Boris Jelcyn

Boris Jelcyn

Борис Ельцин

Pełne imię i nazwisko	Boris Nikołajewicz Jelcyn
Data i miejsce urodzenia	1 lutego 1931 Butka, RFSRR, ZSRR
Data i miejsce śmierci	23 kwietnia 2007 Moskwa, Federacja Rosyjska
Prezydent RFSRR Prezydent Federacji Rosyjskiej
Okres	od 10 lipca 1991 do 31 grudnia 1999
Pierwsza dama	Naina Jelcyna
Poprzednik	Michaił Gorbaczow
Następca	Władimir Putin
Przewodniczący Rady Najwyższej Rosyjskiej FSRR
Okres	od 29 maja 1990 do 10 lipca 1991
Poprzednik	Witalij Worotnikow
Następca	Rusłan Chasbułatow
Premier Rosyjskiej FSRR/Federacji Rosyjskiej
Okres	od 6 listopada 1991 do 15 czerwca 1992
Poprzednik	Oleg Łobow (p.o.)
Następca	Jegor Gajdar
Odznaczenia

Boris Jelcyn w Moskwie 22 sierpnia 1991, tuż po zakończeniu puczu moskiewskiego

Boris Nikołajewicz Jelcyn (ros. Бори́с Никола́евич Е́льцин; ur. 1 lutego 1931 w Butce, zm. 23 kwietnia 2007 w Moskwie) – radziecki i rosyjski polityk. W latach 1990–1991 przewodniczący Rady Najwyższej Rosyjskiej Federacyjnej Socjalistycznej Republiki Radzieckiej. W latach 1991–1992 premier RFSRR oraz Federacji Rosyjskiej. W latach 1991–1999 prezydent Federacji Rosyjskiej.

Życiorys

Urodził się we wsi Butka w pobliżu Swierdłowska. We wczesnej dorosłości pracował jako robotnik budowlany, a w 1955 ukończył Uralski Instytut Politechniczny, uzyskując kwalifikacje inżyniera budownictwa.

Działalność w KPZR

W latach 1961–1990 Boris Jelcyn był członkiem KPZR. W latach 1966–1976 odpowiadał w swierdłowskim komitecie obwodowym za program mieszkaniowy, zasłużając na opinię zdecydowanego propagatora rozwoju budownictwa mieszkaniowego. W 1976 objął funkcję I sekretarza obwodowego komitetu partii w Swierdłowsku (obecnie Jekaterynburg). W pierwszym roku pełnienia przez niego tej funkcji zburzono były dom inżyniera Nikołaja Ipatiewa, miejsce kaźni cara Mikołaja II, jego rodziny i pracowników dworu. W roku 1981 wszedł w skład KC KPZR.

W 1985 r. został mianowany przez Michaiła Gorbaczowa I sekretarzem Komitetu Miejskiego w Moskwie, co w praktyce czyniło go najważniejszym administratorem stolicy. Na początku 1986 wszedł do Biura Politycznego jako zastępca członka. Sprawowanie funkcji w Moskwie traktował jako zadanie kluczowe i podejmował działania pokazujące dystans wobec przywilejów przysługujących dotychczasowym kierownikom, m.in. rezygnując z części specjalnych udogodnień (np. zrezygnował ze służbowej limuzyny) oraz przeprowadzając wiele akcji antykorupcyjnych.

Popularność, którą Jelcyn zdobył wśród mieszkańców Moskwy, wzmocniła jego pozycję polityczną. Zachęcony sukcesami w stolicy zaczął coraz wyraźniej opowiadać się za pogłębieniem procesu pieriestrojki, wykraczając w swoich postulatach poza propozycje Gorbaczowa. Koncepcje te spotykały się jednak z niechęcią znacznej części partyjnej elity, co po jego ataku serca 9 listopada 1987, doprowadziło do usunięcia z tego stanowiska i przeniesienia na funkcję pierwszego zastępcy kierownika Państwowego Komitetu ZSRR ds. Budownictwa. Jednocześnie zdobył popularność w reformatorskim skrzydle partii, wśród neoliberalnej inteligencji.

Umiejętne korzystanie ze środków masowego przekazu pozwoliło mu jednak utrzymać rozpoznawalność i ponownie zaistnieć w życiu politycznym. Skorzystał z nowo wprowadzonej procedury konkurencyjnych wyborów na Zjazd Delegatów Ludowych i 27 marca 1989, zdobywając w Moskwie 89,6% głosów, uzyskał mandat deputowanego. Narastające rozczarowanie powolnym tempem reform Gorbaczowa dodatkowo zwiększało jego popularność, co przyczyniło się do wyboru Jelcyna 25 maja 1990 na przewodniczącego Rady Najwyższej Rosyjskiej Federacyjnej Socjalistycznej Republiki Rad – funkcji odpowiadającej stanowisku szefa rządu.

