 10 do 12 °C. W środku dnia jest ciepło (16-20 °C), w nocy temperatury obniżają się do kilku stopni. W głębi lądu, na pustyniach występują przymrozki w ciągu nocy. Średnia temperatura waha się od 16 do 18 °C. W dzień wartości te przekraczają 20-22 °C, jednak w nocy w wyniku utraty ciepła przez piasek i brak zachmurzenia temperatury obniżają się do 0 °C. Przymrozki, a nawet czasami mrozy nie należą do rzadkości.

Jedna z oaz w Libii

Ogólnie roczne i dobowe wahania temperatur są wysokie. Zarówno latem jak i zimą różnica pomiędzy nocą a dniem jest wysoka. Latem w głębi libijskiego lądu w dzień utrzymuje się ponad 50-stopniowy upał, podczas gdy w nocy, zwłaszcza nad ranem, jest zaledwie 10 °C. Latem przymrozki nie występują, wyjątek może stanowić masyw Tibesti, gdzie przyczyną jest wysokość nad poziomem morza. Latem (od maja do września) charakterystycznym elementem pogody jest wiatr chamsin. Jest to gorący i suchy wiatr wiejący z południa, który niesie ogromne ilości piasku i pyłu. W czasie wiatru temperatura gwałtownie rośnie o około 15 °C.

Wody[edytuj | edytuj kod]

Sieć rzeczna w Libii nie istnieje, nie ma ani jednej rzeki stałej. Występują natomiast w dużej ilości uedy i suche koryta rzeczne, które na czas krótkotrwałych deszczy wypełniają się płynącą wodą. Żywotność tych rzek okresowych nie przekracza trzech miesięcy. Ponadto rzeki te potrafią być suche (brak opadów) przez kilka lat. Libia posiada znaczne zasoby wód podziemnych na pustyni i na obszarze Cyrenajki, są to wody krasowe. Wzdłuż nizin nadbrzeżnych występują licznie słone jeziora.

Gleby[edytuj | edytuj kod]

Prawie cała Libia pokryta jest mało żyznymi glebami. Jedynie na Półwyspie Barka występują nieco żyźniejsze luwisole. W wielu miejscach strefy nadbrzeżnej, gdzie występują słone jeziora, gleby również są dużym stopniu zasolone. Wnętrze kraju pokryte jest pustynnymi litosolami i regosolami. Duże połacie terenu w głębi lądu i na południu kraju, są całkowicie pozbawione pokrywy glebowej. Te obszary stanowią pustynię piaszczystą, pokrytą charakterystycznymi barchanami. Wybrzeże Morza Śródziemnego pokrywają kserosole (buroziemy i szaroziemy pustynne).

Wadi Buzra

Flora[edytuj | edytuj kod]

Niezwykła suchość klimatu, chroniczny brak opadów, zwłaszcza na południu, sprawia, że szata roślinna praktycznie nie istnieje. Występuje głównie roślinność efemeryczna, która pojawia się na krótki czas w uedach. W oazach rosną palmy daktylowe, akacje i tamaryszki. Strefa nadbrzeżna jest nieco bogatsza, rosną tam poza palmami; sosny pinie, zarośla typu makchii i miejscami eukaliptusy. W górach Dżabal Nafusa występuje roślinność stepowa. W miastach roślinność występuje pod postacią zieleni miejskiej.

Fauna[edytuj | edytuj kod]

Świat zwierząt reprezentują przede wszystkim gatunki pustynne. Na pustyniach żyją fenki, pustynne zające, hieny i gazele. Powszechne są też skorpiony, a w oazach żyją jadowite węże – ich głównym gatunkiem jest dasznik modry. Utrapieniem Libijczyków jest szarańcza wędrowna. Libia leży na trasie ptaków, które na zimę lecą z Europy do krajów środkowoafrykańskich. Do głównych gatunków ptaków żyjących w Libii należą orły i sępy. Nieco rzadziej występują gołębie, kuropatwy i skowronki. Kilkanaście gatunków zwierząt żyjących w Libii jest zagrożonych wyginięciem. Do krajowej czerwonej listy wpisane zostały takie zwierzęta jak: gepard, antylopa pustynna adaks, kulik i skoczek pustynny.

Zobacz też[edytuj | edytuj kod]

Bibliografia[edytuj | edytuj kod]

  • Encyklopedia Geograficzna Świata: Afryka, Wydawnictwo OPRES, Kraków 1997, ​ISBN 83-85909-21-4​.

Linki zewnętrzne[edytuj | edytuj kod]