Pokonał ówczesnego premiera Rosji Aleksandra Własowa, którego kandydaturę poparł Michaił Gorbaczow.

Prezydent Rosji

I kadencja

Jako premier wyznaczył prezydenckie wybory powszechne na 12 czerwca 1991. Stanął do nich i został wybrany ostatnim prezydentem Związku Radzieckiego, a po jego rozpadzie pierwszym prezydentem Rosji, uzyskując silny mandat społeczny.

Jelcyn, będący głównym organizatorem i symbolem zwycięskiego oporu przeciwko puczystom, dzięki czemu szybko skupił pełnię władzy w swoich rękach i zmarginalizował Gorbaczowa, dysponował silnym mandatem społecznym, co przełożyło się na większy autorytet niż ówczesny prezydent ZSRR, szczególnie widoczny podczas udaremnienia sierpniowego puczu w 1991. Niedługo później zdelegalizował Komunistyczną Partię Związku Radzieckiego.

8 grudnia 1991 w Wiskulach w Puszczy Białowieskiej zawarł z prezydentami Ukrainy i Białorusi porozumienie o rozwiązaniu Związku Radzieckiego, nazwane później porozumieniem białowieskim. Tego samego dnia powołał Wspólnotę Niepodległych Państw, co zapowiadało rozpad ZSRR.

Pomimo że wówczas znajdował się u szczytu wpływów, radykalne reformy gospodarcze nie przynosiły szybkich efektów, co narażało go na narastającą krytykę. Jednocześnie zaostrzał się konflikt z Radą Najwyższą, sprzeciwiającą się jego polityce gospodarczej i projektowi nowej konstytucji.

21 września 1993 Jelcyn rozwiązał Radę Najwyższą, co spotkało się z jej odpowiedzią i próbą pozbawienia Jelcyna władzy prezydenckiej, która w odpowiedzi na decyzję Jelcyna pozbawiła go urzędu prezydenta i powierzyła tymczasowo ten urząd wiceprezydentowi Aleksandrowi Ruckojowi. Spowodowało to kryzys konstytucyjny. Jelcyn nakazał wojsku zająć siłą Biały Dom (czyli budynek, który dwa lata wcześniej pełnił funkcję centrum oporu przeciw puczowi Giennadija Janajewa). Przyjęcie nowej konstytucji w referendum 12 grudnia 1993 umocniło jego władzę. Ruckoj nie uzyskał realnej władzy ani uznania międzynarodowego jako prezydent Rosji, a protest parlamentu został stłumiony przy użyciu wojska i zakończył się 4 października 1993 roku.

W 1993 roku Jelcyn odwiedził Polskę i jako pierwszy przywódca Rosji w historii przeprosił Polaków za zbrodnię katyńską dokonaną przez Stalina w 1940 r.

W miarę pogarszania się sytuacji gospodarczej notowania Jelcyna systematycznie spadały. Prowadzona przez niego polityka ekonomiczna cechowała się rosnącą niekonsekwencją; często zmieniał doradców, obdarzając zaufaniem naprzemiennie środowiska reformatorskie oraz kręgi o poglądach zachowawczych. Osłabienie wynikające z nadużywania alkoholu i powracających problemów zdrowotnych prowadziło do stopniowej utraty kontroli nad bieżącymi sprawami państwa. W 1994 i 1995 roku spędził długie tygodnie w szpitalu, prawdopodobnie po kolejnych zawałach serca. W rezultacie coraz bardziej upodabniał się do autokratycznych przywódców z okresu rządów komunistycznych, co stało się szczególnie widoczne po samodzielnym podjęciu decyzji o rozpoczęciu działań zbrojnych w Czeczenii, przy całkowitym zignorowaniu opinii krajowej i międzynarodowej.

II kadencja

Pomimo licznych oznak niekompetencji potrafił jednak prowadzić niezwykle skuteczną kampanię przed wyborami prezydenckimi w 1996 roku. Sukces ten był możliwy dzięki znacznym środkom finansowym przekazanym przez wpływowych biznesmenów, określanych później mianem oligarchów, wykorzystaniu środków masowego przekazu podporządkowanych jego zapleczu politycznemu oraz współpracy z rosnącym w siłę byłym generałem Aleksandrem Lebiedziem, który po pierwszej turze wyborów zyskał pozycję jednej z kluczowych osób na Kremlu. Jelcyn, rywalizując o stanowisko prezydenta z Giennadijem Ziuganowem, składał obietnice, w tym zniesienie obowiązkowej służby wojskowej, oraz zdecydował o znacznej obniżce cen alkoholu. Ponownie zwyciężył w wyborach prezydenckich 3 lipca 1996 w drugiej turze przewagą 53,8% do 40,3% głosów.

Czwarty zawał serca, utajniony w trakcie kampanii, poddał w wątpliwość jego zdolność do sprawowania urzędu i schorowany Jelcyn nie był już w stanie efektywnie zarządzać państwem, a jego obowiązki wykonywali ludzie z najbliższego otoczenia, tzw. kremlowska rodzina, w której istotną rolę odgrywał wpływowy biznesmen i jeden z najbogatszych ludzi w Rosji, Borys Bieriezowski oraz córka Borysa Jelcyna, Tatiana Diaczenko.

W piątek 31 grudnia 1999 Jelcyn zrzekł się funkcji prezydenta. Pełniącym obowiązki prezydenta do czasu rozpisania wyborów został wtedy Władimir Putin.

Śmierć i pogrzeb

Jelcyn podczas spotkania z prezydentem Stanów Zjednoczonych Billem Clintonem w 1995

Żołnierze niosący trumnę Borisa Jelcyna w trakcie jego pogrzebu

Zmarł w poniedziałek 23 kwietnia 2007 w Moskwie około godz. 15.45 czasu moskiewskiego (13.45 czasu warszawskiego) z powodu postępującej niewydolności sercowo-naczyniowej. Pogrzeb Borisa Jelcyna odbył się w środę 25 kwietnia 2007 (dzień ten został ogłoszony w Rosji dniem żałoby narodowej) na cmentarzu Nowodziewiczym w Moskwie obok grobów iluzjonisty Igora Kio i aktora Jewgienija Urbańskiego, naprzeciwko słynnej baleriny Galiny Ułanowej. Jelcyn został pochowany z honorami należnymi głowie państwa i zwierzchnikowi sił zbrojnych. Hołd oddał mu ówczesny prezydent Rosji Władimir Putin. Trumnę z ciałem Jelcyna przewieziono z Soboru Chrystusa Zbawiciela, gdzie odbyła się ceremonia żałobna, na cmentarz na lawecie armatniej podczepionej do transportera opancerzonego. Do grobu złożono ją przy dźwiękach hymnu Rosji. Oddano honorową salwę armatnią. Wśród kilkuset uczestników pogrzebu były osobistości z zagranicy, między innymi były prezydent Polski Lech Wałęsa, prezydent Białorusi Alaksandr Łukaszenka, premier Ukrainy Wiktor Janukowycz, a także eksprezydenci Stanów Zjednoczonych: Bill Clinton i George Bush, jak również osobistości ze świata kultury, na przykład światowej sławy rosyjska piosenkarka Ałła Pugaczowa, wieloletnia przyjaciółka prezydenta.

Ordery i odznaczenia

• Order „Za zasługi dla Ojczyzny” I klasy (2001)
• Order Lenina (1981)
• Order Czerwonego Sztandaru Pracy (dwukrotnie)
• Order „Znak Honoru” (1966)
• Medal „Upamiętnienia 1000-lecia Kazania” (2006)
• Medal 100-lecia urodzin Lenina (1969)
• Medal jubileuszowy „Trzydziestolecia zwycięstwa w Wielkiej Wojnie Ojczyźnianej 1941–1945” (1975)
• Medal jubileuszowy „60 lat Sił Zbrojnych ZSRR” (1978)
• Krzyż Wielki Legii Honorowej (Francja)
• Kawaler Krzyża Wielkiego Udekorowany Wielką Wstęgą Orderu Zasługi Republiki Włoskiej (1991)
• Order Księcia Jarosława Mądrego I klasy (Ukraina, 2000)
• Komandor Krzyża Wielkiego z Łańcuchem Orderu Trzech Gwiazd (Łotwa, 2006)
• Krzyż Wielki Orderu Krzyża Pogoni (Litwa, pośmiertnie 2011)
• Medal Pamiątkowy 13 Stycznia (Litwa, 1992)
• Order Franciszka Skaryny (Białoruś, 1999)
• Order „Złoty Orzeł” (Kazachstan, 1997)
• Order Dobrej Nadziei (Republika Południowej Afryki, 1999)
• Złoty Order Olimpijski
• Order „Za Odwagę Osobistą” (Naddniestrze, 2001)
• Order Gwiazdy Betlejem 2000 (Autonomia Palestyńska, 2000)

Kontrowersje

• Boris Jelcyn znany był z nadużywania alkoholu. W czasie uroczystości wymarszu ostatnich wojsk rosyjskich ze zjednoczonego Berlina zapamiętano mu, że w stanie upojenia alkoholowego zaczął dyrygować orkiestrze wojskowej. Nagrania z tej wpadki obiegły świat i zostały negatywnie odebrane w Rosji, zwłaszcza w kręgach wojskowych. Prezydent nadużywał alkoholu również podczas wizyty w Białym Domu. Na spotkaniu z Billem Clintonem pijany Jelcyn rozbawił prezydenta USA swoimi odpowiedziami na konferencji prasowej. Po latach wyciekły także informacje o zatrzymaniu prezydenta Rosji przez agentów tajnych służb, gdy w nocy stał na ulicy w Waszyngtonie i próbował złapać taksówkę, żeby pojechać do pizzerii.

• W 1994 roku podczas wizyty w Irlandii Jelcyn nie wyszedł z samolotu, który wylądował na lotnisku w Shannon. Prezydent w rozmowie z dziennikarzami powiedział, że spał i tłumaczył to zmęczeniem po podróży ze Stanów Zjednoczonych. W rzeczywistości powodem niedyspozycji był zawał serca. Fakt ten był długo ukrywany przed opinią publiczną, co po latach potwierdziła córka Jelcyna.
• W trakcie rządów Borisa Jelcyna przeprowadzono reformy gospodarcze Jegora Gajdara, które wywarły negatywne skutki dla rosyjskiej gospodarki oraz całego społeczeństwa rosyjskiego (inflacja, upadek przedsiębiorstw, problemy z zaopatrzeniem, spadek wartości waluty czy znaczny spadek średniej długości życia, obniżenie się realnych dochodów, których wartość spadła w latach 1992–2001 o 47%).

Upamiętnienie

• W 2008 r. został patronem jednej z ulic w Jekaterynburgu. W tym samym roku jego imię otrzymał mieszczący się w mieście Uralski Państwowy Uniwersytet Techniczny.
• W rodzinnej miejscowości prezydenta znajduje się ulica jego imienia. Na domu, w którym mieszkał umieszczono także tablicę pamiątkową.
• W maju 2009 w Petersburgu otworzono Bibliotekę Prezydencką imienia Borisa Jelcyna.
• W Kirgistanie nazwano jego imieniem jeden ze szczytów górskich. W 2003 w miejscowości Czołpon-Ata odsłonięto pomnik Jelcyna.
• 1 lutego 2011, z okazji 80. rocznicy urodzin Borisa Jelcyna, w Jekaterynburgu odsłonięto jego pomnik. W uroczystości odsłonięcia obiektu wziął udział prezydent Federacji Rosyjskiej Dmitrij Miedwiediew.
• 22 sierpnia 2013 w Tallinnie, na kamiennym murze w pobliżu gmachu rządu estońskiego, wmurowano płaskorzeźbę i tablicę pamiątkową upamiętniającą Borisa Jelcyna. Na rzeźbionym wizerunku umieszczony został napis w językach estońskim, rosyjskim i angielskim: Pamięci pierwszego prezydenta Rosji Borisa Jelcyna, za jego wkład w pokojowe przywrócenie niepodległości Estonii w latach 1990–1991. Obiekt odsłoniła przewodnicząca Zgromadzenia Państwowego Ene Ergma. W ceremonii uczestniczyli także minister edukacji Estonii Jaak Aaviksoo, były prezydent kraju Arnold Rüütel, burmistrz Tallina Edgar Savisaar oraz były przewodniczący Rady Najwyższej Białoruskiej SRR Stanisław Szuszkiewicz.
• 25 listopada 2015 w Jekaterynburgu otwarto Prezydenckie Centrum Borisa Jelcyna.

Publikacje

1. Wyznania, tł. Władysław Sokołowski, Warszawa 1990. ISBN 83-900071-0-X.
2. Notatki prezydenta (od puczu do puczu), tł. Maria Kotowska, Warszawa 1995. ISBN 83-86386-19-3.
3. Prezydencki maraton, tł. Anna Łabuszewska, Warszawa 2001. ISBN 83-7311-026-7.
4. Borys Jelcyn. Od świtu do zmierzchu, Aleksander Korżakow, Warszawa 1998. ISBN 83-86678-87-9.

Bibliografia

• Jan Palmowski: Słownik Najnowszej Historii Świata 1900-2007. T. 3. Cz. iq – marto. Warszawa: Rzeczpospolita, 2008. ISBN 978-83-7469-685-2.

Linki zewnętrzne

• Jan Różdżyński: Autograf Jelcyna, „Nowaja Polsza” nr 5(86) 2007, [w:] [1]